| Induktivlik | |
|---|---|
| O‘lchamligi | L2MT−2I−2 |
| O‘lchov birliklari | |
| SI | Gn |
| SGS | sm−1·s2 |


Induktivlik (yoki o‘zinduksiya koeffitsiyenti) — qandaydir yopiq konturdan o‘tayotgan elektr toki bilan ushbu tok kontur chegaralab turgan sirt orqali hosil qiladigan umumiy magnit oqimi o‘rtasidagi proporsionallik koeffitsiyenti bo‘lib, bu oqim ilashgan magnit oqimideb ham ataladi:
- .
U tok o‘tayotgan o‘tkazgichlarning shakli va muhitning magnit singdiruvchanligiga bog‘liq. U harfi bilan belgilanadi; SI tizimidagi o‘lchov birligi genri.
Ta’rif. Ayrim formulalar
Induktivlik konturdan o‘tadigan magnit oqimi ning konturdagi tokka nisbatiga teng: Odatda const(), bundan magnit singdiruvchanlik magnit maydonga bog‘liq bo‘lgan hollar mustasno.
Bu kattalik o‘tkazgichning unda tok paydo bo‘lishi, to‘xtashi yoki har qanday tarzda o‘zgarishiga qarshilik ko‘rsatish xususiyatini ifodalash uchun ishlatiladi. Induktivlik konturda yuzaga keladigan o‘zinduksiya EYuKini tok o‘zgarganda ifodalash imkonini beradi: :
- .
Ushbu formulaga ko‘ra, induktivlik son jihatidan o‘zinduksiya EYuKiga ( voltlarda), ya’ni konturdagi tok kuchi 1 A ga 1 sichida o‘zgarganda yuzaga keladigan EYuKga teng. Yuqoridagi xossa, mohiyatan, elektr inersiyasidir (uning o‘lchovi EYuK hisoblanadi); bu mexanikadagi jismlar inersiyasiga o‘xshaydi.
Tok kuchi berilganida induktivlik shu tok hosil qiladigan magnit maydonning energiyasini belgilaydi:
- .
Bu munosabat ni yopiq konturni aniq belgilash qiyin bo‘lgan hollarda (ayniqsa, kvazistatsionar yaqinlashuvni qo‘llab bo‘lmaganda), masalan, uzun to‘g‘ri simning induktivligini ko‘rib chiqishda hisoblash uchun qo‘llash qulay bo‘lishi mumkin.
Induktivlikni hosil qilish
Amalda sezilarli induktivlikka ega zanjir qismlari induktivlik g‘altaklari ko‘rinishida tayyorlanadi. Kichik induktivlikli elementlar (yuqori ishchi chastotalarda qo‘llaniladigan) yakka (shu jumladan, to‘liq bo‘lmagan) o‘ramlardan yoki hatto to‘g‘ri o‘tkazgichlardan iborat bo‘lishi mumkin; yuqori ishchi chastotalarda barcha o‘tkazgichlarning induktivligini hisobga olish zarur.
Induktivlikni, ya’ni elementdagi tokning o‘zgarish tezligiga proporsional va unga ishorasi bo‘yicha qarama-qarshi bo‘lgan EYuKni taqlid qilish uchun elektronikada elektromagnit induksiyaga asoslanmagan qurilmalar ham ishlatiladi (qarang: Girator); bunday elementga ma’lum bir samarali induktivlikni tegishli deb olish mumkin. Hisoblashlarda u odatdagi induktivlik kabi qo‘llanadi (garchi, umuman olganda, ayrim cheklovchi shartlar bilan).
Belgilanishi va o‘lchov birliklari
Birliklar SI tizimida induktivlik genrida, qisqacha «Gn» deb belgilanadi. Agar konturda tok bir amperga bir soniya ichida o‘zgarganda uning uchlarida bir volt kuchlanish yuzaga kelsa, kontur induktivligi bir genriga teng bo‘ladi.
