Optik mikroskop nima

Qaytgan yorug‘likda ishlaydigan zamonaviy optik trinokulyar mikroskop.

Optik yoki yorug‘lik mikroskopi (qadimgi yunoncha μικρός “kichik” va σκοπέω “kuzataman”) — optik asbob bo‘lib, obyektlarning kattalashtirilgan tasvirlarini (yoki ularning tuzilish tafsilotlarini) olishga xizmat qiladi. Bunday obyektlar qurollanmagan ko‘zga ko‘rinmaydi.

Mikroskop tarixi

Guk mikroskopi
Levengukning bir linzali mikroskopi nusxasi

Yorug‘lik mikroskopiyasi tarixidagi asosiy bosqichlar:

1611 — Kepler (Kepler) murakkab yorug‘lik mikroskopini yaratish tamoyilini taklif qildi.

1655 — Robert Huk (Hook) po‘kak kesimlaridagi kichik g‘ovaklarni tasvirlash uchun murakkab mikroskopdan foydalandi va ularni “hujayralar” deb atadi.

1674 — Antoniy van Levenguk (Leeuwenhoek) bir hujayrali organizmlarni kashf etganini ma’lum qildi. Oradan 9 yil o‘tib, u ilk bor bakteriyalarni ko‘rdi.

1833 — R. Braun (Brown) orxideyalar ustida olib borgan mikroskopik kuzatuvlarini e’lon qildi; ularda hujayra yadrosini aniq tasvirlab berdi.

1838 — Shleyden va Shvann (Schleiden, Schwann) hujayra nazariyasini taklif qildilar. Unga ko‘ra, o‘simliklar va hayvonlar tuzilishining tarkibiy hamda funksional birligi yadroga ega hujayradir.

1857 — Kolliker (Kolliker) mushak hujayralaridagi mitoxondriyalarni tasvirlab berdi.

1876 — Abbe (Abbe) difraksiyaning tasvir hosil bo‘lishiga ta’sirini tahlil qildi va mikroskop konstruksiyasini takomillashtirish mumkinligini ko‘rsatdi.

1879 — Flemming (Flemming) hayvon hujayralarida mitoz vaqtida xromosomalarning xatti-harakatini juda aniq tasvirlab berdi.

1881 — Retzius (Retzius) hayvonlarning ko‘plab to‘qimalarini eng batafsil tasvirlab berdi. Keyingi 20 yil davomida u, Kaxal (Cajal) va boshqa gistologlar to‘qimalarni bo‘yash usullarini ishlab chiqdilar hamda mikroskopik anatomiya asoslarini yaratdilar.

1882 — Kox (Koch) mikroorganizmlarni bo‘yash uchun anilin bo‘yoqlaridan foydalandi va sil hamda vabo qo‘zg‘atuvchi bakteriyalarni aniqladi. Keyingi 20 yil ichida boshqa bakteriologlar, jumladan Klebs va Paster (Klebs, Pasteur), bo‘yalgan preparatlarni mikroskop ostida o‘rganib, ko‘plab kasalliklar qo‘zg‘atuvchilarini aniqladilar va tasvirlab berdilar.

1886 — Zeys (Zeiss) Abbe (Abbe) g‘oyasidan foydalanib, linzalar turkumini tayyorladi. Ushbu takomillashtirish tufayli mikroskopistlar o‘lchamlari ko‘rinadigan yorug‘lik uchun nazariy ajratish chegarasiga yaqin bo‘lgan tuzilmalarni farqlay oldilar.

1898 — Golji (Golgi) hujayralarni kumush nitrat bilan bo‘yash orqali ilk bor Golji apparatini.

1924 — Lakassan (Lacassagne) va uning hamkasblari biologik namunalardagi radioaktiv poloniyni aniqlash uchun dastlabki radioavtografiya usullarini ishlab chiqdilar.

1930 — Lebedev birinchi interferension mikroskopni ishlab chiqdi va yaratdi. 1932 yilda Zernike (Zernicke) faza-kontrast mikroskopini ixtiro qildi. Ushbu ikki ixtiro bo‘yalmagan tirik hujayralarni kuzatish va ularning tuzilishini o‘rganish imkonini berdi.

1941 — Kuns (Coons) hujayra antigenlarini aniqlash uchun flyuorestsent bo‘yoqlar bilan biriktirilgan antitanalardan foydalandi.

1952 — Nomarski (Nomarski) yorug‘lik mikroskopi uchun differensial interferension kontrast tizimini ishlab chiqdi va patentladi. Bu tizim hozirgacha uning nomi bilan ataladi.

