| Ko‘l | |
| Eri | |
|---|---|
| ingl. Lake Erie, frans. Érié | |
2012-yil bahorida Eri ko‘li | |
| Morfometriya | |
| Dengiz sathidan balandligi | 170 m |
| O‘lchamlari | 338 × 92 km |
| Maydoni | 25 700 km² |
| Hajmi | 500 km³ |
| Qirg‘oq chizig‘i | 1370 km |
| Eng katta chuqurligi | 64 m |
| O‘rtacha chuqurligi | 19 m |
| Gidrologiya | |
| Minerallashuv turi | chuchuk suv |
| Havzasi | |
| Quyiluvchi daryo | Detroyt |
| Oqib chiquvchi daryo | Niagara |
| Suv tizimi | Niagara → Ontario → Avliyo Lavrentiy daryosi → Atlantika okeani |
| Joylashuvi | |
| 42°09′38″ sh. k. 81°16′23″ g‘. u.HGЯO | |
| Mamlakatlar | |
| Hududlar | Michigan, Ogayo, Pensilvaniya, Nyu-York, Ontario |
Eri (ingl. Lake Erie [ˈɪri], frans. Érié) — Kanadada va AQSHdajoylashgan, Buyuk ko‘llartizimidagi to‘rtinchi ko‘l. Maydoni 25 700 km²bo‘lgan Eri bu ko‘rsatkich bo‘yicha dunyo ko‘llari orasida 11-o‘rinda ( Kaspiy dengiziham hisobga olinganda) va AQSHda 4-o‘rindaturadi. Buyuk ko‘llar orasida kattaligi bo‘yicha to‘rtinchi, chuqurligi bo‘yicha esa eng sayozidir. Ko‘l AQSHning Michigan, Ogayo, Pensilvaniya, Nyu-York shtatlari hamda Kanadaning Ontario provinsiyasi sohillarini yuvib turadi.
Unga Detroyt, Grand, Reyzin, Xyuron, Momi, Sandaski, Kayaxoga, Shagrindaryolari quyiladi; undan Niagaradaryosi oqib chiqadi. Eri ko‘li sohillarida quyidagi shaharlar joylashgan: Buffalo, Eri, Toledo, Port-Stenli, Monro, Klivlend.
Etimologiyasi
Ushbu gidronim etnonimdan , ya’ni irokez qabilalaridan birining nomidan kelib chiqqan. Bu qabila yevropaliklar kelishidan oldin ko‘l sohillarida yashagan. V. A. Nikonovfikricha, etnonim «mushuk» degan ma’noni anglatadi.
Tabiiy-geografik tavsifi
Ko‘l g‘arb-janubi-g‘arbdan sharq-shimoli-sharqqa tomon cho‘zilgan. Uning asosiy o‘q bo‘ylab uzunligi 388 km, eng katta kengligi esa 57 mil (92 km)gacha yetadi. Orollarni ham qo‘shib hisoblaganda umumiy maydoni 25 700 km²bo‘lib, shundan 12 800 km² Kanada hududiga to‘g‘ri keladi. Umumiy suv yig‘ilish havzasi maydonini Kanada ensiklopediyasi 58 800 km², Britaniya ensiklopediyasi esa 78 062 km²deb baholaydi; bu ko‘rsatkichga ko‘lning o‘z maydoni ham kiritilgan.
Suv yuzasi dengiz sathidan 170 mbalandlikda joylashgan Eri Buyuk ko‘llar tizimidagi eng sayoz ko‘ldir ( Sent-Klerko‘li bundan mustasno). O‘rtacha chuqurligi 62 fut (19 m), eng katta chuqurligi esa 210 fut (64 m). Suv hajmi 500 km³. Maydoni va chuqurligi nisbatan kichik bo‘lgani sababli ko‘lda suv tez almashinadi (2,6 yil).
