Magnit gisterezisi nima

Gisterezis (qadimgi yunoncha ὑστέρησις — ortda qolish, kechikish) — fizik, biologik va boshqa tizimning holatini tavsiflovchi kattalikning tashqi sharoitni ifodalovchi kattalikka bog‘liqligi bir qiymatli bo‘lmasligida namoyon bo‘ladigan xususiyati. Bu xususiyat tashqi sharoit juda sekin o‘zgarganda ham kuzatiladi.

Tizimning muayyan vaqt oralig‘idagi xatti-harakati ko‘p jihatdan uning oldingi holatlariga, ya’ni avvalgi vaqtlarda tizim qanday holatlardan o‘tganiga bog‘liq. Bunda ushbu holatlardan o‘tish tezligi prinsipial ahamiyatga ega emas. Agar tezlik muhim bo‘lsa va jarayon qanchalik sekin kechsa, o‘zgarishlar shunchalik kuchsiz bo‘lsa, bu gisterezis emas, balki inersiyalilik, ya’ni tizimning holatini o‘zgartirishga urinishga bir yo‘nalishda qarshilik ko‘rsatishidir. Masalan, bu holat volt-amper xarakteristikasi juda tez qayd etilganda kuzatiladi.

Gisterezisning klassik misoli — obyekt holatini ifodalovchi kattalik sifatida magnitlanganlik, tashqi sharoitni tavsiflovchi kattalik sifatida esa magnit maydon kuchlanganligi ishtirok etadigan holatdir. Ammo gisterezis boshqa ko‘plab tizimlarga ham xos. Gisterezisga «to‘yinish» hodisasi, shuningdek, chegaraviy holatlar orasidagi «trayektoriyalar»ning bir xil bo‘lmasligi xosdir (shu bois grafiklarda yaqqol halqa hosil bo‘ladi).

Fizikada

Magnit gisterezisi, segnetoelektrik gisterezis va elastik gisterezis eng katta qiziqish uyg‘otadi.

Magnit gisterezisi

H–B koordinatalaridagi gisterezis halqalari oilasi (magnit maydon kuchlanganligi — magnit induksiyasi) — teksturalangan elektrotexnika po‘lati uchun maydonlar vaqt o‘tishi bilan sinusoidal o‘zgarganda, amplituda 140 А/м gacha yetadi; bunda magnit induksiyasi −1,6 dan 1,6 Tl gacha o‘zgaradi. BR nuqta bilan qoldiq magnitlanganlik ko‘rsatilgan, HC — koersitiv kuch

Magnit gisterezisi — magnitlanganlik vektori M va magnit induksiyasi vektori B ning modda ichida nafaqat tashqi maydonning kuchlanganligi H ga, balki namunaning oldingi holatlariga ham bog‘liq bo‘lish hodisasidir. Magnit gisterezisi odatda ferromagnetiklarda — Fe, Co, Ni va ularga asoslangan qotishmalarda, masalan, samariy bilan kobalt qotishmasida, alniko, temir, bor va neodim qotishmasida va boshqa shunday materiallarda uchraydi; elektrotexnika po‘lati, permalloy, sendast, ferritlar kabi yumshoq magnit materiallarda esa gisterezis halqasi torroq bo‘lgani uchun kuchsizroq namoyon bo‘ladi. Magnit gisterezisi doimiy magnitlarning mavjudligini tushuntiradi.

Magnitlanganlikning M(H) hamda B(H) ga bog‘liqlik grafiklari halqa shaklida bo‘lib, ularning vertikal yo‘nalishdagi kengligi maydon kuchlanganligi H o‘zgarish diapazoniga bog‘liq. H→±∞ da M qiymati to‘yinishga erishadi, shu sababli M(H) egri chizig‘i gorizontal qismga, B(H) esa qiya (const + μ0H) qismga o‘tadi. Odatda const ≫μ0H bo‘lgani uchun B(H) egri chizig‘ining katta |H| qiymatlaridagi qiyaligi kichik bo‘ladi va qandaydir «to‘yinish induksiyasi» Bsat ni — rasmda ko‘rsatilgan qoldiq magnitlanganlik BR dan biroz yuqoriroq qiymatni — kiritish mumkin. Aslida esa, qat’iy aytganda, o‘sish davom etadi.

