Barens dengizi

Barens dengizi
norv. Barentshavet
Вид на Баренцево море около села Териберка в сентябре 2013 года
Barens dengizining Teriberka qishlog‘i yaqinidagi manzarasi, 2013-yil sentabr
Xususiyatlari
Maydoni1 424 000 km²
Hajmi282 000 km³
Eng katta chuqurligi628 m
O‘rtacha chuqurligi222 m
Joylashuvi
75° sh. k. 38° sh. u.HGЯO
Mamlakatlar
OkeanShimoliy Muz okeani 
Северный Ледовитый океан
Точка
Barens dengizi
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Barens dengizi (norv. Barentshavet, 1853-yilgacha — Murman dengizi, Rus dengizi, Murman, pomorlar orasida — Studenets) — Shimoliy Muz okeanining chekka dengizi. U Rossiya va Norvegiya qirg‘oqlarini yuvib turadi. Janubdan Yevropaning shimoliy qirg‘og‘i va Shpitsbergen, Frans-Iosif Yeri, Yangi Yer arxipelaglari bilan chegaralangan. Maydoni — 1 424 000 km², chuqurligi — 600 metrgacha.

Materik shelfi hududida joylashgan. Janubi-g‘arbiy qismi qishda Shimoliy Atlantika oqimi ta’sirida muzlamaydi. Janubi-sharqiy qismi Pechora dengizi deb ataladi. Dengiz transport va baliqchilik uchun katta ahamiyatga ega. Bu yerda yirik portlar, jumladan, Rossiyaning Murmansk va Norvegiyaning Vardyo portlari joylashgan. 1920—1944-yillarda Barens dengiziga ham chiqish imkoniga ega bo‘lgan mamlakat — Finlandiya: Petsamo uning muzlamaydigan yagona porti bo‘lgan. Rossiya va Norvegiya o‘rtasidagi dengiz chegarasi to‘g‘risidagi shartnoma 2011-yilda imzolangandan keyin Barens dengizida hal etilmagan hududiy nizolar qolmadi.

Nomining kelib chiqishi

Villem Barens

Qadimda dengizchilar va xaritashunoslar bu dengizni Shimoliy okean, Siver dengizi, Moskva dengizi, Rus dengizi, Muz okeani yoki Shimoliy Muz okeani, Pechora dengizi deb ataganlar. Rossiya imperiyasining Dengiz vazirligiga tegishli ayrim hujjatlarda esa Murman dengizi deb yuritilgan.

Barens dengiziga 1853-yilda niderlandiyalik dengizchi Villem Barens sharafiga nom bergan shaxs — nemis xaritashunosi va geografi Avgust Peterman.

Tadqiqotlar tarixi

Tartariya xaritasidagi Murman dengizi (yuqorida, chapda). Xarita N. Vitsen tomonidan 1705-yilda tuzilgan

Barens dengizi sohillarida dastlab mezolit va neolit davrlariga mansub mahalliy yevropalik ovchi-terimchilar (miloddan avvalgi VIII—VII ming yilliklar) yashagan. Keyinchalik ularning o‘rnini fin-ugor qabilalari — saamlar (loparlar) (miloddan avvalgi I ming yillik) egallagan. Dastlab novgorodliklar, so‘ng vikinglar ham, ehtimol, XI asr oxiridan tashrif buyura boshlagan; ularning qatnovi keyinchalik tobora ko‘paygan.

Dengizni ilmiy o‘rganish Fyodor Litke ekspeditsiyasi tomonidan 1821—1824-yillarda boshlangan, dengizning birinchi to‘liq va ishonchli gidrologik tavsifi esa N. M. Knipovich tomonidan XX asr boshida tuzilgan.

Geografik joylashuvi

Barens dengizining asosiy suvosti tuzilmalari ko‘rsatilgan batimetrik xarita

Okean va quruqlik bilan chegaralari

Oq dengiz va Barens dengizi chegarasi

Barens dengizi — Atlantika okeani bilan tutashgan Shimoliy Muz okeanining chekka dengizi. U janubda Yevropaning shimoliy qirg‘og‘i, sharqda Vaygach oroli, Yangi Yer va Frans-Iosif Yeri, g‘arbda esa Shpitsbergen va Ayiq oroli oralig‘ida joylashgan.

