Aylanuvchi elektr mashinasi — energiyani o‘zgartirishga mo‘ljallangan elektrotexnik qurilma bo‘lib, u energiyani o‘zgartirishda elektromagnit induksiya va magnit maydonning elektr toki bilan o‘zaro taʼsiri tamoyillariga asoslanadi. Qurilma energiyani o‘zgartirish jarayonida ishtirok etadigan, bir-biriga nisbatan aylanish yoki burilish imkoniyatiga ega kamida ikkita qismdan iborat. Energiyaning o‘zgarishi aynan shu nisbiy harakat tufayli yuz beradi.
Umumiy maʼlumotlar
Elektr mashinasini elektromexanik o‘zgartirgich sifatida yaratish imkoniyati elektromagnit o‘zaro taʼsirga asoslanadi; bu o‘zaro taʼsir elektr toki va magnit maydon vositasida yuzaga keladi. Elektromagnit o‘zaro taʼsir magnit maydon yordamida amalga oshadigan elektr mashinasi induktiv, elektr maydon yordamida amalga oshadigani esa sig‘imli deb ataladi. Sig‘imli mashinalar amalda deyarli qo‘llanilmaydi, chunki havo muhitining elektr o‘tkazuvchanligi nolga teng bo‘lmaganda (namlik mavjud bo‘lsa), elektr zaryadlari mashinaning faol zonasidan yerga oqib ketadi.
Har qanday aylanuvchi elektr mashinasining ikkita asosiy konstruktiv elementi — rotor (aylanuvchi qism) va stator (qo‘zg‘almas qism) bo‘lib, ular havo oralig‘i bilan ajratilgan.
Tasnifi


Aylanuvchi elektr mashinalarini turli mezonlarga ko‘ra tasniflash mumkin. Jumladan, ularning vazifasi, asosiy havo oralig‘idagi magnit maydonning xususiyati, qo‘zg‘atish usuli, chulg‘amlarning kontaktli ulanish turi, aylanish yo‘nalishini o‘zgartirish imkoniyati, aylanish chastotasining o‘zgarish xususiyati va tok turi hisobga olinadi.
Vazifasiga ko‘ra tasniflash
Ushbu tasnif mashinaning energiyani uzatish tizimidagi funksional vazifasiga asoslanadi.
- Elektr mashina generatori
- mexanik energiyani elektr energiyasiga aylantirishga mo‘ljallangan aylanuvchi elektr mashinasi.
- Aylanuvchi elektr dvigateli
- elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantirishga mo‘ljallangan aylanuvchi elektr mashinasi.
- Elektr mashinali o‘zgartirgich
- elektr energiyasining parametrlarini (tok turi, kuchlanish, chastota, fazalar soni va kuchlanish fazalari) o‘zgartirishga mo‘ljallangan aylanuvchi elektr mashinasi.
- Elektr mashinali kompensator
- reaktiv quvvatni hosil qilish yoki isteʼmol qilishga mo‘ljallangan aylanuvchi elektr mashinasi.
- Elektr mashinali mufta
- mexanik energiyani bir valdan boshqasiga uzatishga mo‘ljallangan aylanuvchi elektr mashinasi.
- Elektr mashinali tormoz
- tormozlovchi momentni hosil qilishga mo‘ljallangan aylanuvchi elektr mashinasi.
- Axborot uzatuvchi elektr mashinasi
- rotorning aylanish chastotasi yoki burchak holatini ifodalovchi elektr signallarini hosil qilish yoxud elektr signalini unga mos rotorning burchak holatiga aylantirishga mo‘ljallangan aylanuvchi elektr mashinasi.
Ushbu tasnifda aylanuvchi elektr mashinalarining eng mashhur va keng tarqalgan guruhi texnikaning deyarli barcha sohalarida ishlatiladigan elektr mashinali generatorlar (yoki shunchaki «tok generatorlari») va aylanuvchi elektr dvigatellaridan (yoki shunchaki «elektr dvigatellari») iborat. Ularning konstruksiyasi odatda qaytarlik tamoyiliga asoslanadi, yaʼni bitta mashina ham tok generatori, ham elektr dvigateli sifatida ishlay oladi.
