

Kvazar (ingl. quasar) — astronomik obyektlar sinfi bo‘lib, eng yorqin (mutlaq hisobda) ko‘rinadigan Koinot obyektlaridan biridir. Inglizcha atama quasar so‘zlardan yasalgan quasi-stellar («kvaziyulduzsimon» yoki «yulduzga o‘xshash») va radiosource («radio manba») va so‘zma-so‘z «yulduzga o‘xshash radio manba» degan ma’noni anglatadi.
1963 yilda niderlandiyalik-amerikalik astronom Marten Shmidt kuchli radio nurlanish manbalari bo‘lgan, yulduzsimon optik obyektlar spektrlarini o‘rganish natijalarini e’lon qildi. Bu obyektlar kvazarlar deb nomlandi.
Hozirgi qarashlarga ko‘ra, kvazarlar rivojlanishining dastlabki bosqichidagi faol yadrolari bo‘lgan galaktikalar bo‘lib, ularda o‘ta massiv qora tuynuk atrofdagi moddani yutib, akkretsiya diskini hosil qiladi. Aynan shu disk nihoyatda kuchli nurlanish manbai hisoblanadi (ba’zan uning nurlanish quvvati bunday galaktikalardagi barcha yulduzlarning umumiy nurlanish quvvatidan o‘nlab va yuzlab marta ortiq bo‘ladi; bizning galaktikamizdagidek) hamda kosmologik qizil siljishdan tashqari, gravitatsion qizil siljishga ham ega; buni bashorat qilgan A. Eynshteyn umumiy nisbiylik nazariyasida (UNN).
Kvazarlar katta qizil siljishga ega, elektromagnit nurlanish (jumladan, radio to‘lqinlar va ko‘rinadigan yorug‘lik) chiqaradigan hamda nihoyatda kichik burchak o‘lchamlariga ega obyektlar sifatida aniqlangan. Shu sababli, kashf etilganidan keyingi bir necha yil davomida ularni «nuqtaviy manbalar» — yulduzlardan farqlashning iloji bo‘lmagan (aksincha, yoyilgan manbalar galaktikalarga ko‘proq mos keladi; yulduz kattaligi eng yorqin kvazarda +12,6 ga teng). Kvazarlar atrofidagi ota-galaktikalarning izlari (hammasida ham emas) faqat keyinroq aniqlangan.
Kvazarlar juda keng masofalar diapazonida kuzatiladi. Ularni aniqlash bo‘yicha tadqiqotlar uzoq o‘tmishda kvazarlar faolligi kengroq tarqalganini ko‘rsatdi. Kvazarlar faolligi davrining eng yuqori nuqtasi taxminan 10 milliard yil avvalga to‘g‘ri kelgan.
Kvazarlarni Koinotning mayoqlari deb atashadi. Ular nihoyatda uzoq masofalardan (qizil siljishi z = 7,5 dan ham yuqori bo‘lgan qiymatlarga yetadigan masofalargacha), ular yordamida Koinotning tuzilishi va evolyutsiyasi o‘rganiladi, ko‘rish chizig‘i bo‘ylab moddaning taqsimlanishi aniqlanadi: kuchli spektral yutilish chiziqlari vodorodga tegishli bo‘lib, yutuvchi bulutlarning qizil siljishiga qarab chiziqlar o‘rmoni ko‘rinishida yoyiladi. Juda uzoqda joylashgani sababli kvazarlar yulduzlardan farqli ravishda deyarli harakatsiz ko‘rinadi (ularda parallaks bo‘lmaydi). Shu bois kvazarlarning radio nurlanishi Yerdan avtomatik sayyoralararo stansiyaning trayektoriya parametrlarini yuqori aniqlikda aniqlashda qo‘llanadi.
2023 yil oxiri holatiga ko‘ra, aniqlangan eng uzoq kvazar UHZ1 qizil siljishi z = 10,1 ga teng. Ushbu kvazardan kuzatilayotgan yorug‘lik Koinot atigi 470 million yoshda bo‘lgan paytda tarqalgan. Bu kvazarning massasi 40 million Quyosh massasiga teng deb baholangan o‘ta massiv qora tuynugi hozirgacha aniqlangan eng uzoq qora tuynuk hisoblanadi.