So‘nggi yutuqlar

Nemis olimi Stefan Hell (Stefan Hell) boshchiligidagi Biofizik kimyo instituti (nemischa — Maks Plank ilmiy jamiyati, ( Gyottingen shahrida) argentinalik olim Mariano Bossi (Mariano Bossi) bilan hamkorlikda 2006 yilda Nanoskop nomli optik mikroskopni yaratdi. U Abbe to‘sig‘ini yengib o‘tish va o‘lchami taxminan 10 nm bo‘lgan obyektlarni (2010 yilga kelib, bundan ham kichiklarini) ko‘rinadigan nurlanish diapazonida kuzatish imkonini beradi. Bunda oddiy yorug‘lik va konfokal mikroskopiya yordamida ilgari kuzatib bo‘lmagan obyektlarning yuqori sifatli uch o‘lchamli tasvirlari olinadi.

Geksagonal panjarali bor nitridi (hBN) kristallarini 99 % toza bor izotoplaridan olish bo‘yicha ishlar olib borilmoqda. Bunday linza materiali kristall sirtida hosil bo‘ladigan polaritonlar hisobiga difraksiya chegarasini ko‘p marta pasaytirish va o‘nlab, hatto bir necha nanometr darajasidagi ajrata olish qobiliyatiga erishish imkonini beradi.

Tomsk davlat politexnika universitetining rossiyalik olimlari nanoskopni takomillashtirdilar: klassik konfiguratsiyadagi mikrolinzalar o‘rniga oltin plastinkali maxsus difraksion panjaralardan foydalandilar. Bunday qurilmada tasvir hosil bo‘lganda anomal amplitudaviy apodizatsiya effekti, Fabri–Pero rezonansi va Fano rezonansi bir vaqtda yuzaga keladi. Ular birgalikda oddiy difraksion panjaraga nisbatan ajrata olish qobiliyatini 0,3 λ gacha oshirishga yordam beradi.

Qo‘llanilishi

Inson ko‘zi muayyan ajrata olish qobiliyatiga ega biologik optik tizimdir. Bu qobiliyat kuzatilayotgan obyekt elementlari (nuqta yoki chiziq sifatida qabul qilinadigan) orasidagi, ular hali bir-biridan farqlanishi mumkin bo‘lgan eng kichik masofa bilan tavsiflanadi. Oddiy ko‘z uchun obyektgacha bo‘lgan eng yaxshi ko‘rish masofasi (D = 250 mm) da o‘rtacha me’yoriy ajrata olish qobiliyati 0,176 mm ni tashkil etadi. Mikroorganizmlar, o‘simlik va hayvon hujayralarining aksariyati, mayda kristallar, metallar va qotishmalarning mikrostrukturasi tafsilotlari va boshqalar bu qiymatdan ancha kichik. Bunday obyektlarni kuzatish va o‘rganish uchun turli xil mikroskoplar mo‘ljallangan. Mikroskoplar yordamida mikroobyektlarning shakli, o‘lchami, tuzilishi va boshqa ko‘plab xususiyatlari aniqlangan. Ko‘rinadigan yorug‘likda ishlaydigan optik mikroskop elementlari orasidagi masofa 0,20 mkm. Bu holat optik mikroskop — nanoskop.

yaratilguniga qadar davom etdi. Videotexnikaning rivojlanishi optik mikroskoplarga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Kuzatuvlarni hujjatlashtirish osonlashgani bilan birga, elektronika muntazam takrorlanadigan amallarni avtomatlashtirish imkonini berdi. Tasvirni bevosita ko‘z bilan kuzatishdan voz kechilganda, klassik okulyarga ehtiyoj ham yo‘qoladi. Mikroskopni modernizatsiya qilishning eng sodda usulida okulyar o‘rniga tasvirni matritsali fotoqabul qilgichga proyeksiyalovchi maxsus optik konstruksiya o‘rnatiladi. Fotoqabul qilgichdagi tasvir kompyuterga va/yoki displeyga uzatiladi. Shuningdek, fotoapparatura o‘rnatish uchun uchinchi optik port bilan jihozlangan kombinatsiyalangan professional mikroskoplar ham mavjud. Ayrim zamonaviy qurilmalarda tasvirni ko‘z bilan bevosita kuzatish imkoniyati umuman bo‘lmasligi mumkin; bu ixcham dizayndagi sodda va foydalanish qulay asboblarni yaratish imkonini beradi. Ko‘p elementli fotoqabul qilgichlardan foydalanish nafaqat ko‘rinadigan, balki unga tutash spektr sohalarida ham kuzatuv olib borish imkonini beradi.