Magnit gisterezisi faqat H maydonining qiymati va ishorasi o‘zgarganda emas, balki uning aylanishida ham (magnit aylanish gisterezisi) yuzaga keladi. Bunda M yo‘nalishining H yo‘nalishi o‘zgarishi ortidan kechikib o‘zgaradi. Magnit aylanish gisterezisi namuna o‘zgarmas yo‘nalishli maydonga nisbatan burilganda ham kuzatiladi (maydon: H).

Gisterezis hodisasi nazariyasi namunaning aniq magnit domen tuzilishini va magnitlanish hamda qayta magnitlanish davomida bu tuzilishdagi o‘zgarishlarni hisobga oladi. Ushbu o‘zgarishlar domen chegaralarining siljishi, ayrim domenlarning boshqalari hisobiga kattalashishi, shuningdek, tashqi magnit maydon ta’sirida domenlardagi magnitlanganlik vektorining burilishi bilan bog‘liq. Bu jarayonlarni sekinlashtiradigan va magnit materiallarning metastabil holatlarga o‘tishiga yordam beradigan har qanday omil magnit gisterezisiga sabab bo‘lishi mumkin.

Bir domenli ferromagnit zarrachalarda (o‘lchami kichik bo‘lgani uchun domenlar hosil bo‘lishi energetik jihatdan foydasiz bo‘lgan zarrachalarda) faqat M vektorining aylanish jarayonlari kechishi mumkin. Bunday jarayonlarga turli kelib chiqishga ega magnit anizotropiya (kristallning o‘z anizotropiyasi, zarracha shakli anizotropiyasi va elastik kuchlanishlar anizotropiyasi) to‘sqinlik qiladi. Anizotropiya tufayli M go‘yo qandaydir ichki maydon HA (samarali magnit anizotropiya maydoni) tomonidan energiya minimumiga mos keluvchi oson magnitlanish o‘qlaridan biri bo‘ylab ushlab turiladi. Magnit gisterezisi magnit jihatdan bir o‘qli namunada shu o‘q bo‘ylab va unga qarshi yo‘nalgan ikkita M yo‘nalishi, ko‘p o‘qli namunada esa energiyasi jihatidan teng bo‘lgan bir nechta M yo‘nalishi bir-biridan potensial to‘siq bilan ajratilgan holatlarga mos kelishi (bu to‘siq HA ga mutanosib) sababli yuzaga keladi. Bir domenli zarrachalar qayta magnitlanganda M vektori bir qator ketma-ket qaytmas sakrashlar orqali H yo‘nalishiga buriladi. Bunday burilishlar hajm bo‘ylab bir jinsli ham, bir jinsli bo‘lmagan tarzda ham yuz berishi mumkin. M bir jinsli aylanganda koersitiv kuch Hc≈HA. M vektorining bir jinsli bo‘lmagan aylanish mexanizmi esa umumiyroqdir. Biroq u Hc ga zarrachalar shaklining anizotropiyasi asosiy rol o‘ynagan hollarda eng katta ta’sir ko‘rsatadi. Bunda Hc shaklning samarali anizotropiya maydonidan ancha kichik bo‘lishi mumkin.

Segnetoelektrik gisterezis

Segnetoelektrik gisterezis halqasi. Gorizontal o‘qda — elektr maydon kuchlanganligi, vertikal o‘qda esa — elektr siljishi ko‘rsatilgan; DR — qoldiq qutblanish, EC — koersitiv maydon.

Segnetoelektrik gisterezis — moddadagi qutblanish vektori P va elektr siljishi vektori D ning nafaqat qo‘yilgan tashqi maydon kuchlanganligi E ga, balki namunaning oldingi holatlariga ham bog‘liq bo‘lish hodisasidir. Bu kattaliklar 𝐃=ε0𝐄+𝐏 munosabat bilan bog‘langan ( SI tizimida; ε0 — elektr doimiysi). Segnetoelektrik gisterezis elektretlarning mavjudligini tushuntiradi. Ferromagnetikda M(H) va B(H) bog‘liqliklari ko‘p qiymatli halqa hosil qilgani kabi, segnetoelektrikda ham P(E) va D(E) maydon E davriy o‘zgarganda gisterezis halqasi kuzatiladi. Segnetoelektrik kristallar ma’lum harorat oralig‘ida spontan (o‘z-o‘zidan, tashqi elektr maydon bo‘lmaganda yuzaga keladigan) elektr qutblanishga ega bo‘ladi: PR. Elektr maydon qutblanish yo‘nalishini o‘zgartirishi mumkin; qutbiy fazada P(E) bog‘liqlik bir qiymatli emas, P ning berilgan E dagi qiymati oldingi holatga, ya’ni avvalgi paytlarda elektr maydon qanday bo‘lganiga bog‘liq. Segnetoelektrik gisterezisning asosiy parametrlari:

  • qoldiq qutblanish PR (u ayni paytda qoldiq elektr siljishi hamdir: DR, chunki gap 𝐄=0);
  • elektr maydonning E_C (koersitiv maydon) qiymatida qayta qutblanish yuz beradi.