2019 yil yanvar oyida eng yorqin kvazar aniqlangani e’lon qilindi — uning yorqinligi 600 trln Quyosh yorqinligiga teng deb baholanmoqda. Kvazarga J043947.08+163415.7 nomi berilgan, obyektgacha bo‘lgan masofa taxminan 12,8 mlrd yorug‘lik yilini tashkil etadi (qizil siljish z = 6,51).
«Kvazar» tushunchasining dastlabki ta’rifi
Hozirgi ta’rifdan tashqari, dastlabki ta’rif ham mavjud edi: «Kvazar (kvaziyulduzsimon obyekt) — optik diapazonda yulduzga o‘xshaydigan, biroq kuchli radio nurlanish chiqaradigan va nihoyatda kichik burchak o‘lchamlariga (10″ dan kichik) ega osmon jismlari sinfi»; yulduzlarga o‘xshab o‘zidan nur chiqaradigan kosmik jism, massasi va yorqinligi Quyoshnikidan ko‘p marta katta.
Dastlabki ta’rif 1950-yillarning oxiri — 1960-yillarning boshlarida, birinchi kvazarlar kashf etilib, ularni o‘rganish endigina boshlangan paytda shakllangan. Umuman olganda, bu ta’rif to‘g‘ri, biroq vaqt o‘tishi bilan kuchli radio nurlanish chiqarmaydigan, radio jihatdan sust kvazarlar ham kashf etildi; 2004 yil holatiga ko‘ra, ular ma’lum kvazarlarning taxminan 90 % ini tashkil etgan.
Kuzatishlar tarixi
Kvazarlar tarixi radioobservatoriya «Jodrell-Benk» tomonidan radio manbalarning ko‘rinma burchak o‘lchamlarini o‘lchash dasturi o‘tkazilishi bilan boshlandi.
Birinchi kvazar, 3C 48, 1950-yillarning oxirida Allan Sendij va Tomas Mettyuz tomonidan osmonni radio kuzatish tadqiqoti vaqtida aniqlangan. 1963 yilda esa allaqachon 5 ta kvazar ma’lum edi. Obyektlarning yangi turini o‘sha paytda izohlab bo‘lmaydigan bir qator noodatiy xususiyatlar birlashtirgan. Ular keng spektr bo‘ylab katta miqdorda nurlanish chiqargan, biroq uning katta qismi optik diapazonda aniqlanmagan. Ayrim hollarda uzoqdagi yulduzga o‘xshash xira, nuqtaviy obyektni aniqlashga muvaffaq bo‘lingan. Obyekt tarkibidagi kimyoviy elementlarni aniqlash imkonini beradigan spektral chiziqlar ham nihoyatda g‘alati bo‘lib, o‘sha paytda ma’lum bo‘lgan barcha elementlar va ularning turli ionlashgan holatlari spektrlariga ajratib talqin qilib bo‘lmas edi.[manba ko‘rsatilmagan, 1234 kun]

O‘sha yili niderlandiyalik astronom Marten Shmidt kvazarlar spektridagi chiziqlar kuchli darajada spektrning qizil tomoniga siljiganini isbotladi. G‘alati spektr 3C 273 Shmidt, Grinshteyn va Oke tomonidan tez orada vodorod va magniy chiziqlari sifatida aniqlangan; ular spektrning qizil qismiga kuchli siljigan edi. Agar bu «yulduz»ning fizik harakati bilan bog‘liq bo‘lganida, 3C 273 bizdan taxminan 47 000 km/s ulkan tezlik bilan uzoqlashayotgan bo‘lardi; bu ma’lum bo‘lgan har qanday yulduz tezligidan ancha yuqori. Biroq bunday favqulodda tezlik ham 3C 273 ning nihoyatda kuchli radio nurlanishini izohlay olmas edi. Agar qizil siljish kosmologik bo‘lsa (hozir bu taxmin to‘g‘ri ekani ma’lum[manba ko‘rsatilmagan, 2444 kun]), katta masofa 3C 273 har qanday galaktikadan ancha yorqin, ammo o‘lchami jihatidan ancha ixcham ekanini anglatardi.