Konstruktiv xususiyatlari va tok turiga ko‘ra tasniflash
- Asinxron mashina
- — o‘zgaruvchan tok bilan ishlaydigan elektr mashinasi bo‘lib, unda rotorning aylanish chastotasi havo oralig‘idagi magnit maydon aylanish chastotasidan aynan sirpanish chastotasi miqdorida farq qiladi.
- Sinxron mashina
- — o‘zgaruvchan tok mashinasi bo‘lib, rotorning aylanish chastotasi havo oralig‘idagi magnit maydonning aylanish chastotasiga teng bo‘ladi.
- Ikki tomonlama taʼminlanadigan mashina
- — o‘zgaruvchan tok mashinasi bo‘lib, unda rotor va stator odatda turli chastotadagi tok bilan taʼminlanadi. Natijada rotor taʼminot chastotalarining yig‘indisiga (yoki ayirmasiga) teng chastotada aylanadi.
- O‘zgarmas tok mashinasi
- — o‘zgarmas tok bilan taʼminlanadigan va kollektorga ega elektr mashinasi.
- Universal kollektorli dvigatel
- — o‘zgarmas yoki o‘zgaruvchan tok bilan taʼminlanadigan va kollektorga ega elektr mashinasi.
- Ventilli dvigatel (вентильный двигатель)
- — mexanik kollektor o‘rniga yarimo‘tkazgichli kommutator (YK) qo‘llanadigan o‘zgarmas tok elektr mashinasi. Unda qo‘zg‘atish rotorga o‘rnatilgan doimiy magnitlar yordamida amalga oshiriladi, stator chulg‘ami esa sinxron mashinadagi kabi tuzilgan bo‘ladi. YK mantiqiy qurilmaning signallariga ko‘ra dvigatel fazalarini maʼlum ketma-ketlikda navbatma-navbat juftlab o‘zgarmas tok manbaiga ulaydi. Natijada statorning aylanuvchi magnit maydoni hosil bo‘ladi. Bu maydon rotorning doimiy magnit maydoni bilan o‘zaro taʼsirlashib, dvigatelning aylantiruvchi momentini yuzaga keltiradi.
- Umformer — elektr mashinasi asosidagi o‘zgartirgich (shuningdek, invertor)
- odatda umumiy valga o‘rnatilgan ikkita elektr mashinasidan iborat bo‘lib, ular tok turini (o‘zgarmas tokni o‘zgaruvchan tokka yoki aksincha), tok chastotasini, fazalar sonini yoki kuchlanishni o‘zgartiradi.
- Selsin
- — burilish burchagi haqidagi axborotni masofadan uzatish uchun ishlatiladigan elektr mashinasi.
Vazifalari
Asosiy vazifalari:
- Energiyani o‘zgartirish — elektr mashinalarining dvigatel yoki generator sifatidagi asosiy vazifasi.
- Elektr kuchlanishi qiymatini o‘zgartirish — transformatorlarning asosiy vazifasi.
Qo‘shimcha vazifalari:
- Elektr signallarining quvvatini kuchaytirish. Bunday holda elektr mashinasi elektr mashinali kuchaytirgich deb ataladi.
- Tokni o‘zgartirish: o‘zgarmas tokni, masalan, o‘zgaruvchan tokka yoki boshqa kuchlanishdagi o‘zgarmas tokka aylantirish (qarang: umformer).
- Elektr qurilmalarining quvvat koeffitsiyentini oshirish. Bunday holatda elektr mashinasi sinxron kompensator deb ataladi.
- Axborotni masofadan uzatish (selsin).
Elektr mashinasini hisoblash
Ko‘p hollarda elektr mashinasi deganda elektr dvigateli tushuniladi.
Ishchi tavsiflarni aniq hisoblash va mavjud optimallashtirish dasturlaridan foydalanish mashinani loyihalash bosqichidayoq juda mukammal konstruksiyani ishlab chiqish imkonini beradi. Elektr mashinalarini matematik modellashtirishda quyidagi usullar eng ko‘p tarqalgan:
- analitik usullar;
- magnit zanjirning alohida qismlari magnit o‘tkazuvchanliklarini hisobga olib tuzilgan almashtirish sxemalarini hisoblash;
- chekli elementlar usuli asosida maydonlarni hisoblash.
