Galvanometr nima

Galvanometrning ishlash sxemasi

Galvanometr (olim Luiji Galvani familiyasi va qadimgi yunoncha μετρέω — «o‘lchayman» so‘zidan) — kuchi kichik bo‘lgan o‘zgarmas elektr toklarni o‘lchashga mo‘ljallangan o‘ta sezgir asbob. U XIX asr boshlarida ixtiro qilingan bo‘lib, unda Ersted o‘tkazgan tajribalarning 1820-yilda olingan natijalaridan foydalanilgan. Oddiy mikroampermetrlardan farqli ravishda, galvanometr shkalasi nafaqat tok kuchi birliklarida, balki kuchlanishbirliklarida hamda boshqa fizik kattaliklarbirliklarida darajalanishi mumkin. Shkala shartli, o‘lchovsiz bo‘linmalarga ham ega bo‘lishi mumkin, masalan, asbob nol indikatori sifatida ishlatilganda.

Tarixi

Iyun oyida, 1820-yilda Hans Ersted quyidagi tartibda bajariladigan tajriba tavsifini e’lon qildi:

Natija: strelka Yerning magnit meridiani yo‘nalishidan og‘adi.

Tok ta’sirini kuchaytirish uchun Iogann Shvaygger:

  • to‘rtburchak ramkaga o‘tkazgichning bir necha o‘ramini o‘radi;
  • magnit strelkani to‘rtburchak ramka ichiga joylashtirdi.

Hosil bo‘lgan qurilma «multiplikator» deb nomlanib, Halle universitetida 16-sentabr 1820-yilda namoyish etildi. «Multiplikator» Shvaygger tomonidan yaratilgan birinchi galvanometr hisoblanadi (aniqrog‘i, galvanoskop).

«Galvanometr» atamasi 1836-yilda ilk bor paydo bo‘lgan; u olim Luiji Galvanining familiyasidan olingan.

1821-yilda Poggendorf «multiplikator» konstruksiyasini o‘lchov shkalasi bilan jihozlab takomillashtirdi.

1823-yilda Avogadro va Mikelotti strelkasi ipak ipga osilgan, chiziqlar bilan belgilangan sektor (shkalaning dastlabki ko‘rinishi) ustida joylashgan «multiplikator»ni taklif qilishdi. Butun qurilma shisha qalpoq ostiga o‘rnatilgan edi.

1821-yildayoq Amper bir-biriga mahkam biriktirilgan ikkita parallel magnit strelkadan iborat «astatik apparat»ni yaratdi. Strelkalarning qutblari qarama-qarshi tomonga qaratilganligi sababli ularning yo‘nalishi Yer magnit maydoni yo‘nalishiga bog‘liq emas edi. Strelkalar iplar yordamida o‘tkazgich tepasiga osib qo‘yilgan. Qurilma Yer magnit maydoni ta’siridan xoli magnit strelka tok o‘tayotgan o‘tkazgichga perpendikulyar yo‘nalishini ko‘rsatdi.

13-may 1825-yilda Modena akademiyasi yig‘ilishida Leopoldo Nobili birinchi «astatik galvanometr»ni taqdim etdi (qarang: rasm). Bu qurilma Amperning «astatik apparati» bilan ipli osma mexanizmini birlashtirgan edi. U bir necha o‘n yil davomida galvanometrlarning eng sezgir turi bo‘lib qoldi.

Galvanometr Nobili

1826-yilda Poggendorf ko‘zgudan foydalanib ko‘rsatkichni o‘qish usulini joriy etdi. Bu usul keyinchalik Gauss (1832) tomonidan rivojlantirilib, «ko‘zguli galvanometr»da Veber tomonidan qo‘llanilgan (1846).

1825-yilda Antuan Bekkerel «differensial galvanometr»ning eskizini taklif etdi.

1833-yilda Nervander mutlaq birliklarda darajalangan birinchi galvanometrni taklif qildi.

1837-yilda Klod Puyye «tangensial galvanometr» yoki «tangens-bussol»ni taklif qildi. Uzun mis ko‘rsatkichli kichik magnit strelka graduslarga bo‘lingan aylana ustidagi o‘qqa o‘rnatilib, diametri 40–50 sm bo‘lgan vertikal o‘tkazgich halqasining markaziga joylashtirilgan edi. O‘lchashdan oldin halqani Yerning magnit meridiani tekisligiga moslab yo‘naltirish kerak edi.