Deyarli shu zahoti, 9-aprel sanasida, 1963-yilda, Yu. N. Yefremov va A. S. Sharov tomonidan fotometrik o‘lchovlar asosida 3C 273 manbasi tasvirlarida kvazarlar yorqinligi atigi bir necha kunlik davr bilan o‘zgarishi aniqlandi. Bir sutkadan qisqa vaqt oralig‘ida kvazarlar yorqinligining tartibsiz o‘zgarishi ularning nurlanishi hosil bo‘ladigan soha kichik o‘lchamli ekanini, u Quyosh tizimi o‘lchamiga yaqinligini ko‘rsatadi. Biroq ularning yorqinligi oddiy galaktikalarnikidan ko‘p marta yuqori edi. Bundan tashqari, 3C 273 1900-yillarga oid arxiv fotosuratlarida ham ko‘rinadigan darajada yorqin bo‘lgan; uning yorqinligi yillik vaqt miqyosida o‘zgarishi aniqlangan. Bu esa yorug‘likning katta qismi o‘lchami 1 yorug‘lik yilidan kichik bo‘lgan sohadan — galaktika bilan solishtirganda nihoyatda kichik hududdan tarqalganini anglatadi. Qizil siljish kvazarlarning uzoqlashishi natijasida yuzaga keladigan kosmologik qizil siljish hodisasi bilan izohlanadi deb qabul qilib, ulargacha bo‘lgan masofa Hubble qonuni orqali aniqlandi.
Eng yaqin va eng yorqin kvazarlardan biri — 3C 273 ning ko‘rinma yorqinligi taxminan 13m va qizil siljishi z = 0,158 (bu taxminan 3 mlrd yorug‘lik yili masofaga mos keladi). Eng uzoq kvazarlar ulkan yorqinligi — oddiy galaktikalarning yorqinligidan yuzlab marta yuqori bo‘lgani sababli, radioteleskoplar yordamida 12 mlrd yorug‘lik yilidan ortiq masofalarda qayd etiladi. 2011 yil iyul holatiga ko‘ra, eng uzoq kvazar (ULAS J112001.48+064124.3) taxminan 13 mlrd yorug‘lik yili uzoqlikda joylashgan edi; masofa Yerdan hisoblangan.
Bugungi kungacha aniqlangan kvazarlarning aniq sonini belgilash juda qiyin. Buning bir tomondan sababi yangi kvazarlarning muntazam kashf etilayotgani bo‘lsa, ikkinchi tomondan — kvazarlar bilan boshqa turdagi faol galaktikalar o‘rtasida aniq chegara yo‘qligidir. 1987 yilda e’lon qilingan Hyuit — Berbridj ro‘yxatida kvazarlar soni 3594 ta edi. 2005 yilda astronomlar guruhi o‘z tadqiqotida 195 000 ta kvazar haqidagi ma’lumotlardan foydalangan.
Kvazarlar tabiatini tushunishning rivojlanishi
Kvazarlar kashf etilgan zahoti ilmiy muhitda ko‘plab munozara va bahslarga sabab bo‘ldi. Ularning kichik o‘lchamlari interferometriya hamda kvazar quvvati qanchalik tez o‘zgarishini kuzatish orqali tasdiqlangan. Eng kuchli optik teleskoplarda ham xira, nuqtaviy yulduz manbalaridan kattaroq narsani ko‘rib bo‘lmas edi. Biroq obyektlar kichik o‘lchamli va kosmosda uzoqda joylashgan bo‘lsa, ular ajratadigan energiya nihoyatda ulkan bo‘lib, buni izohlash qiyin edi. Aksincha, ular o‘z o‘lchamiga nisbatan bizning galaktikamizga ancha yaqin joylashgan bo‘lsa, ko‘rinma quvvatini tushuntirish oson bo‘lardi, ammo ularning qizil siljishi va Koinot foniga nisbatan aniqlanadigan harakatga ega emasligi (parallaks)ni izohlash qiyinlashardi.