Dengiz chegaralari

G‘arbda Norvegiya dengizi havzasi bilan chegaradosh (qirg‘oqdagi chegara — Nordkap burni, Mageryoya oroli; keyin chegara Ayiq oroli va G‘arbiy Shpitsbergen orolidagi Janubiy burun orqali o‘tadi). Shimolda Shimoliy Muz okeani bilan chegarasi (Shimoli-Sharqiy Yer oroli va uning eng chekka nuqtasi — Li-Smit burni, so‘ng Sturyoya, Oq orol, Viktoriya va Yangi Yer orollari, Jelaniya burni orqali), janubda esa Oq dengiz bilan chegarasi (Svyatoy Nos burni — Kanin Nos burni chizig‘i bo‘ylab), sharqda Kara dengizi bilan chegarasi (Yangi Yer orolidagi Kusov Nos burni, Kara darvozalari bo‘g‘ozi, Vaygach oroli, mos ravishda shimol va janubdagi Rogatiy va Greben burunlari, Yugorskiy Shar bo‘g‘ozi hamda materikdagi Beliy Nos burni orqali) o‘tadi. Barens dengizining Kolguyev orolidan sharqdagi qismi — Pechora dengizi.

Qirg‘oq chizig‘i

Barens dengizining janubi-g‘arbiy qirg‘oqlari asosan fyordli, baland, qoyali va kuchli parchalangan. Eng yirik qo‘ltiqlari: Porsanger-fyord, Varanger-fyord (Varyag qo‘ltig‘i nomi bilan ham ma’lum), Motovskiy qo‘ltig‘i, Kola qo‘ltig‘i va boshqalar. Kanin Nos yarimorolidan sharqda qirg‘oq relyefi keskin o‘zgaradi: qirg‘oqlar asosan past va kam parchalangan. Bu yerda 3 ta katta sayoz qo‘ltiq (Chyosha qo‘ltig‘i, Pechora qo‘ltig‘i, Xaypudir qo‘ltig‘i) hamda bir nechta kichik ko‘rfaz mavjud.

Arxipelaglar va orollar

Barens dengizidagi deyarli barcha orollar uning chegaralari bo‘ylab joylashgan. Dengiz chegaralaridan eng uzoqdagi orol — Kolguyev. U, shuningdek, har tomondan Barens dengizi suvlari bilan o‘ralgan eng katta oroldir. Dengiz g‘arb, shimol va sharqdan Shpitsbergen, Frans-Iosif Yeri va Yangi Yer arxipelaglari bilan chegaralangan. Alohida joylashgan boshqa yirik orollar — Vaygach va Mageryoya (ikkalasi dengiz chegarasida), Dolgiy va Kildin (ikkalasi dengiz ichkarisida).

Gidrografiya

Barens dengiziga quyiladigan eng yirik daryolar — Pechora (yiliga 130 km³) va Indiga.

Oqimlar

Dengizdagi sirt oqimlari soat miliga teskari yo‘nalishda aylanma harakat hosil qiladi. Janubiy va g‘arbiy chekkalari bo‘ylab iliq Nordkap oqimining (Golfstrim tizimining bir tarmog‘i) Atlantika suvlari sharq va shimolga siljiydi. Uning ta’siri Yangi Yerning shimoliy sohillarigacha seziladi. Aylanma oqimning shimoliy va sharqiy qismlari Kara dengizi va Shimoliy Muz okeanidan keladigan mahalliy hamda Arktika suvlari hisobiga shakllanadi. Dengiz markazida ichki aylanma oqimlar tizimi mavjud. Suvlarning aylanishi shamollar va qo‘shni dengizlar bilan suv almashinuvidagi o‘zgarishlarga bog‘liq. Ayniqsa, sohillar yaqinida suv qalqishi-qaytishi oqimlari muhim ahamiyatga ega. Suv qalqishi sutkada ikki marta sodir bo‘ladi; uning eng katta balandligi 6,1 metrga yetadi va bu ko‘rsatkich Kola yarimoroli sohilida kuzatiladi; boshqa joylarda esa 0,6—4,7 metrni tashkil etadi.