1840-yilda Veber «tangensial galvanometr»ning takomillashtirilgan modelidan foydalandi. Unda o‘tkazgich halqa o‘rniga parallel tekisliklarda joylashgan, ketma-ket ulangan ikkita o‘ramli g‘altak ishlatildi. Magnit strelka ularning orasiga joylashtirilgani tufayli tok hosil qilgan magnit maydon bir tekisroq taqsimlandi.

Veber «tangensial galvanometr» nazariyasini yaratib, Yer magnit maydonining gorizontal tashkil etuvchisi mutlaq birliklarda aniqlangach, elektr tokini uning gorizontal osilgan strelkaga ta’siri orqali mutlaq birliklarda o‘lchash mumkinligini ko‘rsatdi. Shu davrdan taxminan 1890-yillargacha elektr tokini yuqori aniqlikda o‘lchashda turli xil «tangensial galvanometr»lardan foydalanilgan. O‘sha davrdagi elektr laboratoriyalarida Yer magnit maydonini buzib ko‘rsatadigan temir konstruksiyalar qo‘llanmagan.

«Tangensial galvanometr»larning turli turlarini quyidagi olimlar ham taklif etgan: Gelmgols (1849), Kolraush (1882).

1846-yilda Veber «elektrodinamik galvanometr»ni taqdim etdi. Unda parallel tekisliklarda vertikal o‘rnatilgan ikkita g‘altak orasiga kompas o‘rniga lentaga osilgan, o‘lchami kichikroq uchinchi g‘altak joylashtirilgan bo‘lib, u bifilyar usulda o‘ralgan. Uchala g‘altak bir-biriga ketma-ket ulangan. Osma moslama harakatlanuvchi g‘altakni qo‘zg‘almas g‘altaklar tekisligiga perpendikulyar holatda ushlab turar va qarshi aylantiruvchi moment hosil qilar edi. Zanjirdan tok o‘tganda harakatlanuvchi g‘altak qolganlariga parallel joylashishga intilardi. Ko‘rsatkich sifatida ko‘zgu ishlatilgan.

1858-yilda Uilyam Tomson (lord Kelvin) o‘zining «ko‘zguli galvanometri»ni yaratib, patentladi (qarang: rasm) — u transatlantika suvosti telegrafi uchun mo‘ljallangan edi. Galvanometr ipak bilan izolyatsiyalangan mis simdan o‘ralgan katta vertikal g‘altakdan iborat bo‘lib, uning markazida kichik bo‘shliq mavjud edi. Shu bo‘shliqqa ipak ip bilan osilgan ko‘zguning orqa tomoniga to‘rtta juda kichik magnit yopishtirilgan edi. Magnitlar astatik tizimni hosil qilgan, Yer magnit maydonining ta’siri esa qurilmaning yuqorisiga doimiy magnit o‘rnatish orqali qo‘shimcha ravishda kompensatsiyalangan. Magnit balandligini o‘zgartirib, asbobning sezgirligini sozlash mumkin edi. G‘altakdan tok o‘tganida ko‘zgu burilib, unga tushayotgan yorug‘lik nurini og‘dirardi. Ko‘zgu cheti bilan bo‘shliq devorlari orasidagi masofa kichik bo‘lgani uchun uning aylanishida yuzaga keladigan havo qarshiligi o‘lchanayotgan signalning tasodifiy tebranishlarini so‘ndirardi. Galvanometr juda yuqori sezgirlikka ega edi. Ekranga tushirilgan yorug‘lik dog‘i yordamida kuzatuvchi xabar uzatilayotganida signal darajasining tebranishlarini nol holat siljishidan qat’i nazar kuzata olardi. Tebranishlarning samarali so‘ndirilishi esa vaqt birligida ko‘proq signallarni qabul qilish imkonini berardi. Asbob transatlantika telegrafi tarkibida 1870-yilgacha ishlatilgan.