Agar o‘lchangan qizil siljish Koinotning kengayishi bilan bog‘liq bo‘lsa, bu nihoyatda uzoqdagi, yorqinligi va nurlanish quvvati shu paytgacha kuzatilgan har qanday obyektning ko‘rsatkichlaridan ancha yuqori bo‘lgan obyektlar haqidagi talqinni qo‘llab-quvvatlagan bo‘lardi. Bunday favqulodda yorqinlik kuchli radio signalni ham izohlaydi. Shmidt 3C 273 diametri taxminan 10 km bo‘lgan, galaktikamiz ichida (yoki unga yaqin) joylashgan alohida yulduz yoxud uzoqdagi galaktikaning faol yadrosi bo‘lishi mumkin, degan xulosaga keldi. U uzoq va nihoyatda qudratli obyekt haqidagi taxmin, ehtimol, to‘g‘ri bo‘lishini ta’kidladi.
O‘sha davrda kuchli qizil siljishning izohi umumiy qabul qilinmagan edi. Asosiy muammo shundaki, obyektlar bunday masofada joylashgan bo‘lsa, ular nihoyatda katta miqdorda energiya chiqarishi kerak edi. 1960-yillarda ma’lum bo‘lgan hech bir umumqabul qilingan mexanizm buni izohlay olmasdi. Hozirgi qabul qilingan izoh — moddaning o‘ta massiv qora tuynukdagi akkretsiya diskiga tushishi natijasida bu hodisa yuz berishi — faqat 1964 yilda Ya. B. Zeldovich va Edvin Ernest Salpiter tomonidan taklif etilgan. Hatto shunda ham ko‘plab astronomlar bu fikrni rad etgan, chunki 1960-yillarda qora tuynuklarning mavjudligi hali ham keng miqyosda nazariy va haddan tashqari noodatiy hodisa deb qaralgan, bundan tashqari ko‘plab galaktikalar (jumladan, bizning galaktikamiz) markazida o‘ta massiv qora tuynuklar borligi hali tasdiqlanmagan edi. Ko‘plab astronom va kosmologlar ularning nurlanishidagi g‘alati spektral chiziqlar hamda ayrim kvazarlarda kuzatilgan o‘zgarish tezligini obyektlar nisbatan kichik va, demak, ehtimol, yorqin hamda massiv, ammo unchalik uzoq bo‘lmagan deb izohlashgan. Shunga ko‘ra, ularning qizil siljishi masofa yoki Koinot kengayishi tufayli bizdan uzoqlashish tezligi bilan emas, balki boshqa bir sabab yoki noma’lum jarayon bilan bog‘liq, ya’ni kvazarlar nihoyatda uzoqdagi va shu qadar yorqin obyektlar emas, deb hisoblangan.