Optik mikroskopning tuzilishi: A — okulyar; B — obyektiv; C — obyekt; D — kondensor; E — predmet stolchasi; F — ko‘zgu.

Mikroskopning tuzilishi

Mikroskopning optik tizimi asosiy elementlar — obyektiv va okulyardan tashkil topgan. Ular metall asosga o‘rnatilgan harakatlanuvchi tubusga mahkamlangan; shu asosda predmet stolchasi ham joylashgan. Kattalashtirish optik mikroskopda obyektiv va okulyar orasida qo‘shimcha linzalar bo‘lmasa, ularning kattalashtirish ko‘paytmasiga teng bo‘ladi.

Zamonaviy mikroskopda deyarli har doim yoritish tizimi (xususan, iris diafragmali kondensor), tasvir ravshanligini sozlash uchun makro va mikrovintlar hamda kondensor holatini boshqarish tizimi mavjud.

Maqsadiga qarab, ixtisoslashtirilgan mikroskoplarda qo‘shimcha qurilma va tizimlardan foydalanilishi mumkin.

Obyektivlar

Kattalashtirishi 40, sonli aperturasi 0,65, tubusning cheksiz uzunligi va qoplag‘ich oynaning 0,17 mm qalinligi uchun tuzatilgan planaxromatik obyektiv

Mikroskop obyektivi — obyektning kattalashtirilgan tasvirini hosil qiluvchi murakkab optik tizim bo‘lib, mikroskopning asosiy va eng muhim qismidir. Obyektiv okulyar orqali ko‘riladigan tasvirni hosil qiladi. Okulyarlar tasvirni sezilarli darajada kattalashtirishi mumkinligi sababli, obyektiv kiritgan optik buzilishlar ham okulyar orqali kattalashadi. Shu bois obyektiv sifatiga qo‘yiladigan talablar okulyarga nisbatan ancha yuqori.

Biologik mikroskoplar va boshqa mikroskoplarning (stereoskopik mikroskoplardan tashqari) obyektivlari katta darajada unifikatsiyalangan va o‘zaro almashtirilishi mumkin. O‘zaro almashtirish imkoniyatiga, birinchi navbatda, obyektivning mexanik (ulanish) parametrlari ta’sir qiladi.

Obyektivning mexanik parametrlari

Biriktirish rezbasi obyektivlarda 1858 yilda Qirollik mikroskopiya jamiyati (RMS, ISO 8038, GOST 3469 tomonidan standartlashtirilgan. Bugungi kunda bu rezba stereomikroskoplar va maxsus mikroskoplardan tashqari deyarli barcha mikroskoplarda qo‘llaniladi. Rezbasi diametri 4/5" (~20 mm), qadami 1/36".

Obyektivlarni o‘zaro almashtirishga rezbadan tashqari parfokal masofa ham ta’sir qiladi — bu preparat bilan mikroskopdagi obyektiv o‘rnatiladigan joy orasidagi masofadir. Zamonaviy mikroskoplarning aksariyati parfokal masofasi 45 mm bo‘lgan obyektivlarga mo‘ljallangan. Ilgari 33 mm li obyektivlar keng qo‘llanilgan. Mikroskop parfokal masofasi standartga mos kelmaydigan obyektivlarni har doim ham o‘rnatishga imkon bermaydi, chunki farqni qoplash uchun preparat qo‘yilgan stolchaning harakat masofasi yetarli bo‘lmasligi mumkin. Optik sxemalar murakkablashgani sari parfokal masofasi kattaroq (masalan, 60 mm va 95 mm) bo‘lgan yirik obyektivlar paydo bo‘lmoqda. Obyektiv bilan o‘rganilayotgan obyekt orasidagi bo‘sh masofa ish masofasi deb ataladi. Odatda obyektivning kattalashtirishi qancha yuqori bo‘lsa, uning ish masofasi shuncha kichik bo‘ladi. Obyektivning ish masofasi bilan uzunligi yig‘indisi uning parfokal masofasiga teng.