Galvanometr Tomson

Marsel Depre temir strelkani kuchli doimiy magnitning qutblari orasiga joylashtirishni taklif etdi. Uning magnit maydoni strelkani Yer magnit maydoniga o‘xshash tarzda yo‘naltirardi. Strelkani o‘rab turuvchi g‘altak esa tok ta’sirida uni mazkur yo‘nalishga perpendikulyar burishga intiladigan qilib joylashtirilgan edi. Bunday asbobni metall konstruksiyalar va hatto ishlayotgan dinamo-mashinalar yaqinida ham ishlatish mumkin edi.

1881-yilda Jak-Arsen d’Arsonval va Marsel Depre galvanometrni ishlab chiqdi (qarang: rasm) — uning harakatlanuvchi g‘altagi doimiy magnit qutblari orasiga osilgan to‘rtburchak ramkaga o‘ralgan o‘tkazgichdan iborat edi. O‘lchanayotgan tok g‘altakka uni osib turgan metall lenta orqali uzatilgan, qarshi aylantiruvchi moment esa burama prujina yordamida hosil qilingan. Ko‘rsatkich sifatida g‘altakka mahkamlangan ko‘zgu ishlatilgan. G‘altak ichiga yumshoq temirdan yasalgan qo‘zg‘almas silindr joylashtirilgan bo‘lib, u g‘altak turli holatlarda turganida magnit oqimining bir xil taqsimlanishini ta’minlardi. Shu tufayli ramka og‘ishi g‘altakdagi tokka to‘g‘ri proporsional bo‘lgan va d’Arsonval–Depre galvanometri avvalgi konstruksiyalardan farqli ravishda teng bo‘linmali shkalaga ega edi. Ushbu asbob magnitoelektrik o‘lchash mexanizmining ilk namunasi bo‘ldi.

Galvanometr d’Arsonval

1888-yilda Edvard Veston d’Arsonval–Depre konstruksiyasiga bir qator takomillashtirishlar kiritdi:

  • asbobning harakatlanuvchi g‘altagi o‘raladigan ramkalarni metalldan tayyorlashni taklif qildi — doimiy magnit maydoniga joylashtirilgan bunday metall ramka katta hajmli qo‘shimcha moslamalarsiz harakatlanuvchi qism tebranishlarini so‘ndirish imkonini beradi;
  • o‘lchov asboblarida doimiy magnit hosil qilgan magnit oqimini jamlash uchun yumshoq temirdan yasalgan qutb uchliklaridan foydalanishni taklif qildi;
  • harakatlanuvchi qismni tayanchlash uchun ilgari soatsozlikda qo‘llangan tosh tayanchlardan foydalandi (bungacha asboblarning aksariyati osma yoki tarang tortilgan ipli mexanizmlardan foydalanib yasalgan). Bu harakatlanuvchi qismining aylanish o‘qi gorizontal bo‘lgan panel asboblarini yaratish imkonini berdi;
  • qarshi aylantiruvchi momentni hosil qilish uchun magnitlanmaydigan va elektr qarshiligi past materialdan (masalan,fosforli bronza) tayyorlangan yassi spiral prujinalardan foydalandi (qo‘l soatining balans g‘ildiragidagi kabi). Bu prujinalar ayni paytda harakatlanuvchi g‘altakka tok uzatuvchi o‘tkazgich vazifasini ham bajargan.

So‘nggi ikkita yechim strelkali ko‘rsatkichga ega, nisbatan kamroq sezgir asboblarga xosdir.

Ishlash prinsipi

Galvanometr ko‘pincha analog o‘lchash asbobi sifatida ishlatiladi. U o‘zgarmas tok kuchini, masalan, elektr zanjirida o‘lchaydi.

Hozirgi kunda ishlatiladigan d’Arsonval/Veston konstruksiyasidagi galvanometrlar doimiy magnit maydonida aylana oladigan kichik g‘altakdan tashkil topgan. G‘altakka strelka biriktirilgan. Kichik prujina g‘altak bilan strelkani nol holatga qaytaradi. G‘altakdan o‘zgarmas tok o‘tganda unda magnit maydon paydo bo‘ladi. Bu maydon doimiy magnit maydoni bilan o‘zaro ta’sirlashadi va g‘altak strelka bilan birga burilib, undan o‘tayotgan elektr toki qiymatini ko‘rsatadi.