Suv almashinuvi

Qo‘shni dengizlar bilan suv almashinuvi Barens dengizining suv balansida muhim o‘rin tutadi. Bir yil davomida bo‘g‘ozlar orqali dengizga taxminan 74 000 km³ suv kiradi (shuncha suv undan chiqadi), bu dengizdagi umumiy suv hajmining taxminan 1⁄4bir qismini tashkil etadi. Eng ko‘p suvni (yiliga 59 000 km³) iliq Nordkap oqimi olib keladi va bu oqim dengizning gidrometeorologik rejimiga nihoyatda kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Dengizga daryolardan keladigan umumiy suv oqimi yiliga taxminan 163 km³ ni tashkil etadi.

Sho‘rlanish

Ochiq dengizning sirt qatlamidagi suv sho‘rligi yil davomida janubi-g‘arbda 34,7—35,0‰ ‰, sharqda — 33,0—34,0 ‰, shimolda — 32,0—33,0 ‰ ni tashkil etadi. Dengizning qirg‘oqbo‘yi hududida bahor va yozda sho‘rlik 30—32 ‰ gacha kamayadi, qish oxiriga borib esa 34,0—34,5 ‰ gacha ortadi.

Geologiya

Barens dengizi Barens–Pechora plitasi; dengiz tubidagi ko‘tarilmalar — anteklizalar, botiqlar — sineklizalar. Relyefning kichikroq shakllari orasida taxminan 200 va 70 m chuqurliklarda saqlangan qadimgi qirg‘oq chiziqlari, muzlik-denudatsion va muzlik-akkumulyativ shakllar hamda kuchli suv qalqishi oqimlari hosil qilgan qum tizmalari mavjud.

Dengiz tubi relyefi

Barens dengizi materik sayozligi (shelf) hududida joylashgan. Biroq shu turdagi boshqa dengizlardan farqli ravishda uning katta qismidagi chuqurlik 300—400 m ni tashkil etadi. O‘rtacha chuqurligi 222 m, eng katta chuqurligi esa Ayiq oroli yaqinidagi novda 600 m ga yetadi (73°32′ sh. k. 22°38′ sh. u.HGЯO). Dengiz tubida tekisliklar (Markaziy plato), Markaziy ko‘tarilma, Persey ko‘tarilmasi (1928-yilda «Persey» kemasi olib borgan ishlar natijasida aniqlangan; eng kichik chuqurligi 63 m), botiqlar (Markaziy botiq, eng katta chuqurligi 386 m) va novlar (G‘arbiy nov — eng katta chuqurligi 600 m, Frans-Viktoriya novi — 430 m va boshqalar) ajratiladi. Dengiz tubining janubiy qismida chuqurlik asosan 200 m dan kam bo‘lib, relyef nisbatan tekisdir.

Dengiz tubi gruntlari

Barens dengizining janubiy qismidagi tub cho‘kindilari orasida qum, ayrim joylarda mayda shag‘al va chaqiq tosh ustunlik qiladi. Dengizning markaziy va shimoliy qismlaridagi ko‘tarilmalarda balchiqli qum hamda qum aralash loyqa, botiqlarda esa loyqa uchraydi. Hamma joyda yirik parcha jinslar aralashmasi seziladi; bu muzlar orqali jinslarning ko‘chishi hamda qadimgi muzlik yotqiziqlarining keng tarqalishi bilan bog‘liq. Shimoliy va markaziy qismlardagi cho‘kindi qatlamining qalinligi 0,5 m dan kam. Shu sababli ayrim ko‘tarilmalarda qadimgi muzlik yotqiziqlari deyarli yer yuzasiga chiqib qolgan. Cho‘kindilar juda sekin (30 mm dan kam, 1 ming yil davomida) to‘planadi, chunki quruqlikdan keladigan jins materiallari oz: qirg‘oq relyefining o‘ziga xosligi tufayli Barens dengiziga Pechoradan boshqa yirik daryo quyilmaydi. Pechora ham o‘zining deyarli barcha allyuvial yotqiziqlarini Pechora limani hududida qoldiradi. Quruqlikdagi qirg‘oqlar esa, asosan, mustahkam kristall jinslardan tashkil topgan.