Obyektivning optik parametrlari

Obyektiv konstruksiyasi

Obyektiv mikroskopi nominal kattalashtirish qiymati bilan tavsiflanadi (odatda quyidagi qatordan: 2,5; 3,2; 4; 5; 10; 20; 40; 63; 100; 120). Bundan tashqari:

  • Kattalashtirish qiymatining kasr chizig‘idan keyin sonli apertura ko‘rsatiladi — bu obyektivning ajrata olish qobiliyatini tavsiflaydi. Obyektivning chegaraviy ajrata olish qobiliyati mkm da quyidagi formula bilan aniqlanadi: d=0,61λ/A , bunda λ — yorug‘lik to‘lqinining uzunligi, mkm; A — sonli apertura. Eng yaxshi obyektivlarda apertura 1,4, ajrata olish qobiliyati esa 0,12 mkm bo‘ladi. Taxminan, mikroskopni ko‘z bilan kuzatishda uning maqsadga muvofiq eng katta kattalashtirishi apertura qiymatini 1000 ga ko‘paytirish orqali aniqlanadi, deb hisoblanadi. Boshqa tomondan, apertura qancha katta bo‘lsa, fokus chuqurligi (ko‘rish chuqurligi) shuncha kichik bo‘ladi. Ba’zan obyektiv sonli aperturani o‘zgartiradigan sozlanadigan diafragma bilan jihozlanadi (bunday obyektivlar I, Iris).
  • Mikroskop tubusi uzunligiga moslash turi. Deyarli har doim bu 160 yoki cheksizlikka mo‘ljallangan tuzatish (∞). Odatda cheksizlikka tuzatilgan obyektivlar sifatliroq va qimmatroq bo‘ladi. Cheksizlikka tuzatilgan obyektivlardan mustaqil ravishda (okulyarsiz) ham foydalanish mumkin; bu xususiyat fotoapparatlar uchun linzasiz adapterlarda qo‘llanadi. Chekli va cheksiz tuzatishga ega obyektivlar o‘zaro almashtirilmaydi, chunki mikroskopning optik yo‘li farq qiladi.
  • Biologik mikroskoplar uchun preparatning qoplag‘ich oynasi qalinligiga (mm da) tuzatish mavjudligi ko‘rsatiladi. Deyarli har doim bu 0,17 yoki tuzatishning yo‘qligidir (0 yoki -). Ba’zan teskari mikroskoplar uchun obyektivlar ham uchraydi (bunday mikroskoplarda kuzatuv pastdan, buyum oynasi, Petri kosachasi, kolba tubi oynasi va boshqalar orqali olib boriladi); ular 1,2.

Bundan tashqari, buzilishlarni tuzatish turi harflar bilan belgilanadi:

  • Rang buzilishlari (xromatik aberratsiyalar). Bunday buzilishlar rangli gardishlar ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Ikki asosiy rang bo‘yicha buzilishlari tuzatilgan obyektivlar axromatlar deb ataladi (odatda belgilanmaydi), uchta rang bo‘yicha tuzatilganlari esa apoxromatlar deb ataladi (Apo yoki shunga o‘xshash belgi bilan ko‘rsatiladi).
  • Ko‘rish maydoni bo‘ylab fokusning notekisligi (ko‘rish maydoni egriligi). Yassi ko‘rish maydoniga tuzatilgan obyektivlar rang tuzatishi belgisiga plan- qo‘shimchasini qo‘shish orqali belgilanadi, masalan, planaxromat yoki planapoxromat kabi. Bunday tuzatishga ega obyektivlarda Plan, Plan, Pl yoki shunga o‘xshash yozuvlar bo‘ladi. To‘liq bo‘lmagan tuzatishga ega obyektivlar Semi plan deb yoki ishlab chiqaruvchining o‘ziga xos belgisi bilan ko‘rsatilishi mumkin.
  • Optikaga yon tomondan tushadigan yorug‘lik sababli yuzaga keladigan yaltirashlarni bartaraf etish.

Obyektivdan foydalanish xususiyatlarini bildiruvchi harfli belgilar:

  • Yorug‘lik yig‘ish qobiliyatini va sonli aperturani yaxshilash uchun obyektiv linzasi bilan kuzatilayotgan obyekt orasidagi bo‘shliq kerakli sindirish ko‘rsatkichiga ega shaffof suyuqlik bilan to‘ldiriladi. Bunday obyektivlar immersiya obyektivlari deb ataladi. Odatda ular kattalashtirishi 40 va undan yuqori bo‘lgan obyektivlarda qo‘llanadi. Agar obyektiv muayyan suyuqlikdan foydalanishga mo‘ljallangan bo‘lsa, uni suyuqliksiz yoki boshqa suyuqlik bilan ishlatish mumkin emas. Suyuqlik sifatida ko‘pincha maxsus sintetik moy ishlatiladi (obyektivda Oil belgisi bo‘ladi), kamroq hollarda suv (W ) yoki glitserin (Gli).
  • Lyuminessensiya tadqiqotlari uchun mo‘ljallangan obyektivlar o‘z lyuminessensiyasi juda past va ultrabinafsha nurlarni yaxshi o‘tkazadigan materiallardan tayyorlanadi, chunki ko‘pincha ultrabinafsha bilan yoritish obyektiv tomondan amalga oshiriladi (lyuminessent mikroskoplarda). Bunda obyektiv kondensor vazifasini ham bajaradi. Lyuminessensiya tadqiqotlari uchun mo‘ljallangan obyektivlar FLUOR.
Kattalashtirishi 10 va ko‘zdan okulyargacha masofasi 20 mm bo‘lgan keng maydonli okulyarlar