Galvanometrning asosiy sezgirligi, masalan, 100 mkA bo‘lishi mumkin (to‘liq tokda, deylik, kuchlanish pasayishi 50 mV bo‘lganda). Bundan tashqari, shuntlar yordamida kattaroq toklarni ham o‘lchash mumkin.

Asbob strelkasi shkaladan biroz masofada joylashgani sababli parallaks xatosi yuzaga kelishi mumkin. Uning oldini olish uchun strelka ostiga ko‘zgu o‘rnatiladi. Strelka ko‘zgudagi aksi bilan ustma-ust keltirilsa, parallaks xatosi bartaraf etiladi.

Turlari va tuzilishi

Magnitoelektrik galvanometr

Magnitoelektrik galvanometr — doimiy magnit maydonida o‘qqa o‘rnatilgan o‘tkazuvchi ramka (odatda ingichka simdan o‘ralgan)dan iborat. Ramkadan tok o‘tmaganda prujina uni ma’lum nol holatda ushlab turadi. Ramkadan tok o‘tganda esa u tok kuchiga proporsional burchakka og‘adi; bu burchak prujinaning bikrligiga va magnit maydon induksiyasiga bog‘liq. Ramkaga o‘rnatilgan strelka galvanometr shkalasi qaysi birliklarda darajalangan bo‘lsa, tok qiymatini o‘sha birliklarda ko‘rsatadi.

Magnitoelektrik tizim boshqa konstruksiyalarga qaraganda asbob shkalasining eng yaxshi chiziqliligiga (tok kuchi yoki kuchlanish birliklarida) va eng yuqori sezgirligiga (strelkaning to‘liq og‘ishi uchun zarur minimal tok qiymatiga) ega.

Elektromagnit galvanometr

Elektromagnit galvanometr tarixan galvanometrning eng dastlabki konstruksiyasidir. U tok o‘tadigan qo‘zg‘almas g‘altak hamda harakatlanuvchi magnitdan ( o‘zgarmas tok asboblarda) yoki yumshoq magnit materialdan yasalgan o‘zakdan (ham o‘zgarmas, ham o‘zgaruvchan tokni o‘lchaydigan asboblarda) iborat. O‘zak g‘altak ichiga tortiladi yoki unga nisbatan buriladi.

Bu konstruksiya soddaroq bo‘lib, g‘altakni imkon qadar kichik va yengil qilish (magnitoelektrik tizimda talab etiladi) hamda harakatlanuvchi g‘altakka tok uzatish zarurati yo‘q. Biroq bunday asboblar shkalasi sezilarli darajada chiziqli emas (o‘zak magnit maydonining notekisligi va g‘altakning chekka effektlari sababli), natijada uni darajalash murakkablashadi. Shunga qaramay, nisbatan katta o‘zgaruvchan tokni o‘lchashda bu konstruksiyadagi ampermetrlardan foydalanish soddaligi va qo‘shimcha to‘g‘rilagich elementlar hamda shuntlar talab etilmasligi bilan asoslanadi. Elektromagnit tizimdagi voltmetrlar esa o‘zgaruvchan va o‘zgarmas tok kuchlanishining tor oralig‘ini nazorat qilish uchun ayniqsa qulay: asbob shkalasining boshlang‘ich qismi juda siqilgan, nazorat qilinadigan qismini esa kengaytirish mumkin.

Tangensial galvanometr

Taxminan 1890-yilda Bannel kompaniyasi tomonidan ishlab chiqarilgan tangensial galvanometr.

Tangensial galvanometr elektr tokini o‘lchash uchun qo‘llangan eng dastlabki galvanometrlardan biridir. U noma’lum tok hosil qilgan magnit maydonni Yer magnit maydoni bilan taqqoslash uchun kompasdan foydalanadi. Asbob nomi magnetizmning tangens qonunidan kelib chiqqan: magnit strelkaning og‘ish burchagi tangensi o‘zaro perpendikulyar ikkita magnit maydon kuchlari nisbatiga proporsional. Bu qonun birinchi marta 1837-yilda Klod Puyye tomonidan bayon qilingan.