1960–1970-yillarda turli izohlar taklif qilingan va ularning har birida muayyan kamchiliklar bo‘lgan. Kvazarlar yaqin atrofdagi obyektlar bo‘lib, ularning qizil siljishi fazoning kengayishi bilan bog‘liq emas (bu hodisa maxsus nisbiylik nazariyasi bilan izohlanadi), balki chuqur gravitatsion potensial chuquridan chiqayotgan yorug‘lik bilan bog‘liq (gravitatsion qizil siljish umumiy nisbiylik nazariyasi bilan izohlanadi), degan taxmin ham ilgari surilgan. Buning uchun katta massali obyekt zarur bo‘lar edi; bu esa yuqori yorqinlikni ham izohlashi mumkin edi. Biroq o‘lchangan qizil siljishni yuzaga keltirish uchun yetarli massaga ega yulduz beqaror bo‘lib, Hayashi chegarasidan oshib ketardi. Kvazarlarda taqiqlangan spektral emissiya chiziqlari ham kuzatiladi; ilgari bunday chiziqlar faqat zichligi past, issiq gaz tumanliklarida ko‘rilgan. Bunday tumanliklar kuzatilgan quvvatni hosil qilish va ayni paytda chuqur gravitatsion potensial chuquriga sig‘ish uchun haddan tashqari siyrak bo‘lardi. Uzoqdagi kvazarlar g‘oyasiga qarshi jiddiy kosmologik e’tirozlar ham bo‘lgan. Ulardan biri kvazarlar energiyasi ma’lum energiya o‘zgarish jarayonlari, jumladan, yadro sintezi jarayonlaridan ham ancha yuqori bo‘lishini anglatishi edi. Ayrimlar kvazarlar ilgari noma’lum bo‘lgan barqaror antimateriya hududlaridan tashkil topgan, biz esa uning oddiy modda bilan annigilyatsiyalanish hududini kuzatyapmiz, deb taxmin qilishgan; bu ularning yorqinligini izohlashi mumkin edi. Boshqalar esa kvazarlar chuvalchang teshigidagi oq tuynukning chiqish qismi yoki ko‘plab o‘ta yangi yulduzlarning zanjirli reaksiyasi natijasi deb hisoblashgan.
Nihoyat, taxminan 1970-yillardan boshlab, ko‘plab dalillar (jumladan, ilk rentgen kosmik observatoriyalari ma’lumotlari, qora tuynuklar haqidagi bilimlar va zamonaviy kosmologik modellar) asta-sekin kvazarlarning qizil siljishi haqiqiy ekanini, fazoning kengayishi tufayli kvazarlar aslida Shmidt va boshqa ayrim astronomlar taxmin qilganidek nihoyatda qudratli hamda uzoqda joylashganini, ularning energiya manbai esa o‘ta massiv qora tuynukka tushayotgan akkretsiya diskidagi modda ekanini ko‘rsatdi. Bu taxmin kvazarlarni o‘rab turgan galaktikalarni optik va rentgen diapazonlarida kuzatishdan olingan muhim ma’lumotlar, turli spektral anomaliyalarni izohlovchi «oraliq» yutilish chiziqlarining aniqlanishi, gravitatsion linzalanish kuzatuvlari, 1971 yilda Piterson va Gann tomonidan kvazarlarni o‘z ichiga olgan galaktikalarning qizil siljishi kvazarlarning qizil siljishi bilan bir xil ekanligi aniqlanishi hamda 1973 yilda Kristian tomonidan ko‘plab kvazarlar atrofidagi «tumanli» muhit kamroq yorqin mezbon galaktikaga mos kelishi kashf etilishi bilan yanada mustahkamlandi.
Bu model boshqa kuzatuvlar bilan ham yaxshi mos keladi: ular ko‘plab, hatto aksariyat galaktikalarning markazida katta massali qora tuynuk borligini ko‘rsatadi. Bu, shuningdek, kvazarlar ilk Koinotda nima sababdan kengroq tarqalganini ham izohlaydi: kvazar o‘z akkretsiya diskidagi moddani yutib bo‘lgach, uning atrofida modda kamayadi, energiya oqimi susayadi yoki butunlay to‘xtaydi va kvazar oddiy galaktikaga aylanadi.
Akkretsiya diskida energiya hosil bo‘lish mexanizmi 1970-yillarda uzil-kesil modellashtirildi. Qora tuynuklarning mavjudligini tasdiqlovchi dalillar ham yangi ma’lumotlar bilan boyidi (jumladan, o‘zimizning va boshqa ko‘plab galaktikalar markazida o‘ta massiv qora tuynuklar mavjud bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatuvchi dalillar). Bu kvazarlar muammosini hal qilish imkonini berdi.