Balchiq vulqonlari

Barens dengizi tubida ikkita balchiq vulqoni aniqlangan: Håkon Mosby va Borealis Mud Volcano.

Håkon Mosby

Norvegiya suvlaridagi birinchi balchiq vulqoni — Håkon Mosby — 1995-yilda Shpitsbergendan janubda, 1250 m chuqurlikda topilgan. U diametri taxminan bir kilometr bo‘lgan, dengiz tubidan 10 metrdan kam ko‘tarilib turadigan yumaloq tuzilmadir. Uning 2—3 km chuqurlikdagi kanalidan balchiq va gazlar (asosan metan) ajralib chiqadi. Olimlar vulqonning uchta konsentrik zonasidan namunalar tahlil qilgan: ko‘zga ko‘rinadigan hayot belgilari bo‘lmagan markaz, ipsimon gamma-proteobakteriya — Beggiatoa ustunlik qiladigan bakterial qoplamalar zonasi (bu bakteriya kislorod yordamida sulfidlarni oksidlaydi) va siboglinid halqali chuvalchanglar zich yashaydigan zona. Metanni oksidlaydigan mikrob jamoalarining uch turi aniqlangan: vulqon markazidagi aerob bakteriyalar va chekka qismlarda sulfatlardan foydalanadigan anaerob simbiotik mikroorganizmlar komplekslarining ikki turi. Bu mikroorganizmlar faol bo‘lsa-da, vulqondan ajraladigan metanning yarmidan kamini qayta ishlaydi. Vulqon yiliga 200 dan 650 tonnagacha metan chiqaradi.

Borealis Mud Volcano

AKMA3 2023-yilgi ekspeditsiyasiga Norvegiya Arktika universiteti (UiT) olimlari boshchilik qilgan. Ekspeditsiya REV Ocean bilan hamkorlikda tarixdagi ikkinchi balchiq vulqoni — Borealis Mud Volcano’ni aniqladi. Topilma Barens dengizining janubi-g‘arbida, Ayiq orolidan taxminan 70 dengiz mili janubda, 400 m chuqurlikda joylashgan. Diametri qariyb 7 m va balandligi 2,5 m bo‘lgan vulqon kengligi 300 m, chuqurligi 25 m bo‘lgan krater ichidadir. Krater taxminan 18 000 yil avval metanning halokatli darajadagi otilishi natijasida hosil bo‘lgan. Hozirda vulqon metanga boy suyuqliklarni uzluksiz ajratib chiqarmoqda.

Krater o‘ziga xos ekotizim bo‘lib, unda dengiz aktiniyalari, gubkalar, dengiz yulduzlari, marjonlar, dengiz o‘rgimchaklari va qisqichbaqasimonlar, shuningdek, bakterial qoplamalar va naychasimon chuvalchanglar yashaydi. Nature Communications jurnalida chop etilgan tadqiqotga ko‘ra, ming yillar davomida hosil bo‘lgan vulqon karbonat qobiqlari dengiz organizmlari uchun yashash asosini va Qizil kitobga kiritilgan turlarni ham o‘z ichiga olgan qimmatli baliq turlari uchun boshpana yaratadi. 2024-yil mayidagi ekspeditsiya vulqon atrof-muhit haroratini 11,5 °C gacha ko‘tarishini (dengiz tubining odatdagi harorati taxminan 4 °C), bu yerda yoshi 2,5 mln yilgacha bo‘lgan mikroorganizmlar mavjud cho‘kindilar borligini va vulqon, ehtimol, ming yillardan buyon metan ajratib kelayotganini tasdiqladi.