Tangensial galvanometr magnitlanmaydigan vertikal ramkaga o‘ralgan izolyatsiyalangan mis simli g‘altakdan iborat. Ramka markazidan o‘tadigan vertikal o‘q atrofida aylana oladi. Kompas aylana shkalaning markazida gorizontal joylashgan. Aylana shkala to‘rt kvadrantga ajratilgan bo‘lib, har biri 0° dan 90° gacha darajalangan. Kompasning magnit strelkasiga uzun alyuminiy ko‘rsatkich biriktirilgan. Parallaks xatosining oldini olish uchun strelkaning ostiga yassi ko‘zgu o‘rnatiladi.

Ishlatish jarayonida galvanometr kompas strelkasi g‘altak tekisligi bilan bir yo‘nalishda bo‘ladigan qilib o‘rnatiladi. Keyin g‘altakdan o‘lchanadigan tok o‘tkaziladi. Tok g‘altak o‘qi bo‘ylab Yer magnit maydoniga perpendikulyar magnit maydon hosil qiladi. Strelka ikkala maydonning vektor yig‘indisiga ta’sirlanib, ular nisbatining arktangensiga teng burchakka og‘adi.

Nazariya

Galvanometr g‘altak tekisligi Yerning magnit meridianiga, ya’ni BH Yer magnit maydonining gorizontal tashkil etuvchisiga parallel bo‘ladigan tarzda o‘rnatiladi. G‘altakdan tok o‘tganda unda g‘altak tekisligiga perpendikulyar magnit maydon hosil bo‘ladi. Magnit maydon kattaligi:

B=μ0nI2r,

bu yerda:

  • I — tok, A;
  • n — g‘altakning o‘ramlar soni;
  • r — g‘altak radiusi.

Ikkita perpendikulyar magnit maydon vektor bo‘yicha qo‘shiladi. Kompas strelkasining og‘ish burchagi θ quyidagicha aniqlanadi:

θ=arctg⁡BBH.

Tangens qonuniga ko‘ra

B=BHtg⁡θ,

ya’ni

μ0nI2r=BHtg⁡θ,

yoki

I=(2rBHμ0n)tg⁡θ

yoki

I=Ktg⁡θ,

bu yerda K — tangensial galvanometrning kamaytirish koeffitsiyenti.

Tangensial galvanometrning kamchiliklaridan biri juda katta va juda kichik toklarni o‘lchashdagi qiyinchilikdir.

Yer magnit maydonini o‘lchash

Tangensial galvanometr yordamida Yer geomagnit maydonining gorizontal tashkil etuvchisini ham o‘lchash mumkin. Buning uchun past kuchlanishli quvvat manbai reostat, galvanometr va ampermetrga ketma-ket ulanadi. Galvanometr g‘altakdan tok o‘tmayotganda magnit strelka g‘altakka parallel bo‘ladigan qilib joylashtiriladi. So‘ng g‘altakka kuchlanish berilib, strelka 45° burchakka og‘guncha reostat bilan rostlanadi. Bu vaqtda g‘altak o‘qidagi magnit maydon kattaligi Yer geomagnit maydonining gorizontal tashkil etuvchisiga teng bo‘ladi. Mazkur maydonni ampermetr o‘lchagan tok, g‘altak o‘ramlari soni va uning radiusi yordamida hisoblash mumkin.

Elektrodinamik galvanometr

Harakatlanuvchi va qo‘zg‘almas elementlar sifatida tok o‘tuvchi g‘altaklar ishlatiladi. Xususiy holati — past chastotali analog vattmetr.

Vibratsion galvanometr

Vibratsion galvanometrlar ko‘zguli galvanometrlarning bir turidir. Harakatlanuvchi qismlarning xususiy tebranish chastotasi qat’iy belgilangan qiymatga, odatda 50 yoki 60 Gs ga sozlangan. Bundan yuqoriroq, 1 kGs gacha bo‘lgan chastotalar ham mumkin. Chastota harakatlanuvchi elementlar massasiga bog‘liq bo‘lgani sababli yuqori chastotali galvanometrlar juda kichik bo‘ladi. Vibratsion galvanometrni sozlash uchun prujinaning taranglik kuchi o‘zgartiriladi.

O‘zgaruvchan tok vibratsion galvanometrlari tok kuchi yoki kuchlanishining kichik qiymatlarini aniqlashga mo‘ljallangan. Bunday asboblarning harakatlanuvchi qismi juda kichik inersiya momentiga ega. Ular eng ko‘p o‘zgaruvchan tok ko‘prik sxemalarida nol indikatori hamda komparatorlarda ishlatiladi. Vibratsion galvanometrdagi keskin rezonans uni o‘lchanayotgan tok chastotasidagi o‘zgarishlarga juda sezgir qiladi. Bundan asboblarni aniq sozlashda foydalanish mumkin.