Okulyarlar

Okulyar — mikroskopning ko‘zga qaratilgan qismi bo‘lib, obyektiv hosil qilgan optik tasvirni ma’lum darajada kattalashtirib ko‘rish uchun mo‘ljallangan. Mikroskoplar uchun okulyarlarning odatiy kattalashtirishi 5 dan 25 martagacha bo‘ladi. Obyektivlar singari, okulyarlar ham sifati, ya’ni ular kiritadigan optik buzilishlar miqdori bilan farqlanadi. Biroq muvozanatlangan mikroskopda odatda obyektiv kiritadigan buzilishlarning ta’siri ustun bo‘ladi: obyektiv buzilishlari okulyar orqali yana kattalashadi, okulyarning o‘z buzilishlari esa bunday qo‘shimcha kattalashmaydi. Shu sababli okulyarlar odatda boshqa parametrlar, avvalo operator uchun qulaylik bilan tavsiflanadi. Qulaylik deganda, odatda, ko‘rish maydonining kengligi va ko‘z qorachig‘igacha masofa tushuniladi.

Ko‘zdan okulyargacha masofa — okulyardan ko‘zga qadar bo‘lgan masofa. Odatda 5–20 mm oralig‘ida bo‘ladi. Agar operator ko‘zoynak taqsa, 5 mm masofali okulyardan foydalanish amalda imkonsiz. Eng qulay masofa 10–20 mm hisoblanadi: ko‘zoynak bilan kattaroq, ko‘zoynaksiz esa kichikroq masofa qulay. Ko‘zdan okulyargacha masofaning haddan tashqari katta bo‘lishi ham noqulay.

Ko‘rish maydoni okulyarning — okulyar orqali ko‘rinadigan tasvirning burchak o‘lchami. Keng ko‘rish maydoni (tasvirning katta burchak o‘lchami) tor maydonga qaraganda ishlash uchun qulayroq, deb hisoblanadi. Keng maydonli okulyarlar ko‘pincha W harfi bilan belgilanadi va linzasining yuzasi kattaroq bo‘lishi bilan ko‘zga tashlanadi.

Kondensorli yoritish tizimi

Preparatni yoritish tizimi

Dastlabki mikroskoplarda tadqiqotchilar tabiiy yorug‘lik manbalaridan foydalanishga majbur bo‘lganlar. Yoritishni yaxshilash uchun avval ko‘zgu, keyin esa botiq ko‘zgu qo‘llanila boshlandi; uning yordamida quyosh yoki chiroq nurlari preparatga yo‘naltirilgan. Zamonaviy mikroskoplarda yoritish kondensor yordamida boshqariladi.