Eri suvining asosiy qismini Xyuron ko‘lidan Detroytdaryosi orqali oladi. Ko‘lning boshqa muhim irmoqlari — Momi va Kayaxoga daryolari ( Ogayo shtati) hamda Grand-River daryosi ( Ontarioprovinsiyasi). Shuningdek, Eriga Xyuron va Reyzin (Michigan shtati), Portij, Sandaski va Grand (Ogayo shtati) hamda Kattarogas-Krik ( Nyu-Yorkshtati) daryolari quyiladi. Suv balansining kirim qismida atmosfera yog‘inlarining ulushi atigi 10 % ni tashkil etadi. Suv ko‘ldan Niagaradaryosi orqali, Fort-Eriyaqinidan oqib chiqadi. Eri va Ontario ko‘llari suv yuzalari balandliklari o‘rtasidagi farq qariyb 100 mbo‘lib, uning 50 metrdan ortig‘i Niagara sharsharasibalandligiga to‘g‘ri keladi. Eri va Ontario ko‘llarini Niagara sharsharasini aylanib o‘tuvchi Uellend kanaliham bog‘laydi.
Ko‘l qirg‘oqlari baland, qirg‘oq chizig‘i esa kam parchalangan. Eri, Buyuk ko‘llarning aksariyati kabi, qadimgi daryo oqimi vodiysida joylashgan bo‘lib, bu vodiy pleystotsen davri muzliklari ta’sirida chuqurlashgan. Ko‘llar eroziya ta’siriga uchragan paleozoy davrining gil slaneslari va ohaktoshlaritarqalgan hududlarda shakllangan. Muzliklar chekingach, Eri vodiysida katta miqdorda gil va loyqa cho‘kindilari qolgan. Ular ko‘l qirg‘oq chizig‘ining asosiy qismini hosil qilgan, ammo bu qirg‘oqlar ham tez yemiriladi. Yemirilishga chidamliroq dolomitlar esa faqat ko‘lning eng g‘arbiy va eng sharqiy chekkalarida qirg‘oq chizig‘ini hosil qiladi.
Ko‘plab orollar ko‘lning g‘arbiy qismida joylashgan. Suv harorati qishda 0—2 °C dan yozda 24 °C gacha o‘zgaradi. Qirg‘oqbo‘yi qismlari dekabrdan mart–aprelgacha muzlaydi.
Tarixi

Yevropaliklar mustamlakachiligi boshlanishi arafasida ko‘lning janubiy sohillarida eri qabilasi, shimoliy sohillarida esa attavandaronlar yashagan. Fransuz–irokez urushlari vaqtida bu aholi qirib tashlangan va ularning hududlariga algonkin xalqlaridan ottava, ojibve, viandot va mingo qabilalari ko‘chib kelgan.
Eri ko‘liga yetib kelgan ilk yevropalik, ehtimol, Etyen Bryule (1633-yilda vafot etgan) bo‘lgan. Lui Jole1669-yilda ko‘lga birinchi marta kelgan va ko‘p o‘tmay shu yerda fransuz manzilgohlariga asos solgan. Fransuzlar ko‘lni Lak-dyu-Sha (frans. Lac du Chat) deb atashgan, biroq keyinchalik u mahalliy tubjoy qabila nomi bilan Eri deb atalgan.
Angliya–Amerika urushi davrida Eri ko‘lida harbiy flotlar o‘rtasida muhim jang bo‘lib o‘tgan. Bu jang quyidagi qishloq yaqinida yuz bergan: Put-in-Bey.
Iqtisodiy ahamiyati
Ko‘l sohillarida 15 million kishi yashaydi. Shu sababli Eri atrofi aholi zichligi bo‘yicha Buyuk ko‘llar orasida birinchi o‘rinda turadi. Aholining asosiy qismi AQSH sohillarida, jumladan Buffalo, Klivlend, Toledo va Erikabi yirik shaharlarda yashaydi. Kanada sohilidagi yagona yirik aholi punkti — Nantikok (Ontario).
Eri ko‘li Avliyo Lavrentiy dengiz yo‘lining muhim qismidir. Ko‘l bo‘yidagi shaharlardagi rivojlangan sanoat korxonalari asosan suv yo‘llari orqali ta’minlanadi. Masalan, Klivlend, Toledo, Ashtabyula va Konnеot portlari orqali Pittsburg va Detroytmetallurgiya zavodlariga temir rudasi hamda ohaktosh yetkaziladi. Toledo orqali toshko‘mirtashiladi, Buffalo esa don yetkazib berishning muhim markazidir. Nyu-York shtatidagi barja kanalining asosiy o‘zani Niagara daryosidan Tonawandashahri yaqinida ajraladi, uning tarmoqlaridan biri esa kanalni Buffalo yaqinida Eri ko‘li bilan bog‘laydi.