Issiqlik galvanometri

Issiqlik galvanometri tok o‘tadigan o‘tkazgich va uning qizish natijasida uzayishini strelka harakatiga aylantiruvchi richaglar tizimidan iborat.

Aperiodik galvanometr

Aperiodik galvanometr deb strelkasi har safar og‘gandan so‘ng oddiy galvanometrdagi kabi oldindan tebranmasdan, darhol muvozanat holatiga qaytadigan galvanometrga aytiladi.

Boshqa qismlar va konstruksiya xususiyatlari

  • Muvozanatlovchi qismlar. Bunday qismlar bo‘lmasa, galvanometr shkalasi faqat gorizontal yoki faqat vertikal holatda ishlashga mo‘ljallangan bo‘ladi.
  • Arretir — tashish vaqtida, asbob ishlamayotgan holatda mexanizmni mahkamlab qo‘yadigan konstruktiv qism.
  • Tebranishni so‘ndirgich — havo yordamida ishlovchi (maxsus profilli bo‘shliq ichida harakatlanuvchi yaproqcha shaklida) yoki elektromagnit (qisqa tutashgan o‘ram) bo‘lishi mumkin. U o‘lchash vaqtini imkon qadar qisqartirishga xizmat qiladi. Ballistik galvanometrda bunday qism bo‘lmasligi mumkin.
  • Prujinalar, odatda, tokni magnitoelektrik asbob ramkasiga yoki elektrodinamik asbobning harakatlanuvchi ramkasiga uzatadigan o‘tkazgichlar ham hisoblanadi. Ayrim konstruksiyalarda ramka tarang tortilgan o‘tkazgichlar ham o‘q, ham burama prujina vazifasini bajaradi.
  • Prujinalardan birining mahkamlagichi aylantiriladigan qilib tayyorlanadi va tok yo‘qligida strelkani shkalaning nol holatiga keltirish uchun ishlatiladi.
  • Boshqa strelkali o‘lchov asboblaridagi kabi, galvanometr shkalasida daraja belgilaridan tashqari ko‘zgu ham bo‘lishi mumkin. Unda asbob strelkasining bir qismi aks etadi va bu ko‘rsatkichni aniqroq o‘qishga yordam beradi. Ko‘zgu kuzatuvchining ko‘zini to‘g‘ri joylashtirishni osonlashtiradi: bu holatda nigoh yo‘nalishi shkala tekisligiga perpendikulyar bo‘ladi.
Scanlab kompaniyasining zamonaviy ko‘zguli galvanometri

Ko‘zguli galvanometr

Kichik ko‘zgu ko‘rsatkich vazifasini bajaradigan ko‘zguli galvanometr yordamida yuqori o‘lchash aniqligi va strelkaning juda tez javob berishiga erishiladi. Unda strelka vazifasini ko‘zgudan qaytgan yorug‘lik nuri bajaradi. Ko‘zguli galvanometrni 1826-yilda Iogann Kristian Poggendorf ixtiro qilgan.

Ko‘zguli galvanometrlar yanada ishonchli va barqaror elektron kuchaytirgichlar yaratilishidan avval fanda keng qo‘llangan. Ular qayd etuvchi qurilma sifatida seysmometrlarda va suvosti aloqa kabellarida ishlatilgan. Bugungi kunda yuqori tezlikdagi ko‘zguli galvanometrlar lazer shoularida lazer nurlarini yo‘naltirib, tomoshabinlar atrofidagi tutunda rang-barang shakllar hosil qilish uchun ishlatiladi. Ayrim galvanometrlardan qo‘l asboblaridan tortib yarimo‘tkazgich kristallarigacha turli buyumlarga lazer bilan belgi tushirishda foydalaniladi.


Qo‘llanilishi

O‘lchov asboblari

Galvanometr boshqa o‘lchov asboblarini yaratish uchun asosiy element hisoblanadi. Uning asosida o‘lchash chegarasi istalgan qiymatda bo‘lgan o‘zgarmas tok ampermetri va voltmetrini yasash mumkin.