Iqlimi

Barens dengizi iqlimiga iliq Atlantika okeani va sovuq Shimoliy Muz okeani ta’sir qiladi. Iliq Atlantika siklonlari va sovuq Arktika havosining tez-tez kirib kelishi ob-havoning juda o‘zgaruvchan bo‘lishiga olib keladi. Qishda dengiz ustida janubi-g‘arbiy, bahor va yozda esa shimoli-sharqiy shamollar ustunlik qiladi. Bo‘ronlar tez-tez sodir bo‘ladi. Eng sovuq oy — martning o‘rtacha havo harorati Shpitsbergen arxipelagi orollarida −22 °C dan janubi-g‘arbda −2 °C gacha o‘zgaradi. Avgustning o‘rtacha harorati shimolda +4…+6 °C, janubi-g‘arbda +9 °C. Dengiz ustida yil davomida bulutli ob-havo ustunlik qiladi. Yillik yog‘in miqdori shimolda 300 mm dan janubi-g‘arbda 500 mm gacha yetadi.

Muz bilan qoplanishi

Barens dengizining shimoliy va sharqiy qismlaridagi qattiq iqlim sharoiti uning muz bilan keng qoplanishiga sabab bo‘ladi. Yilning barcha fasllarida faqat janubi-g‘arbiy qismi muzdan xoli qoladi. Muz qoplami eng katta maydonni aprel oyida egallaydi. Ayniqsa noqulay yillarda qish oxirida suzuvchi muzlar Kola yarimoroli qirg‘oqlarigacha yetib keladi. Ilgari bu davrda dengiz yuzasining qariyb 75 % ini suzuvchi muzlar qoplagan, ammo XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab mintaqada muzlar konsentratsiyasi keskin kamaydi. Masalan, 2023-yil aprelida Barens dengizi maydonining atigi taxminan 16 % i muz bilan qoplangan edi. Eng kam muz avgust oxirida kuzatiladi. Bu paytda muz chegarasi 78° sh. k. dan shimolga chekinadi. Dengizning shimoli-g‘arbiy va shimoli-sharqiy qismlarida muzlar, odatda, butun yil saqlanadi, biroq ayrim qulay yillarda dengiz deyarli yoki butunlay muzdan xoli bo‘ladi. 1998-yildan 2008-yilgacha Barens dengizidagi dengiz muzining yillik maydoni 50 % ga qisqardi. Jumladan, 1949—1980-yillarda muzning o‘rtacha yillik maydoni qariyb 400 000 km³ bo‘lgan bo‘lsa, 2010-yilga kelib 200 000 km³ gacha tushdi. Dengiz muzining maksimal maydoni ham 1 000 000 km³ (1980-yil) dan 600 000 km³ (2020-yil) gacha qisqardi.

Barens dengizining muz qoplami mavsumiy: eng kam muz sentabrda, eng ko‘p muz mart/aprel oylarida kuzatiladi. Bu yerda asosan bir yillik muzlar uchraydi, ikki yillik muzlarning kichik ulushi esa doimiy bo‘lmagan holda kuzatiladi. Barens dengizi muz qoplamasini atlantifikatsiya — Arktika hududlariga Atlantika suvlarining ta’siri kuchayishini anglatadi. Norvegiya bilan Ayiq oroli orasidan Atlantika suvlarining kirishi Barens dengizi uchun okeandan keladigan asosiy issiqlik manbayidir. Dengizdagi muz hajmining taxminan yarmi termodinamik o‘sish bilan, qolgan yarmi esa muz deformatsiyalari bilan bog‘liq; deformatsiyalarning hissasi muntazam oshib bormoqda. Oqimlar orqali issiqlik kelishi va havo haroratining ortishi sababli Barens dengizi har yili qariyb 2 km³ muz yo‘qotgan (2002—2019-yillarda).

2026-yilda olimlar XXI asr boshlarida qishda Barens dengizidagi muz maydonining keskin qisqarishi atmosfera sirkulyatsiyasida anomaliyalar yuzaga keltirganini ma’lum qildi. Natijada sovuq Arktika havo massalarining Rossiyaning Yevropa qismiga kirib kelishi sababli sovuq qishlar tez-tez kuzatila boshlagan.