Kondensor

Kondensor (lotincha condense — “quyuqlashtiraman, zichlashtiraman”), optik asboblarda ko‘rilayotgan yoki proyeksiyalanayotgan buyumni yoritish uchun ishlatiladigan qisqa fokusli linza yoki linzalar tizimidir. Kondensor yorug‘lik manbaidan kelayotgan nurlarni yig‘ib, buyumga yo‘naltiradi; bunga buyumga tushmay o‘tib ketadigan nurlar ham kiradi. Natijada yorug‘lik oqimining bunday “quyuqlashtirilishi” buyumning yoritilganligini keskin oshiradi. Mikroskoplarda qo‘llanadigan kondensorlar turli proyeksion qurilmalarda (masalan, diaskoplar, episkoplar, fotografik kattalashtirgichlar va boshqalarda) ishlatiladigan kondensorlardan ancha farq qiladi. Kondensor konstruksiyasi uning aperturasi qanchalik katta bo‘lsa, shunchalik murakkab bo‘ladi. Sonli aperturasi 0,1 gacha bo‘lgan holatlarda oddiy linzalar, 0,2–0,3 aperturalarda ikki linzali kondensorlar, 0,7 dan yuqori aperturalarda esa uch linzali kondensorlar qo‘llanadi. Mikroskopning asosiy kondensori, odatda, ikki komponentdan iborat bo‘lib, parallel yoki deyarli parallel nurlar dastasini kerakli aperturaga ega yaqinlashuvchi dastaga aylantiradi. Birinchi komponent — preparat tomonga tekis yuzasi qaratilgan, qisqa fokusli, musbat, yarimsharsimon (kamdan-kam hollarda parabolasimon) va kichik diametrli linza. Ikkinchi komponent ham musbat bo‘lib, yorug‘lik manbai tomonda joylashadi va 1–2 ta linzadan tashkil topadi. Bunda ikkinchi komponentni boshqa optik kuchga ega komponent bilan almashtirish yoki uni nurlar yo‘lidan butunlay chiqarib qo‘yish mumkin. Bunday konstruksiya yorug‘lik manbaidan samarali foydalanish va sferik aberratsiyani kamaytirish bilan birga kondensor va mikroskop obyektivining aperturalarini imkon qadar moslashtirishga imkon beradi. Mikroskopning asosiy kondensori tabiiy yorug‘lik manbai — Quyosh va sun’iy yoritgichlar bilan ishlash imkonini beradi. Obyekt aperturasi (va kattalashtirishi) kichik bo‘lganda asosiy kondensor vazifasini botiq ko‘zgu bajarishi mumkin. Ba’zan kondensor linzalari (qaytgan yorug‘lik kondensoridagi ko‘zgular ham) sirtlari murakkabroq — paraboloid, ellipsoid va boshqa shakllarda bo‘ladi. Mikroskopning ajrata olish qobiliyati obyektiv aperturasi ortishi bilan yaxshilanadi; buning uchun kondensor aperturasi obyektiv aperturasiga teng yoki undan katta bo‘lishi kerak. Shu sababli mikroskop kondensorlari odatda ikki yoki uch linzali murakkab tizimlardan iborat bo‘ladi. Mikroskopning sun’iy yoritgichi manbaning tarqalayotgan nurlar dastasini parallel yoki deyarli parallel chiqish dastasiga aylantiradi; buning uchun yordamchi kondensordan foydalaniladi. U, odatda, ko‘zgu-linzali konstruksiyaga ega: yorug‘lik manbaiga tekis tomoni qaratilgan yassi-qavariq linza va uning orqasidagi botiq sferik ko‘zgudan tashkil topadi. Yorug‘lik diodlari bilan yoritilganda mikroskopning yordamchi kondensori bitta musbat linzadan, jumladan asferik linzadan iborat bo‘lib, uning qavariq tomoni chiqish tomonga qaratiladi. Kondensorlarda bir nechta linza bo‘lishi ko‘pincha nafaqat aperturani oshirish, balki yorug‘lik manbai bir xil bo‘lmagan tuzilishga ega bo‘lsa ham buyumni bir tekis yoritish zarurati bilan bog‘liq.

Qorong‘i maydon kondensori

Qorong‘i maydon kondensorlari qorong‘i maydonli optik mikroskopiyada qo‘llanadi. Kondensor yorug‘lik nurlarini shunday yo‘naltiradiki, ular obyektivning kirish teshigiga bevosita tushmaydi. Tasvir namunaning optik jihatdan bir jinsli bo‘lmagan qismlarida sochilgan yorug‘lik hisobiga hosil bo‘ladi. Ayrim hollarda bu usul shaffof obyektlarning tuzilishini ularni bo‘yamasdan o‘rganish imkonini beradi. Linzali yoki ko‘zgu-linzali optik sxemaga ega qorong‘i maydon kondensorlarining bir necha konstruksiyasi ishlab chiqilgan.

Tasvir kontrastini oshirish usullari

Ko‘plab obyektlarni optik xususiyatlari tufayli atrof-muhit fonida farqlash qiyin. Shu sababli mikroskoplar obyektni muhit fonida ajratib ko‘rsatishni osonlashtiradigan turli vositalar bilan jihozlanadi. Ko‘pincha bular obyektni yoritishning turli usullaridir:

Faza-kontrast

Obyekt kontrastini oshirishning interferension usuli. Yorug‘lik elektromagnit to‘lqin bo‘lgani uchun uning fazasi mavjud. Kuzatilayotgan obyekt ta’sirida yorug‘lik fazasining buzilishlari tasvirlanadi. Buning uchun maxsus kondensor va obyektiv birgalikda qo‘llanadi.

Yordamchi moslamalar

Predmet stolchasi

Predmet stolchasi mikroskopik preparat joylashtiriladigan sirt vazifasini bajaradi. Mikroskopning turli konstruksiyalarida stolcha preparatni obyektivning ko‘rish maydonida koordinatalar bo‘yicha vertikal va gorizontal yo‘nalishda siljitish yoki uni belgilangan burchakka burish imkonini berishi mumkin.