Quyidagi SGS tizimi turlarida — SGSM tizimida hamda Gauss tizimida induktivlik santimetrlarda o‘lchanadi (1 Gn = 109 sm; 1 sm = 1 nGn); induktivlik birligi sifatida santimetr uchun abgenridegan nom ham qo‘llaniladi. SGSE tizimida induktivlikning o‘lchov birligi nomsiz qoldiriladi yoki ba’zan statgenri (1 statgenri ≈ 8,987552⋅1011 genri: o‘tkazish koeffitsiyenti son jihatidan 10−9 va sm/s da ifodalangan yorug‘lik tezligikvadratining ko‘paytmasiga teng).
Induktivlikni belgilash uchun ishlatiladigan Lbelgi Emiliy Xristianovich Lenssharafiga qabul qilingan. Induktivlikning o‘lchov birligi Jozef Genrisharafiga nomlangan. induktivlik atamasini esa Oliver Xevisayd fevralida, 1886-yilda taklif qilgan..
Nazariy asoslash
Agar o‘tkazuvchi konturdan tok o‘tsa, u magnit maydon hosil qiladi.
Masalani kvazistatik yaqinlashuvda ko‘rib chiqamiz. Bunda o‘zgaruvchan elektr maydonlari yetarlicha kuchsiz yoki yetarlicha sekin o‘zgaradi, shu sababli ular hosil qiladigan magnit maydonlarni e’tiborga olmasa bo‘ladi, deb hisoblaymiz.
Tokni kontur uzunligi bo‘ylab bir xil deb qabul qilamiz (o‘tkazgichning turli qismlarida zaryad to‘planishiga imkon beradigan elektr sig‘imini e’tiborga olmaymiz; aks holda o‘tkazgich bo‘ylab tok turlicha bo‘lib, vaziyat ancha murakkablashgan bo‘lardi).
Ushbu Bio — Savar — Laplas qonunigako‘ra, fazoning har bir nuqtasida qandaydir elementar tok (ya’ni magnit maydonning elementar manbai deb qaraladigan, geometrik jihatdan juda kichik o‘tkazgich bo‘lagi) hosil qilgan magnit induksiya vektorining kattaligi shu tokka proporsional. Har bir elementar bo‘lak hosil qilgan maydonlarni yig‘ib, butun o‘tkazgich hosil qiladigan magnit maydon (magnit induksiya vektori) ham uni yuzaga keltiruvchi tokka proporsional, degan xulosaga kelamiz.
Yuqoridagi mulohaza vakuum uchun to‘g‘ri. Agar sezilarli (hatto juda katta) magnit sezuvchanlikka ega magnit muhit (magnetik) mavjud bo‘lsa, magnit induksiya vektori (aynan u magnit oqimi ifodasiga kiradi) magnetik bo‘lmagan holatdagidan (vakuumdagidan) sezilarli, hatto bir necha baravar farq qiladi. Bu yerda biz chiziqli yaqinlashuv bilan cheklanamiz. Bunda magnit induksiya vektori bir xil tokli konturda magnetik bo‘lmagan holatga nisbatan ancha ortishi (yoki kamayishi) mumkin bo‘lsa-da, uni hosil qiluvchi tokka proporsionalligicha qoladi.
Shunday qilib, magnit oqimi, ya’ni magnit induksiya vektori maydonining oqimi:
har qanday muayyan, o‘zgarmas S sirt orqali (jumladan, chegarasi tok o‘tayotgan konturdan iborat bo‘lgan, bizni qiziqtirayotgan sirt orqali ham) tokka proporsional bo‘ladi, chunki integral ostidagi B har bir nuqtada tokka proporsional.