Maydonning |E| qiymatlari katta bo‘lganda P(E) egri chizig‘i qat’iy gorizontal bo‘ladi, D(E) esa deyarli (!) gorizontal bo‘ladi; garchi bu qism Ds to‘yinish deb belgilangan bo‘lsa-da, o‘sish davom etadi (yuqorida B(H)).

Elastik gisterezis

Deformatsiyadagi elastik gisterezis. Deformatsiya darajasi materialdagi mexanik kuchlanishga ham, deformatsiya yo‘nalishiga, ya’ni yuklanishning oldingi tarixiga ham bog‘liq.

Aynan elastiklik nazariyasida katta bosimlar ta’sirida deformatsiyani saqlab qolib, teskari yo‘nalishdagi bosim ta’sirida uni yo‘qota oladigan elastik materiallarda gisterezis hodisasi kuzatiladi (masalan, siqilgan sterjenning cho‘zilishi). Aynan shu hodisa ko‘p jihatdan bolg‘alab tayyorlangan buyumlarning mexanik xossalaridagi anizotropiyani , shuningdek, ularning yuqori mexanik sifatlarini tushuntiradi.

Elastik gisterezisning ikki turi — dinamik va statik gisterezis farqlanadi.

Dinamik gisterezis maksimal amplitudasi elastiklik chegarasidan ancha past bo‘lgan davriy o‘zgaruvchan kuchlanishlarda kuzatiladi. Uning sababi noelastiklik yoki qovushoq elastiklikdir. Noelastiklikda sof elastik deformatsiyadan ( Guk qonuniga mos keladigan) tashqari, kuchlanish bartaraf etilganda biroz kechikib bo‘lsa-da butunlay yo‘qoladigan tarkibiy qism ham mavjud; qovushoq elastiklikda esa bu qism vaqt o‘tishi bilan to‘liq yo‘qolmaydi. Noelastik va qovushoq elastik xatti-harakatlarning har ikkisida ham ΔU — elastik deformatsiya energiyasi — deformatsiya amplitudasiga bog‘liq emas, lekin yuklanishning o‘zgarish chastotasiga qarab o‘zgaradi. Dinamik gisterezis termoelastiklik, magnitoelastik hodisalar hamda qo‘yilgan kuchlanishlar ta’sirida jism kristall panjarasidagi nuqtaviy nuqsonlar va erigan atomlar joylashuvining o‘zgarishi natijasida ham paydo bo‘ladi.

Elektronika va elektrotexnikada

Gisterezis halqasi Shmitt triggeri uchun to‘g‘ri to‘rtburchak shaklga ega.

Elektronika va elektrotexnikada magnit gisterezisiga ega qurilmalardan — turli magnit axborot tashuvchilardan, shuningdek, elektr gisterezisiga ega qurilmalardan, masalan, Shmitt triggeridan yoki gisterezisli dvigateldan foydalaniladi.

Gisterezis mantiqiy signallar almashayotgan paytda shovqinni (tez tebranishlar va kontaktlarning titrashini) bostirish uchun ishlatiladi.

Barcha turdagi elektron qurilmalarda issiqlik gisterezisi hodisasi kuzatiladi: qurilma qizdirilib, so‘ng dastlabki haroratigacha sovitilganda, uning parametrlari boshlang‘ich qiymatlariga qaytmaydi. Issiqlik kengayishi yarimo‘tkazgich kristallari, kristall tutqichlar, mikrosxema korpuslari va bosma platalarda turlicha kechgani sababli, kristallarda mexanik kuchlanishlar yuzaga keladi va ular sovigandan keyin ham saqlanib qoladi. Issiqlik gisterezisi o‘lchov qurilmalaridagi yuqori aniqlikdagi tayanch kuchlanish manbalarida, jumladan, o‘lchov uchun ishlatiladigan analog-raqamli o‘zgartirgichlarda eng yaqqol seziladi. Zamonaviy mikrosxemalarda issiqlik gisterezisi tufayli tayanch kuchlanishning nisbiy siljishi taxminan 10—100 ppm.