Buyum va qoplag‘ich oynalar

Mikroskop yordamida dastlabki kuzatuvlar bevosita biror obyekt — qush pati, qor parchalari, kristallar va boshqalar ustida olib borilgan. O‘tuvchi yorug‘likda kuzatishni qulaylashtirish uchun preparat shisha plastinkaga (buyum oynasiga) joylashtirila boshlandi. Keyinchalik preparat yupqa qoplag‘ich oyna bilan yopiladigan bo‘ldi; bu, masalan, gistologik namunalar to‘plamlarini yaratish imkonini berdi. Osilgan tomchi usulida tadqiqot o‘tkazish uchun chuqurchali buyum oynalari — Ranvye kameralari.

Sanash kameralari

Biror suyuqlikda muallaq holatda bo‘lgan hujayralarni miqdoriy hisoblash uchun sanash kameralari — maxsus konstruksiyali buyum oynalari ishlatiladi. Tibbiyotda qon ning shaklli elementlarini hisoblash uchun Goryayev kamerasi.

Obyektivni himoyalash qurilmalari

Fokusni izlash jarayonida obyektiv optikasi stolcha yoki namunaga tegib ketishi mumkin. Mikroskoplarda bunday tegishning oldini oladigan yoki uning oqibatlarini yengillashtiradigan mexanizmlar qo‘llanadi. Birinchi turga stolchaning vertikal harakatini cheklovchi sozlanadigan to‘xtatkichlar kiradi. Ikkinchi turga esa prujina bilan jihozlangan obyektivlar kiradi: ularda linzalar bloki korpusning bo‘rtib chiqqan qismi bilan o‘ralgan va harakatlana oladi. Obyektiv preparatga tekkanda korpusning bo‘rtig‘i linzaga ta’sir etishdan saqlaydi, harakatlanuvchanlik esa zarba kuchini kamaytiradi.

O‘lchash moslamalari

Mikroskopning optik yo‘lida o‘lchami ma’lum bo‘lgan etalon tasvir (shtrixlar yoki boshqa belgilar) mavjudligi kuzatilayotgan obyektlarning o‘lchamlarini aniqroq baholash imkonini beradi.

Tasnifi

Mono-, bi- va trinokulyar mikroskoplar

Obyektiv hosil qilgan tasvir bevosita okulyarga uzatilishi yoki bir nechta bir xil tasvirga ajratilishi mumkin. Tasvirni ajratmaydigan mikroskoplar monokulyar deb ataladi va ularda bir ko‘z bilan kuzatiladi. Ikki ko‘z bilan kuzatish qulayligi ikkita bir xil okulyarga ega binokulyar mikroskoplarning keng tarqalishiga sabab bo‘ldi. Bundan tashqari, mikroskop fotoapparatura bilan jihozlanishi mumkin; u odatiy okulyarlar o‘rniga yoki alohida optik portga o‘rnatiladi. Bunday mikroskoplar trinokulyar deb ataladi.

Ayrim mikroskoplarda obyektni mikroskop obyektivi orqali yoritish mumkin. Bunda yorug‘lik kondensori vazifasini ham bajaradigan maxsus obyektiv ishlatiladi. Mikroskopning optik yo‘liga yarim shaffof ko‘zgu va yorug‘lik manbai porti o‘rnatiladi. Bunday yoritish mexanizmi ko‘pincha ultrabinafsha nurlarda lyuminessent mikroskopiya o‘tkazishda qo‘llanadi.

Stereomikroskoplar

Zamonaviy stereomikroskopning optik sxemasi.
A — obyektiv
B — aylanuvchi obyektivlar
C — kattalashtirish regulyatori
D — ichki obyektiv
E — prizma
F — tasvirni to‘g‘rilovchi linzalar tizimi
G — okulyar to‘ri
H — okulyar

Stereomikroskoplar mikroskop ostida nozik ishlarni bajarish uchun mo‘ljallangan. Masalan, soatsozlik, mikroelektronika, mikromodellashtirish, neyroxirurgiya va boshqa sohalarda shunday mikroskoplardan foydalaniladi. Bunday ishlar uchun mikroskop ostida kuzatilayotgan obyektlarning uchta koordinata bo‘yicha joylashuvini to‘g‘ri baholash zarur; buning uchun stereoko‘rish, katta fokus chuqurligi (ko‘rish chuqurligi) va obyektiv ostida ishlash uchun yetarlicha keng joy talab etiladi. Stereomikroskoplarning kattalashtirishi uncha katta emas (bir necha yoki bir necha o‘n martagacha), obyektivining ish masofasi katta (optikadan kuzatuv nuqtasigacha bo‘lgan masofa odatda bir necha santimetr), ularda sozlanadigan stolchalar va ichki yoritish tizimlari bo‘lmaydi. Ishlash qulayligi uchun stereomikroskop tasvirni “teskari aylantirmaydi”. Stereomikroskop obyektivi ko‘pincha almashtirilmaydi.