Hozirgi qarashlar

Kvazarlar faol galaktikalar markazida joylashgan va Koinotda ma’lum bo‘lgan eng yorqin obyektlar qatoriga kiradi. Ular tarkibida 200 dan 400 milliardtagacha yulduz bo‘lgan Somon Yo‘lidan ming baravar ko‘proq energiya chiqaradi. Bolometrik (butun spektr bo‘ylab integrallangan) yorqinlik kvazarlar uchun 1046—1047 erg/s ga yetishi mumkin. O‘rtacha kvazar har soniyada taxminan 10 trillion marta ko‘proq energiya ishlab chiqaradi — bu bizning yulduzimizdan, ya’ni Quyoshimizdan (va ma’lum bo‘lgan eng qudratli yulduznikidan ham million marta ko‘p). Kvazar barcha to‘lqin uzunliklari diapazonlarida o‘zgaruvchan nurlanishga ega. Kvazar nurlanishining spektral zichligi rentgen nurlaridan tortib uzoq infraqizil diapazongacha bo‘lgan oraliqda deyarli bir tekis taqsimlangan, eng yuqori qiymati esa ultrabinafsha va ko‘rinadigan diapazonlarga to‘g‘ri keladi. Ayrim kvazarlar, shuningdek, kuchli radio nurlanish va gamma nurlanish manbalari ham hisoblanadi. Yer ustidagi teleskoplar va Hubble kosmik teleskopi yordamida olingan yuqori aniqlikdagi tasvirlar orqali ayrim hollarda kvazarlarni o‘rab turgan «mezbon galaktikalar» aniqlangan. Bu galaktikalar odatda kvazarning yorqin nuri fonida ko‘rinish uchun haddan tashqari xira bo‘ladi. Aksariyat kvazarlarning o‘rtacha ko‘rinma yulduz kattaligi kichik bo‘lgani uchun ularni kichik teleskoplar yordamida ko‘rib bo‘lmaydi. Bunga istisno — 3C 273, uning ko‘rinma yulduz kattaligi 12,9 ga teng.
Kvazarlar nurlanishining mexanizmi ma’lum: akkretsiya — galaktikalar yadrolarida joylashgan o‘ta massiv qora tuynuklarga moddaning tushishi. Yorug‘lik va boshqa nurlanishlar qora tuynukning hodisalar gorizonti ichidagi hududdan chiqa olmaydi. Biroq kvazar hosil qiladigan energiya qora tuynukdan tashqarida yuzaga keladi: gravitatsiya va ulkan ishqalanish (akkretsiya diskidagi gazning qovushqoqligi tufayli) ta’sirida qora tuynukka tushayotgan modda juda yuqori haroratgacha qiziydi. Ushbu mexanizmda obyekt massasining 6 % dan 32 % gacha bo‘lgan qismi nurlanish energiyasiga aylanishi mumkin. Bu, masalan, Quyoshga o‘xshash yulduzlarda ustun bo‘lgan termoyadro sintezidagi 0,7 % ko‘rsatkichdan bir tartib yuqoridir; bunday yulduzlarda termoyadro sintezi proton-proton sikli orqali kechadi. Kvazarlarning markaziy massalari reverberatsion xaritalash (reverberation mapping) usuli yordamida o‘lchangan va ular 105 dan 109 Quyosh massasigacha bo‘lgan diapazonda joylashadi. Tasdiqlanishicha, yaqin atrofdagi bir necha o‘nlab yirik galaktikalar, jumladan, o‘zimizning Somon Yo‘li galaktikamiz ham faol markazga ega bo‘lmasa va kvazarlarga xos faollikni namoyon qilmasa-da, yadrolarida shunga o‘xshash o‘ta massiv qora tuynukni (galaktika markazini) saqlaydi. Demak, endilikda barcha yirik galaktikalarda bunday turdagi qora tuynuk bor, biroq ularning faqat kichik bir qismida atrofdagi modda miqdori yetarli bo‘lib, qora tuynuk faollashadi va kvazar sifatida ko‘rish mumkin bo‘lgan darajada energiya chiqaradi, deb hisoblanadi.