Biologiyada

Mustela nivalis (laska)ning t-yilda tutilish ehtimolining asosiy o‘ljasi — Myodes glareolus (qizg‘ish dala sichqoni)ning avvalgi yil kuzidagi (qalin chiziq) yoki joriy yil bahoridagi (ingichka chiziq) zichligiga bog‘liqligi. Kuzatuvlar qatorining o‘quv qismi (1994—2004-yillar) bo‘yicha logit-regressiya. O‘rta Ural, to‘q ignabargli janubiy tayga, Visim qo‘riqxonasi.

Gisterezis xususiyatlari sutemizuvchilarning skelet mushaklariga xos.

Populyatsiyalar ekologiyasida «yirtqich — o‘lja» tizimida gisterezis va/yoki yirtqich sonining javob reaksiyasida kechikish kuzatiladi (qarang: populyatsiya to‘lqinlari).

Tuproqshunoslik va geologiyada

Tuproqning asosiy gidrofizik xarakteristikasi gisterezisga ega.

Tuproq harorati turli chuqurliklarda havo haroratining tebranishlariga nisbatan kechikib o‘zgarishi ham amaliy ahamiyatga ega. Kuzda va qish boshida havo harorati noldan pastga tushganda, tuproqning iliq mavsumda to‘plagan issiqligi hali ham saqlanib turadi. Bu tuproqdan issiqlik oluvchi issiqlik nasoslaridan isitish uchun foydalanishga qulay sharoit yaratadi.

Gidrologiyada

Q=f(H) bog‘liqligi — daryolardagi suv sarfi bilan suv sathi orasidagi munosabat — halqasimon shaklga ega.

Iqtisodiyotda

Ayrim iqtisodiy tizimlarda gisterezis belgilari mavjud. Masalan, muayyan sohada eksportni boshlash uchun katta sa’y-harakat talab qilinishi mumkin, uni barqaror darajada ushlab turish uchun esa ancha kam kuch yetarli bo‘ladi.

Ayniqsa o‘yinlar nazariyasida gisterezis ta’siri bir yoki bir nechta parametrdagi kichik farqlar ikki tizimni qarama-qarshi barqaror muvozanatlarga olib kelishida namoyon bo‘ladi. Masalan, «yaxshi» muvozanat — ishonch, halollik va yuqori farovonlik; «yomon» muvozanat esa — o‘g‘rilik, ishonchsizlik, korrupsiya va qashshoqlik. Boshlang‘ich farqlar oz bo‘lsa ham, bir muvozanatdan boshqasiga o‘tish tizimlardan ulkan sa’y-harakat talab qiladi.

Gisterezis ta’siri ishsizlik holatida ham kuzatiladi. Ishsizlik yetarlicha yuqori darajaga yetgach, ma’lum darajada o‘z-o‘zini qayta yuzaga keltirib, shu darajada saqlanib qolishi mumkin. Gisterezisning iqtisodiy sabablari (mehnat bozorining uzoq muddatli moslashuvchan emasligi) turlicha talqin qilinadi. Ayrim institutsional omillar gisterezisga olib keladi. Masalan, ijtimoiy sug‘urta, xususan, ishsizlik sug‘urtasi soliq tizimi orqali rasmiy iqtisodiyotda korxonalarning ishchi kuchiga talabini kamaytirishi mumkin.

Ishsizlik inson kapitalining yo‘qolishiga va uzoq vaqt ishsiz qolgan kishilarning «tamg‘alanishiga» sabab bo‘lishi mumkin. Kasaba uyushmalari ishsiz qolgan tashqi guruh vakillarining manfaatlarini e’tiborsiz qoldirib, o‘zlarining amaldagi a’zolari farovonligini saqlash maqsadida muzokara olib borishlari mumkin. Lavozim, ish joyi yoki sohani almashtirish bilan bog‘liq doimiy xarajatlar ham gisterezisga olib kelishi mumkin.