Shuni ta’kidlash kerakki, agar konturning o‘zi murakkab bo‘lsa, u chegaralab turgan sirt ham ancha murakkab bo‘lishi mumkin. Hatto oddiy ko‘p o‘ramli g‘altak ko‘rinishidagi konturda ham bunday sirt yetarlicha murakkab. Amaliyotda bu sirtni tasavvur qilish va u orqali o‘tadigan oqimni taxminan hisoblashni osonlashtiradigan soddalashtirilgan tasavvurlardan foydalaniladi (shu munosabat bilan quyidagi alohida bo‘limda batafsil tavsiflangan ayrim maxsus tushunchalar ham kiritiladi). Biroq bu yerda, sof nazariy mulohazada, qo‘shimcha soddalashtirishlarga ehtiyoj yo‘q. Kontur qanchalik murakkab bo‘lmasin, bu bo‘limdagi «to‘liq oqim» deganda butun murakkab, go‘yoki ko‘p qatlamli sirt orqali o‘tadigan oqim tushunilishini qayd etish kifoya. Agar gap g‘altak haqida borsa, bu sirt uning barcha o‘ramlarini qamrab oladi, ya’ni bu ilashgan magnit oqimidir. Bizga hozir uning aniq qiymatini hisoblash emas, faqat tokka proporsional ekanini bilish kerak. Shu bois qaysi sirt orqali o‘tadigan oqimni olayotganimizning aniq shakli unchalik muhim emas (chunki tokka proporsionallik xossasi har qanday sirt uchun ham saqlanadi).
Shunday qilib, biz quyidagini asosladik:
- ~
Bu esa proporsionallik koeffitsiyentini L deb belgilab, quyidagini tasdiqlash uchun yetarli:
Nazariy asoslash yakunida yuqoridagi mulohaza to‘g‘ri ekanini, ya’ni magnit oqimi konturga tortilgan sirtning aniq shakliga bog‘liq emasligini ko‘rsatamiz. (Darhaqiqat, hatto eng oddiy konturga ham uning chegarasi shu kontur bo‘ladigan yagona sirtni emas, turli sirtlarni tortish mumkin. Masalan, dastlab bir-biriga mos keladigan ikkita sirtdan birini biroz egib qo‘ysak, u ikkinchisiga mos kelmay qoladi.) Shuning uchun bitta konturga tortilgan istalgan sirtlar orqali o‘tadigan magnit oqimi bir xil ekanini ko‘rsatish lozim.
Bu haqiqatan ham shunday: bunday ikkita sirtni olaylik. Ular birgalikda bitta yopiq sirt hosil qiladi. Biz esa (magnit maydon uchun Gauss qonunidan) istalgan yopiq sirt orqali o‘tadigan magnit oqimi nolga tengligini bilamiz. Bu (ishoralarni hisobga olgan holda) birinchi va ikkinchi sirt orqali o‘tadigan oqimlar tengligini anglatadi. Shu bilan ta’rifning to‘g‘riligi isbotlanadi.
Induktivlikning xususiyatlari
- Induktivlik har doim musbat bo‘ladi.
- Induktivlik faqat konturning geometrik o‘lchamlari va muhitning (g‘altak uchun esa uning o‘zagining) magnit xossalariga bog‘liq.
- Induktivlik atrof-muhit harorati va signal chastotasiga bilvosita bog‘liq bo‘lishi mumkin (muhitning singdiruvchanligi ning shu kattaliklarga bog‘liqligi orqali).
- Qiymati o‘zgarmas bo‘lgan muhitda induktivlik doimiy kattalik hisoblanadi. Biroq nochiziqli muhitda qiymati magnit maydon kuchlanganligi qiymatiga qarab o‘zgaradigan bo‘lsa, induktivlik tok bilan birga o‘zgaradi.
- Chastotasi bo‘lgan sinusoidal tok zanjirida «induktivlik» elementiga reaktiv qarshilik .
- Induktivlikdan o‘tadigan tok sakrab o‘zgara olmaydi.
Ayrim muhim holatlarda induktivlik
O‘ram va silindrsimon g‘altak
Bir o‘ramli konturdan o‘tadigan magnit oqimi kattaligi undagi tok kattaligi bilan quyidagicha bog‘langan:
bu yerda — bitta o‘ramning induktivligi.