Analitik usullar magnit oqimlar, kuchlanishlar va toklar kabi kattaliklarni o‘z ichiga olgan tenglamalarni yechishga asoslanadi. Asinxron mashinalarni tadqiq qilishda bir fazali almashtirish sxemasini hisoblash keng tarqalgan. Bu yondashuv odatda barqarorlashgan ish rejimlarini, kamroq hollarda esa o‘tkinchi jarayonlarni hisoblashda qo‘llanadi. Analitik usullardan foydalanishda quyidagi taxminlar qabul qilinadi:
- o‘tkazgichlardagi tok zichligi ularning ko‘ndalang kesimi bo‘ylab bir tekis taqsimlangan;
- havo oralig‘idagi magnit induksiyaning taqsimlanishi sinusoidal;
- mashinaning qizishi almashtirish sxemasi parametrlari qiymatlariga taʼsir qilmaydi;
- magnit zanjirlar nochiziqli xususiyatga ega (hozirgi tadqiqotlar ekvivalent sxema parametrlarini aniqlashda magnit to‘yinish taʼsirini hisobga oladigan modellarga qaratilgan).
Xatolik analitik hisoblashlarda 15—20 % va undan yuqori bo‘lishi mumkin.
Hisoblash texnikasi va kompyuter texnologiyalarining jadal rivojlanishi tufayli so‘nggi vaqtlarda sonli usullar keng qo‘llanilmoqda. Zamonaviy kompyuter dasturlari nafaqat ikki o‘lchamli, balki uch o‘lchamli masalalarni ham yechish imkonini beradi. Odatda sonli usullarda masala sohasini ifodalovchi turli shakldagi hisoblash to‘rlaridan foydalaniladi. To‘r tugunlari qanchalik ko‘p bo‘lsa, model shunchalik aniq bo‘ladi. Ortogonal to‘rlardan foydalaniladigan chekli ayirmalar usuli (ChAU) hamda to‘r tugunlarini yanada oqilona joylashtirish mumkin bo‘lgan chekli elementlar usuli (ChEU) asosidagi modellar qo‘llaniladi. Sonli usullarning afzalligi faqat maydon masalasini aniqroq yechishdagina emas, balki mashina magnit zanjirining to‘yinishi, o‘tkazgichlarda tokning siqib chiqarilishi va muhitlar chegaralarining murakkab tuzilishi kabi omillarni ham hisobga olish imkoniyatidadir.
Muhit xossalarining nochiziqliligini hisobga olgan holda magnit maydonlarni sonli usullar bilan hisoblashda odatda iteratsion Nyuton — Rafson usuli qo‘llaniladi. Bunda chekli elementlar usulidan foydalanilganda koeffitsiyentlar matritsalari tasmasimon tuzilishga ega bo‘lib, hisoblash amallari sonini kamaytiradi.
Chekli elementlar usuliga asoslangan zamonaviy dasturlar stator va rotor chulg‘amlaridagi elektr yurituvchi kuch (EYuK) hamda toklarni hisoblash, rotorning statorga nisbatan aylanishini, o‘zaklarning tishli tuzilishini, po‘latning magnit to‘yinishini, konstruksiyaning massiv elementlarida uyurma toklar hosil bo‘lishini va havo oralig‘ida magnit maydonning murakkab taqsimlanishini hisobga olish imkonini beradi. Bundan tashqari, zamonaviy chekli elementlar dasturlari hajmiy (uch o‘lchamli) konstruksiyalarni ham hisoblay oladi. Bunday dasturlar yordamida hisoblashlarning aniqligi tajribaviy tadqiqotlarda ko‘p bora tasdiqlangan. Modellashtirilayotgan mashina qanchalik murakkab bo‘lsa, hisoblash jarayoni shunchalik uzoq davom etadi. Asinxron mashinalarning ish rejimlarini hisoblashning o‘ziga xos jihati rotorda induksiyalanadigan toklar chastotasining nisbatan pastligidir. Agar o‘tkinchi jarayonlar differensial tenglamalar tizimini sonli integrallash usuli bilan hisoblanib, o‘rganilayotgan butun vaqt oralig‘ini yetarlicha kichik qadamlarga bo‘lish talab etilsa, hisoblashga ancha ko‘p vaqt sarflanishi mumkin.