Ifloslanishiga (qarang: Ekologiya) va bostirib kirgan minogasimonlargaqaramay, Erida baliqchilik rivojlangan. Ko‘ldan yiliga 20 000 t baliq, asosan sariq olabug‘a ovlanadi. Bu Buyuk ko‘llar orasidagi eng yuqori ko‘rsatkichdir.
Ko‘l, shuningdek, mikroiqlimnishakllantiradi, u esa qishloq xo‘jaligiuchun muhimdir. Shimoliy qirg‘oq bo‘ylab Kanadaning eng sermahsul meva va sabzavot yetishtirish mintaqalaridan biri joylashgan. Ko‘lning janubi-sharqiy qirg‘og‘i bo‘ylab Ogayo, Pensilvaniya va Nyu-York shtatlarida uzum yetishtirishning muhim mintaqasi joylashgan.
Ekologiya

Boshqa Buyuk ko‘llar singari, Eri ham ko‘l effekti tufayli qor yog‘ishiga sabab bo‘ladi: qishda sovuq shamollar ko‘lning nisbatan iliq suvlari ustidan o‘tib, namlik oladi va Nyu-York shtatidagi Buffaloga qor keltiradi. Natijada Buffalo AQSHdagi eng ko‘p qor yog‘adigan shaharlar orasida o‘n birinchi o‘rinda turadi. Biroq ko‘l muzlaganida bu ta’sir kamayadi yoki yo‘qoladi. Buyuk ko‘llarning eng sayozi bo‘lgan Eri boshqalaridan tezroq va ko‘proq muzlaydi.
1960—1970-yillarda Eri ko‘li suvi va tub cho‘kindilarida fosforitlar miqdori oshishi oqibatida suv sifati o‘zgargan. Bu suv o‘tlarining gullashi va ko‘payish sur’atida keskin o‘zgarishlar yuz berishi natijasida evtrofikatsiyaga olib kelgan. Suv o‘tlarining parchalanishi ko‘lda mavsumiy kislorodsiz zonalar («o‘lik zonalar») kengayishiga sabab bo‘lgan; bu jarayon 1970-yillarning boshlarida ham davom etgan. Chiriyotgan suv o‘tlari massasi va ifloslangan qirg‘oqlar Eri «o‘lik ko‘l» degan tasavvurning tarqalishiga olib kelgan.
Ko‘lda fitoplankton biomassasi nihoyatda yuqori: markaziy va sharqiy qismlarida 4–6 mg/l gacha, ifloslangan sayoz g‘arbiy qismida esa ikki baravar yuqori. Biologik mahsuldorlik o‘rtacha 10,4 mg C/(m³ soat), g‘arbiy qismida esa 60 gacha yetadi.
Kanada va AQSH o‘rtasidagi 1972-yilgi bitim ko‘lga fosforitlar tashlanishi va oqib kelishini sezilarli darajada kamaytirdi. O‘lik zona yoz oxirigacha Eri havzasida saqlanib qoladi. AQSH Atrof-muhitni muhofaza qilish agentligi bu davriy hodisani 2005-yildan beri o‘rganmoqda.
Erining shimoli-g‘arbiy qirg‘og‘ida, Ontario janubida joylashgan milliy bog‘ — Poynt-Pili.
Adabiyotlar
- Nikonov V. A. Qisqacha toponimik lug‘at. — M.: «Misl», 1966. — 509 b. — 32 000 nusxa.
- Pospelov Ye. M. Dunyo geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgartirilmagan. — M.: «Russkiye slovari», «Astrel», «AST», 2002. — 512 b. — 3 000 nusxa. — ISBN 5-17-001389-2.
- Holst A. Eri ko‘li // Jahon geografiyasi ensiklopediyasi (ingl.) / muharrir R. W. McColl. — Nyu-York: Facts on File, 2005. — jild 1. — bet 299—300.
Havolalar
- Eri ko‘li orollari ma’lumotnomasi (ingl.). Murojaat qilingan sana: 31-oktabr, 2008-yil. asl nusxadan 9-fevral, 2012-yilda arxivlangan.
- EPAning Buyuk ko‘llar atlasi (ingl.). Murojaat qilingan sana: 31-oktabr, 2008-yil. asl nusxadan 6-aprel, 2006-yilda arxivlangan.