Bu, shuningdek, kvazarlar ilk Koinotda nima sababdan kengroq tarqalganini ham izohlaydi: o‘ta massiv qora tuynuk uning atrofidagi barcha gaz va changni yutib yuborgach, energiya ajralishi tugaydi. Ehtimol, bu ko‘pchilik galaktikalar, jumladan, Somon Yo‘li ham, o‘zining faol bosqichini kvazar yoki boshqa turdagi faol galaktika ko‘rinishida o‘tkazganini anglatadi. Bunday faollik qora tuynuk massasiga va akkretsiya tezligiga bog‘liq bo‘lgan. Hozir esa ular tinch holatda, chunki nurlanish hosil qilish uchun yaqin atrofda modda yetarli emas. Bizning Galaktikamizda qora tuynukning o‘tmishda faol bo‘lganiga dalillar mavjud; masalan, Fermi pufaklari.
Qora tuynuk atrofida to‘planadigan modda, ehtimol, unga bevosita tushmaydi. Biroq dastlabki impuls momenti tufayli modda akkretsiya diskida to‘planadi. Impuls momentining saqlanish qonuniga ko‘ra, u qora tuynukka qanchalik yaqinlashsa, aylanish tezligi shunchalik ortadi va amalda yorug‘lik tezligiga yaqinlashadi. Oddiy galaktikalar bir-biri bilan qo‘shilib, qora tuynuk atrofi yangi modda manbai bilan to‘lganda, kvazarlar yana faollashishi mumkin. Kvazar quyidagi hodisadan keyin paydo bo‘lishi mumkin, degan taxmin ilgari surilgan: to‘qnashuv — qo‘shni Andromeda galaktikasi va bizning Somon Yo‘li galaktikamiz o‘rtasidagi hodisa, taxminan 3-5 milliard yildan keyin.
Xususiyatlari
Yorqinlik o‘zgarishlari
Ko‘plab kvazarlarning yorqinligi qisqa vaqt oralig‘ida o‘zgaradi. Bu, ehtimol, kvazarlarning asosiy xususiyatlaridan biridir (eng qisqa o‘zgarish davri t ≈ 1 soat, yorqinlikning eng katta o‘zgarishi — 50 baravar). Yorqinligi o‘zgarayotgan obyektning o‘lchami сt (с — yorug‘lik tezligi, t — o‘zgarish davri) dan katta bo‘lishi mumkin emas. Demak, kvazarlarning (yoki ularning faol qismlarining) o‘lchamlari juda kichik — yorug‘lik soatlari tartibidadir.
Adabiyotlar
- Vilkoviskiy E. Ya. Kvazarlar va galaktikalar yadrolarining faolligi — M.: Nauka, 1985. — 176 b. — («Fan va texnika taraqqiyoti muammolari»).
- Daukurt G. Kvazarlar nima? — Kiyev: Radyanska shkola, 1985. — 131 b.
- Kvazarlar / Dibay E. A. // Koinot fizikasi: Kichik ensiklopediya / Tahrir hay’ati: R. A. Syunyayev (bosh muharrir) va boshq. — 2-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1986. — B. 295—296. — 783 b. — 70 000 nusxa.
- K. I. Kellermann. Kvazarlarning kashf etilishi (ingl.) // Hindiston Astronomiya jamiyati byulleteni. — 2013. — arXiv:1304.3627.
- P. S. Ozmer. Kvazarlar — Koinotimizning uzoq hududlari va ilk bosqichlarini o‘rganish zondlari // Ilm olamida (Scientific American). — 1983. — Yanvar. — B. 6—15.
Havolalar
- Kvazarlar Arxiv nusxasi (24-sentabr, 2020-yilda Wayback Machine saytida saqlangan). // A. V. Zasovning PostNauka (11.07.2012)
- «Minglab galaktikalardan yorqinroq» // «Vokrug sveta», 2004-yil oktabr
- «Kvazar nima?» Arxiv nusxasi (6-iyun, 2016-yilda Wayback Machine saytida saqlangan). // quasar.by, 2011-yil noyabr