Harorat

Iliq Atlantika suvlarining kirib kelishi dengizning janubi-g‘arbiy qismida harorat va sho‘rlikning nisbatan yuqori bo‘lishini ta’minlaydi. Bu yerda fevral–mart oylarida suv yuzasidagi harorat +3…+5 °C bo‘lsa, avgustda +7…+9 °C gacha ko‘tariladi. Shimoliy kenglikning 74° sh. k. dan shimolda va dengizning janubi-sharqiy qismida qishda suv yuzasi harorati −1 °C dan past, yozda esa shimolda +4…0 °C, janubi-sharqda +4…+7 °C bo‘ladi. Yozda qirg‘oqbo‘yi hududida qalinligi 5—8 metr bo‘lgan iliq sirt suv qatlami +11…+12 °C gacha isishi mumkin.

Turli chuqurliklarda suvning o‘rtacha harorati, °C
(73,5° sh. k., 30,5° sh. u. koordinatali nuqta uchun; 1893—2001-yillar ma’lumotlari):
Chuqurlik mYanvarFevralMartAprelMayIyunIyulAvgustSentabrOktabrNoyabrDekabr
0 3,80 3,20 3,20 3,32 3,32 4,76 6,35 8,60 7,15 5,94 4,76 4,26
10 3,82 3,27 3,22 3,22 3,28 4,71 6,25 8,56 7,11 5,86 4,78 4,24
20 3,94 3,31 3,17 3,32 3,30 4,65 6,03 8,07 7,13 5,94 4,78 4,16
50 3,95 3,34 3,20 3,25 3,22 4,19 4,48 4,87 5,99 5,82 4,78 4,19
100 3,96 3,35 3,17 3,27 3,13 3,80 3,97 4,35 4,90 5,03 4,78 4,20
200 3,83 3,30 3,14 3,10 2,78 3,30 3,31 3,61 4,30 4,15 4,47 4,13
300 3,36 2,86 2,72 2,36 2,17 2,28 2,52 2,65 3,57 3,08 3,68 3,43

O‘simlik va hayvonot dunyosi

Barens dengizi turli baliq turlariga, o‘simlik va hayvonlardan iborat planktonga hamda bentosga boy. Janubiy qirg‘oq yaqinida dengiz suvo‘tlari keng tarqalgan. Barens dengizida yashaydigan 114 turdagi baliqdan 20 turi tijoriy baliq ovlashda alohida ahamiyatga ega: treska, piksha, seld, dengiz olabug‘asi, tishbaliq, qalqonbaliq, paltus, nalim va boshqalar. Sutemizuvchilar orasida oq ayiq, halqali tyulen, Grenlandiya tyuleni, oq kit (beluxa) va boshqalar yashaydi. Tyulenlar ovlanadi. Qirg‘oqlarda qushlar koloniyalari (qayralar, chistiklar, kittiveyk chaykalari). XX asrda bu hududga Kamchatka krabi keltirilgan. U yangi sharoitga moslashib, tez ko‘paya boshlagan. So‘nggi yillarda Barens dengizining sharqiy qismida ommaviy ravishda uchraydigan tur — qor krabi (krab-strigun).

Dengiz tubining butun maydoni bo‘ylab turli xil ignaterililar, har xil turdagi dengiz tipratikanlari va dengiz yulduzlari keng tarqalgan.

Xo‘jalik ahamiyati

Barens dengizi Rossiya va Norvegiya, shuningdek, boshqa mamlakatlar uchun ham nihoyatda katta iqtisodiy ahamiyatga ega.

Oziq-ovqat sanoati va kemachilik

Dengiz turli baliq turlariga, o‘simlik va hayvonlardan iborat planktonga hamda bentosga boy bo‘lgani sababli bu yerda baliqchilik jadal rivojlangan. Faqat rossiyalik baliqchilar 2017-yilda Barens dengizi suvlaridan 259,7 ming tonna baliq va boshqa suv biologik resurslarini ovlagan; bu ko‘rsatkich 212,3 ming tonna edi (2016-yilda).

Bundan tashqari, Rossiyaning Yevropa qismini (ayniqsa, uning shimoliy hududlarini) g‘arbiy mamlakatlar portlari (XVI asrdan), sharqiy mamlakatlar portlari (XIX asrdan) hamda Sibir (XV asrdan) bilan bog‘lovchi dengiz yo‘li juda muhimdir. Asosiy va eng katta port — muzlamaydigan Murmansk porti bo‘lib, u Murmansk viloyatining ma’muriy markazidir. Rossiyadagi boshqa portlar — Teriberka, Indiga, Naryan-Mar; Norvegiyadagi portlar — Vardyo, Vadsyo va Kirkenes.