Agar g‘altakdajami o‘ramdan iborat bo‘lsa, oldingi ifoda quyidagicha o‘zgaradi:
bu yerda — barcha o‘ramlardan o‘tadigan magnit oqimlari yig‘indisi (bu to‘liq magnit oqimi bo‘lib, elektrotexnikada ilashgan magnit oqimi deb ataladi; aynan shu kattalik induktivlikning umumiy ta’rifida va yuqoridagi nazariy asoslashda magnit oqimi sifatida ishlatiladi), esa ko‘p o‘ramli g‘altakning induktivligi. Proporsionallik koeffitsiyenti boshqacha qilib o‘zinduksiya koeffitsiyenti deb ham ataladi.
Har bir o‘ramdan o‘tadigan oqimlar bir xil deb olsak (ko‘pincha bu haqiqatga yaxshi yaqinlashadi), u holda . Muhimi shundaki, g‘altakdagi muayyan o‘ramdan o‘tadigan oqim «bir o‘ramli» holatdagi oqimdan () farq qiladi, chunki ta o‘ramning mavjudligi magnit maydonni marta kuchaytiradi, demak, muayyan o‘ramdan o‘tadigan oqimni ham oshiradi (go‘yo o‘ramdagi tok marta oshgandek). Natijada , bundan quyidagi kelib chiqadi:
- .
Boshqacha aytganda, har bir o‘ramdan o‘tadigan magnit oqimi marta ortadi, chunki endi uni ta yakka o‘ram hosil qilmoqda; ilashgan magnit oqimi esa yana marta ortadi, chunki u ta yakka o‘ramdan o‘tadigan oqimdir.
Amalda g‘altak markazi va chetlaridagi magnit maydonlar baribir bir xil bo‘lmaydi. Shu sababli murakkabroq formulalardan foydalaniladi.
Solenoid

Solenoid — uzunligi diametridan ancha katta bo‘lgan g‘altak (keyingi chiqarishlarda o‘ram qalinligi ham g‘altak diametridan ancha kichik deb olinadi). Ushbu sharoitlarda, magnit o‘zak ishlatilmaganda, g‘altak ichida, uning uchlaridan uzoqda magnit oqimi zichligi (yoki magnit induksiyasi) , SI tizimida teslada [Tl] ifodalanadigan kattalik, taxminan quyidagiga teng:
yoki
bu yerda — magnit doimiysi, — o‘ramlar soni, — tok, amperlarda [A]; — g‘altak uzunligi, metrlarda [m]; — o‘ramlarning joylashish zichligi, [m−1]. Solenoid uchlaridagi chekka effektlarni hisobga olmasak, g‘altakdan o‘tadigan ilashgan magnit oqimi magnit oqimi zichligi [Tl] bilan ko‘ndalang kesim yuzasi [m2] hamda o‘ramlar sonining :
ko‘paytmasiga teng bo‘ladi. Bu yerda — g‘altakning hajmi. Bundan (o‘zaksiz) solenoid induktivligi uchun quyidagi formula kelib chiqadi:
Agar g‘altak ichi magnit o‘zak bilan to‘liq to‘ldirilgan bo‘lsa, induktivlik o‘zakning — nisbiy magnit singdiruvchanligi koeffitsiyentiga ko‘paytiriladi:
Agar bo‘lsa, S deganda o‘zakning ko‘ndalang kesim yuzasini [m2] tushunish va ushbu formuladan qalin o‘ramda ham foydalanish mumkin; faqat g‘altakning umumiy kesim yuzasi o‘zak kesim yuzasidan ko‘p marta katta bo‘lmasligi kerak.