Nihoyat, tizimning yakuniy holati uning joriy dinamikasi yoki boshlang‘ich holati bilan belgilanadigan vaziyatlarda haqiqiy gisterezisni zohiriy gisterezisdan ajratish qiyin bo‘lishi mumkin. Birinchi holatda gisterezis bizning bilimimiz yetishmasligini aks ettiradi: yetishmayotgan o‘zgaruvchilar va ma’lumotlarni qo‘shib, o‘rganilayotgan tizim evolyutsiyasini to‘laroq tasvirlash mumkin. Gisterezisning yana bir talqini — bir nechta muvozanat holatlarining mavjudligi bo‘lib, bunda ko‘zga tashlanmaydigan ta’sirlar iqtisodiyotni bir muvozanatdan boshqasiga o‘tkazadi.

Sotsiologiyada

Jamoatchilik fikrini shakllantirish va uni boshqarish hech qachon bir zumda amalga oshmaydi. Doimo muayyan kechikish mavjud. Bu odatiy stereotipli fikrlashdan to‘liq yoki qisman voz kechish, shuningdek, ayrim hollarda fikrni o‘zgartirishga ko‘nish va muayyan subyektlar shakllantirayotgan yangi qarashlarga ergashish zarurati bilan bog‘liq. Jamoatchilik fikrini shakllantiruvchi va boshqaruvchi subyektlar sifatida davlat, siyosiy partiyalar, jamoat tashkilotlari, ularning yetakchilari, turli darajadagi rahbarlar va boshqaruvchilar hamda boshqalar ishtirok etishi mumkin.

Jamoatchilik fikrining shakllanish xususiyatini baholashda ikkita muhim jihatni hisobga olish zarur.

Birinchisi ta’sir ko‘rsatuvchi subyektning sarflagan sa’y-harakatlari bilan erishilgan natija o‘rtasidagi bog‘liqlikdir. Subyekt amalga oshirgan ma’rifiy va targ‘ibot ishlarining ko‘lamini jamoatchilik fikrini ifodalovchi obyekt — ijtimoiy guruh, jamoa, ijtimoiy birlik yoki butun jamiyatning «magnitlanish» darajasi (yangi g‘oyaga qanchalik jalb etilgani) bilan qiyoslash mumkin. Bunda obyektning subyektdan ma’lum darajada ortda qolishi kuzatilishi mumkin. Fikrni o‘zgartirishga ishontirish, shu jumladan, ehtimoliy zararli oqibatlarga olib keluvchi ta’sir ham har doim ham muvaffaqiyatli bo‘lavermaydi. Natija kishilarning o‘z axloqiy qadriyatlari, urf-odatlari, an’analari, oldingi tarbiyasi, jamiyatda ustun bo‘lgan axloqiy me’yorlar va boshqa omillarga bog‘liq.

Ikkinchi jihat shundaki, jamoatchilik fikrini shakllantirishning yangi bosqichini obyekt tarixi, tajribasi va ilgari jamoatchilik fikrini shakllantirish ta’sirining obyekti bo‘lgan kishilar tomonidan unga berilgan baho bilan bog‘lash mumkin. Bunda jamoatchilik fikrini shakllantirish vaqtining «boshlang‘ich nuqtasi» avvalgisiga nisbatan siljishi aniqlanishi mumkin; bu tizimning o‘zi va uning hozirgi holatini tavsiflaydi.

Falsafada

Jil Delyoz gisterezis tushunchasidan monadologiyani (Leybnitsning ta’limotini) tavsiflashda foydalanadi.

Gisterezisning matematik modellari

Gisterezis hodisalarining matematik modellarini yaratishga ko‘plab amaliy masalalar (birinchi navbatda, avtomatik boshqaruv nazariyasidagi masalalar) sabab bo‘lgan. Bu masalalarda gisterezis xususiyatini namoyon qiluvchi obyektlarni alohida ko‘rib bo‘lmasdi, chunki ular ma’lum tizimning tarkibiy qismi edi. 1960-yillarda Voronej universitetida M. A. Krasnoselskiy rahbarligida gisterezisning qat’iy matematik nazariyasi ishlab chiqilgan seminar faoliyat boshladi.

Keyinchalik, 1983-yilda M. A. Krasnoselskiy va A. V. Pokrovskiyning monografiyasi nashr etildi. Unda turli gisterezis hodisalari tizimlar nazariyasi doirasida formal tarzda tavsiflandi: gisterezis o‘zgartirgichlari boshlang‘ich holatiga parametr sifatida bog‘liq bo‘lgan, yetarlicha keng funksional fazoda (masalan, uzluksiz funksiyalar fazosida) aniqlangan va boshqa bir funksional fazoda amal qiluvchi operatorlar sifatida talqin etildi.

Adabiyotlar

Havolalar