Ampermetr tayyorlash uchun galvanometrga parallel ravishda shuntlovchi rezistorni ulash kerak.

Voltmetr tayyorlash uchun galvanometrga ketma-ket ravishda kuchlanishni pasaytiruvchi rezistor (qo‘shimcha qarshilik) ulanadi.

Agar galvanometrga hech qanday qo‘shimcha rezistorlar ulanmagan bo‘lsa, uni ham ampermetr, ham voltmetr deb hisoblash mumkin (bu galvanometrning zanjirga qanday ulanishiga va ko‘rsatkichlari qanday talqin qilinishiga bog‘liq).

Eksponometr, termometr

Galvanometr yorug‘lik datchigi (fotodiod) yoki harorat datchigi (termoelement) bilan birga, mos ravishda fotografiyada eksponometr hamda haroratlar farqini o‘lchovchi asbob va hokazo sifatida ishlatilishi mumkin.

Ballistik galvanometr

Qisqa yakka impuls tarzida galvanometrdan o‘tadigan elektr zaryadini o‘lchash uchun ballistik galvanometr qo‘llanadi. Bunda impuls o‘tgach, ramkaning og‘ishi emas, balki uning maksimal og‘ish qiymati kuzatiladi.

Nol indikatori

Galvanometr zanjirda tok (kuchlanish) yo‘qligini bildiruvchi ko‘rsatkich — nol indikatori sifatida ham ishlatiladi. Buning uchun odatda strelkaning nol holati shkala o‘rtasida joylashadigan qilib yasaladi.

Elektr signallarini mexanik qayd etish

Galvanometrlar yozuvchi uchlarni joylashtirish uchun ossillograflarda, masalan, analog elektrokardiograflarda qo‘llanadi. Ularning chastotaviy javobi 100 Gs bo‘lishi mumkin; yozuvchi uchlarning og‘ishi esa bir necha santimetr bo‘lishi mumkin. Ayrim hollarda (ensefalografda) galvanometrlarning kuchi qog‘ozga bevosita tegib turgan yozuvchi uchlarni harakatlantirishga yetadi. Yozish mexanizmi suyuq siyohga yoki termoqog‘oz bo‘ylab harakatlanadigan qizdiriladigan yozuvchi uchlarga asoslanishi mumkin. Boshqa hollarda galvanometrlar buncha kuchli bo‘lishi shart emas: uchlarning qog‘ozga tegishi vaqti-vaqti bilan yuz berishi sababli ularni siljitishga kamroq kuch sarflanadi.

Optik skanerlash

Ko‘zguli galvanometrlar lazer optik tizimlarida nurlarni yo‘naltirish uchun ishlatiladi. Odatda bular chastotaviy javobi 1 kGs dan yuqori bo‘lgan katta quvvatli mexanizmlardir.

Hozirgi holati

Hozirgi sharoitda analog-raqamli o‘zgartirgichlar hamda signallarni raqamli qayta ishlaydigan va kattaliklarni raqamlar bilan ko‘rsatadigan asboblar galvanometrlarni o‘lchov qurilmasi sifatida, ayniqsa universal (avometrlar) tarkibida hamda mexanik jihatdan og‘ir ish sharoitlarida tobora ko‘proq almashtirmoqda.

Kompyuter tizimlarida ma’lumotni olish, saqlash va qayta ishlash elektr signallarini qog‘ozga o‘ziyozar qurilmalar bilan qayd etishning barcha usullariga nisbatan ancha moslashuvchandir.

Ko‘zguli galvanometrlar skanerlash tizimlarida ham o‘z ahamiyatini yo‘qotdi: dastlab elektron-nurli qurilmalar paydo bo‘lishi bilan, tashqi yorug‘lik oqimini boshqarish kerak bo‘lgan sohalarda esa samarali pyezoelektrik qurilmalar va boshqariladigan xossalarga ega muhitlar (masalan, suyuq kristallar) paydo bo‘lishi bilan. Shunga qaramay, ko‘zguli galvanometrlar asosida lazer nurlarini og‘diradigan qurilmalar ishlab chiqariladi. Ular lazer texnologiyasida va lazer shoularida qo‘llanadi (inglizcha).

Adabiyotlar

Havolalar