Toroidal g‘altak

Magnit singdiruvchanligi yuqori bo‘lgan materialdan tayyorlangan o‘zakka o‘ralgan toroidal g‘altak uchun cheksiz uzun to‘g‘ri solenoid formulasidan taxminan foydalanish mumkin (yuqoriga qarang):
bu yerda — solenoid uzunligining taxminiy bahosi ( — torning o‘rtacha radiusi).
Aniqroq yaqinlashuvni quyidagi formula beradi:
To‘g‘ri to‘rtburchak kesimli o‘zak nazarda tutiladi: uning tashqi radiusi R , ichki radiusi r, balandligi h.
Uzun to‘g‘ri o‘tkazgich
Uzun, to‘g‘ri (yoki deyarli to‘g‘ri) ko‘ndalang kesimi aylana shaklidagi sim uchun induktivlik quyidagi taqribiy formula bilan ifodalanadi:
bu yerda — magnit doimiysi, — tashqi muhitning nisbiy magnit singdiruvchanligi (sim atrofidagi fazoni shu muhit to‘ldiradi; vakuum uchun ), — o‘tkazgich materialining nisbiy magnit singdiruvchanligi, — simning uzunligi, — uning ko‘ndalang kesimi radiusi.
Induktivliklar jadvali
Quyidagi belgi magnit doimiysini bildiradi (4π⋅10−7 Gn/m).
O‘tkazgichlarda skin-effekt sababli tokning taqsimlanishi chastotaga bog‘liq bo‘lishi mumkin; natijada past va yuqori chastotalardagi induktivlik farqlanadi. Bu ta’sirni hisobga olish uchun formulalarda quyidagi doimiy kattalikdan foydalaniladi — Y:
- Y = 0, tok sim yuzasi bo‘ylab bir tekis taqsimlanganda (skin-effekt, yuqori chastotalar),
- Y = 1⁄4, tok simning ko‘ndalang kesimi bo‘ylab bir tekis taqsimlanganda (past chastotalar).
Skin-effekt mavjud bo‘lganda, o‘tkazgichlar orasidagi masofa kichik bo‘lsa, ularning sirtida qo‘shimcha uyurma toklar oqishini (ekranlash effektini) hisobga olish kerak. Shuning uchun tarkibida Y bo‘lgan ifodalar noaniq bo‘lib qoladi.
| Turi | Induktivlik | Izoh |
|---|---|---|
| Yupqa chulg‘amli solenoid |
uchun |
N — o‘ramlar soni, r — solenoid radiusi, l — solenoid uzunligi, m = 4w2, E, K — elliptik integrallar |
| Koaksial kabel | a — markaziy o‘tkazgich radiusi, b — ekran (tashqi o‘tkazgich)ning ichki radiusi, l — uzunlik | |
| Yakka aylana shaklidagi o‘ram |
r — o‘ram radiusi, a — o‘tkazgich radiusi | |
| Kesimi aylana shaklidagi o‘tkazgichdan yasalgan to‘g‘ri to‘rtburchak kontur |
b, d — tomonlar uzunliklari, d >> a, b >> a, a — o‘tkazgich radiusi | |
| Ikkita parallel bir xil o‘tkazgich |
a — o‘tkazgich radiusi, d — o‘tkazgichlar orasidagi masofa, d ≥ 2a, l — o‘tkazgich uzunligi | |
| Ikkita parallel bir xil o‘tkazgich, yuqori chastotada |
a — o‘tkazgich radiusi, d — o‘tkazgichlar orasidagi masofa, d ≥ 2a, l — o‘tkazgich uzunligi | |
| Mukammal o‘tkazuvchi devorga parallel joylashgan o‘tkazgich |
a — o‘tkazgich radiusi, d — devorgacha bo‘lgan masofa, d ≥ a, l — o‘tkazgich uzunligi | |
| Mukammal o‘tkazuvchi devorga parallel joylashgan o‘tkazgich, yuqori chastotada |
a — o‘tkazgich radiusi, d — devorgacha bo‘lgan masofa, d ≥ a, l — o‘tkazgich uzunligi |