Britaniyaning Rossiya suvlarida baliq ovlashi

1956-yildan 2024-yilgacha SSSR bilan tuzilgan kelishuvga asosan Buyuk Britaniya Barens dengizida baliq ovlagan (treska, piksha, «aniq miqdorlar bizga ma’lum emas»). 2024-yil fevralida Rossiya Davlat dumasi ushbu kelishuvni bekor qildi.

«Daily Mail nashrida ta’kidlanishicha, 70 yil davomida Britaniya kemalariga Barens dengizida Kola yarimoroli qirg‘oqlari bo‘ylab va Kanin Nos burnidan sharqda baliq ovlashga ruxsat berilgan. Shu bilan birga, mamlakat bo‘ylab baliq do‘konlarida sotiladigan treska va pikshaning juda katta qismi an’anaviy ravishda Rossiya suvlaridan ovlab kelingan».

Shunga o‘xshash kelishuv Farer orollari (Daniya) bilan ham amal qiladi. U har yili qayta ko‘rib chiqiladi. 2023-yil oxirida Rossiya kelishuvning amal qilish muddatini 2024-yilga uzaytirdi.

Harbiy-dengiz salohiyati

Barens dengizida nafaqat savdo kemalari, balki Rossiya Federatsiyasi harbiy-dengiz floti, jumladan, atom suvosti kemalari ham joylashtirilgan.

Neft qazib olish

Barens dengizining janubi-sharqiy suv hududi (Pechora dengizi) Rossiya shelfida uglevodorod zaxiralari eng batafsil o‘rganilgan hududlardan biridir. Aynan Prirazlomnoye konida, Pechora dengizi shelfida, 2013-yilda ilk Arktika nefti qazib olingan. Umuman olganda, «Prirazlomnaya» platformasidan 2014-yilda 300 ming tonna neft jo‘natilgan. Prirazlomnoye koni hozirgi kungacha Rossiyaning Arktika shelfida neft qazib olish boshlangan yagona kon hisoblanadi. Rossiyada ishlab chiqarilgan neftning yangi naviga ARCO (Arctic oil) nomi berilgan va u ilk bor 2014-yil aprelida jo‘natilgan.

2000-yilda Italiyaning Eni kompaniyasining Norvegiyadagi bo‘linmasi Barens dengizida 85 km (Xammerfest shahridan) uzoqlikda, 380 m chuqurlikda joylashgan neft konini kashf etdi. Kon «Goliaf» deb nomlandi. Bu kon Norvegiya Arktika shelfida o‘zlashtirilishi rejalashtirilgan birinchi neft koni va Snyovit («Snøhvit») gaz konidan keyingi ikkinchi kon bo‘lib, Norvegiyaning Arktika shelfida joylashgan. Kompaniya hisob-kitoblariga ko‘ra, xomashyo zaxirasi 180 mln barrel bo‘lib, bu 15 yilga yetishi kerak; shu bois loyiha Uzoq Shimoldagi eng yirik loyihalardan biri hisoblanadi. Hujjatlar va qazib olish platformasi loyihasi taqdim etilgach, Norvegiya parlamenti PL229/229B-sonli qazib olish litsenziyasini Eni Norge AS (65 %) va Statoil Petroleum AS (35 %) kompaniyalariga berdi. Eni ma’lumotiga ko‘ra, konda sutkasiga 100 ming barrel neft qazib olinishi kerak edi. Loyiha bo‘yicha jami 22 ta quduqni ishga tushirish rejalashtirilgan. Neft qazib olish 2016-yil bahorida boshlangan.

Geologik tuzilishi hali o‘rganilayotgan kon — Albanov neft-gaz-kondensat koni.

Ekologiya

Norvegiyadagi radioaktiv chiqindilarni qayta ishlash zavodlari faoliyati tufayli dengizning radioaktiv ifloslanishi katta ehtimoliy xavf tug‘diradi.

Filateliyada

Adabiyotlar