Metallografik mikroskoplar

Teskari mikroskopda namuna pastdan kuzatiladi

Metallografik tadqiqotning o‘ziga xos jihati shundaki, shaffof bo‘lmagan jismlar sirtining tuzilishini kuzatish zarur. Shu sababli mikroskop qaytgan yorug‘lik sxemasi asosida quriladi; bunda obyektiv tomonga o‘rnatilgan maxsus yoritgich bo‘ladi. Prizmalar va ko‘zgular tizimi yorug‘likni obyektga yo‘naltiradi, so‘ng yorug‘lik shaffof bo‘lmagan obyektdan qaytib, yana obyektivga yo‘naladi.

Zamonaviy tik metallografik mikroskoplar stolcha sirti bilan obyektivlar orasidagi masofaning kattaligi va stolchaning vertikal harakat diapazoni kengligi bilan tavsiflanadi; bu yirik namunalar bilan ishlash imkonini beradi. Maksimal masofa o‘nlab santimetrga yetishi mumkin. Biroq materialshunoslikda odatda teskari mikroskoplar ishlatiladi, chunki ularda namuna o‘lchamiga (faqat og‘irligiga) cheklov yo‘q va namunaning tayanch hamda ishchi yuzalari o‘zaro parallel bo‘lishi talab etilmaydi (bu konstruksiyada ular bir-biriga mos keladi).

Qutblantiruvchi mikroskoplar

Obyektlardan yorug‘lik qaytganda uning qutblanishi o‘zgarishi mumkin. Bunday obyektlarni ko‘z bilan aniqlash uchun ular maxsus qutblantiruvchi filtr orqali o‘tkazilgan qutblangan yorug‘lik bilan yoritiladi. Qaytgach, yorug‘lik qutblantiruvchi mikroskopning optik yo‘lidan o‘tadi; unda ikkinchi qutblantiruvchi filtr o‘rnatilgan bo‘ladi. Shu tariqa bu ikki filtrdan faqat kuzatilayotgan preparatdan qaytganda qutblanishi tegishli tarzda o‘zgargan yorug‘lik o‘tadi. Preparatning qolgan qismlari qorong‘i ko‘rinadi.

Lyuminessent (flyuorestsent) mikroskoplar

Altami LYuM 1 lyuminessent mikroskopi. Mikroskop orqasidagi qora quticha — ultrabinafsha nurlanish manbai

Ayrim moddalar lyuminessent xususiyatlarga ega, ya’ni bir to‘lqin uzunligidagi nurlanish bilan ta’sirlanganda boshqa to‘lqin uzunligidagi yorug‘likni chiqarishi mumkin. Lyuminessent yoki flyuorestsent mikroskoplar — bunday preparatlarning nurlanishini kuzatish uchun to‘lqin uzunligi boshqariladigan yoritgich bilan jihozlangan mikroskoplardir. Nurlanish yoritish tomondan yuzaga kelgani sababli, kuzatuvchi tomondan, ya’ni bevosita mikroskop obyektivi orqali yoritish eng samarali hisoblanadi; bunday mikroskoplarda bu usul muvaffaqiyatli qo‘llanadi. Bundan tashqari, ultrabinafsha diapazonda ishlashga mo‘ljallangan mikroskoplar ultrabinafsha nurlarni o‘tkazadigan va ultrabinafsha ta’sirida o‘zida keraksiz lyuminessensiya hosil qilmaydigan maxsus obyektivlar bilan jihozlanadi. Bunday obyektivlar FLUOR yoki shunga o‘xshash belgi bilan ko‘rsatiladi. Flyuorestsent mikroskoplar ko‘pincha konfokal bo‘ladi; bundan tashqari, ular uchun subdifraksion ajrata olish texnologiyalari ham ishlab chiqilgan. Bunday mikroskoplar biologik tadqiqotlarda keng qo‘llanadi.

O‘lchov mikroskoplari

O‘lchov mikroskoplari kuzatilayotgan obyektlarning burchak va chiziqli o‘lchamlarini aniq o‘lchash uchun xizmat qiladi. O‘lchamlarni baholash uchun mikroskopning optik yo‘lida proyeksiyalanadigan o‘lchami ma’lum bo‘lgan etalon tasvir (shtrixlar yoki boshqa belgilar) mavjud bo‘ladi. Bunday mikroskoplar laboratoriya amaliyotida, texnikada va mashinasozlikda qo‘llanadi.