Zamonaviy hisoblash usullari
Hisoblash aniqligini saqlagan holda vaqtni qisqartirish uchun boshqa usullar ishlab chiqilgan. Bunday yondashuvlarda, odatda, bir nechta usul birgalikda qo‘llanadi, yaʼni ular kombinatsiyalashgan usullardir.
Xususan, ekvivalent sxemalarni hisoblashga asoslangan, yaʼni elektromagnit tizimni magnit oqim ko‘rinishida diskretlashtiradigan magnit zanjir almashtirish sxemalari kombinatsiyalashgan usullarga kiradi. Magnit maydon kesimi o‘zgaruvchan, maʼlum sondagi magnit naychalardan iborat deb faraz qilinadi. Har bir naycha ichida magnit oqim o‘zgarmas bo‘ladi, maydonning barcha kuch chiziqlari esa naycha devorlariga qatʼiy parallel yo‘naladi. Almashtirish sxemalarini tuzishning bunday usuli faqat o‘zaklarning ferromagnit qismlari uchun asosli hisoblanadi; havo oralig‘iga nisbatan esa ayrim taxminlar bilan qo‘llanishi mumkin. Mashinaning bu qismida, ayniqsa o‘zaklarning bir-biriga nisbatan harakati hisobga olinsa, maydon naychalarining shakli, yo‘nalishi va sonini aniqlash qiyin.
Havo oralig‘idagi maydonni to‘g‘ri modellashtirish imkonini beradigan usullar ham mavjud. Bular tish konturlari usuli va havo oralig‘ining ekvivalent magnit o‘tkazuvchanliklari usulidir.
Ekvivalent o‘tkazuvchanliklar usulida havo oralig‘ining magnit o‘tkazuvchanliklari o‘zaklarning bir tomonlama va ikki tomonlama tishli tuzilishi uchun aniqlangan xususiy o‘tkazuvchanliklar ko‘paytmasi sifatida topiladi.
Elektr mashinalarini hisoblashning yanada universal usuli — tish konturlari usuli (TKU). Dastlab gidrogeneratorlarni hisoblash uchun ishlab chiqilgan bu usul keyinchalik umumlashtirilib, turli elektr mashinalarini, jumladan qisqa tutashgan rotorli asinxron mashinalarni hisoblashda qo‘llanilgan.
Ushbu ishlarda elektr mashina chulg‘amlarining oqim ilashishi tish konturlarining induktiv parametrlari orqali ifodalanadi. Konturlarning o‘zi pazlar tubida joylashgan yoki ularning devorlari bo‘ylab taqsimlangan o‘tkazgichlar toklaridan hosil bo‘ladi. Maydon manbalarini bunday tasvirlash skalyar magnit potensial nazariyasidan foydalanish imkonini berib, hisoblashni sezilarli darajada soddalashtiradi.
TKU g‘oyasi elektr mashinasining havo oralig‘idagi magnit maydonini tish konturlari deb ataluvchi konturlar maydonlarining yig‘indisi sifatida ifodalashdan iborat. Bu usul alohida tish konturining magnit maydonini batafsil tahlil qilish va stator hamda rotorning ikki tomonlama tishli tuzilishi, o‘zaklarning o‘zaro siljishi, shuningdek yakor chulg‘amidagi tok yoki kuchlanishning haqiqiy shaklini hisobga olgan holda havo oralig‘idagi magnit o‘tkazuvchanlikni aniqlash imkonini beradi.
Adabiyotlar
- GOST 27471-87. «Aylanuvchi elektr mashinalari. Atamalar va taʼriflar». — Moskva: IPK Standartlar nashriyoti, 1988. — B. 2—15. — 62 b.
- Orir J. Fizika. To‘liq kurs = Jey Orirning «Fizika» asari, Kornell universiteti (Physics by Jay Orear, Cornell University) / ingliz tilidan tarjima va ilmiy tahrir: Yu. G. Rudiy va A. V. Berkov. — 2-nashr. — Moskva: «KDU» nashriyoti, 2010. — B. 344—346. — 752 b. — ISBN 978-5-98227-366-6.
- Elektr mashinasi // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Tokarev B. F. Elektr mashinalari. — M., Energoatomizdat, 1989. — 672 b.
- Videman E., Kellenberger V. Elektr mashinalarining konstruksiyalari. — Leningrad: Energiya, 1972.
Havolalar
- Elektr mashinalari. Maqolalar to‘plami electricalschool.info saytida