Pulsar nima

Pulsarning sxematik tasviri. Tasvir markazidagi shar — neytron yulduzi, egri chiziqlar pulsarning magnit maydoni chiziqlarini, moviy konuslar esa pulsar nurlanishi oqimlarini bildiradi
Pulsar tasviri Qisqichbaqasimon tumanlik markazida, shartli ranglarda (ko‘k — rentgen diapazoni, qizil — optik diapazon).

Pulsar — kosmik manba bo‘lib, radio- (radiopulsar), optik (optik pulsar), rentgen (rentgen pulsari) va/yoki gamma- (gamma-pulsar) nurlanishlarini chiqaradi; ular Yerga davriy chaqnashlar (impulslar ko‘rinishida yetib keladi). Yetakchi astrofizik modelga ko‘ra, pulsarlar aylanuvchi neytron yulduzlari bo‘lib, ularning magnit maydoni aylanish o‘qiga nisbatan qiya joylashgan; bu esa Yerga yetib kelayotgan nurlanishning modulyatsiyasini keltirib chiqaradi.

Tarixi

Birinchi pulsar 1967-yil iyulida Jozelin Bell, aspiranti bo‘lib, Entoni Hyuish rahbarligida, meridian radioteleskopida (Mallard radioastronomiya rasadxonasi, Kembrij universiteti), to‘lqin uzunligida 3,5 m (85,7 MHz) kashf etildi. Bu ajoyib natija uchun Hyuish 1974-yilda Nobel mukofotini oldi. Bu pulsarning hozirgi belgilari — PSR B1919+21 yoki PSR J1921+2153.

Kuzatuv natijalari bir necha oy davomida sir tutilgan, ilk kashf etilgan pulsarga LGM-1 nomi berilgan (qisqartma inglizcha Little Green Men — «kichik yashil odamchalar»). Bu nom qat’iy davriy radio nurlanish impulslari sun’iy kelib chiqishga ega bo‘lishi mumkin degan taxmin bilan bog‘liq edi. Bundan tashqari, ko‘p o‘tmay Hyuish guruhi shunga o‘xshash signallarning yana 3 ta manbasini topdi.

Faqat 1968-yil fevralida «Nature» jurnalida tabiati noma’lum, tez o‘zgaruvchi va chastotasi juda barqaror bo‘lgan yerdan tashqari radio manbalar kashf etilgani haqida xabar e’lon qilindi. Bu xabar ilmiy shov-shuvga sabab bo‘ldi. 1-yanvar (1969-yil) holatiga kelib, dunyoning turli rasadxonalari aniqlagan va pulsarlar deb nomlangan obyektlar soni 27 taga yetdi:16. Kashfiyotdan keyingi dastlabki yillardayoq ularga bag‘ishlangan nashrlar soni bir necha yuztani tashkil etdi[manba ko‘rsatilmaganiga 2528 kun bo‘lgan]. Birinchi pulsar sovet astronomlari tomonidan aniqlangan — PP 0943:16 (hozirgi belgilanishi — PSR B0943+10) Arslon yulduz turkumida, Pushchino shahridagi FIAN radioastronomiya stansiyasida 1968-yil dekabrida kashf etilgan.

Doppler siljishi chastotada (yulduz atrofida orbital harakat qilayotgan manbaga xos) aniqlanmadi.

Boshqa nazariyalar qatorida (Iosif Shklovskiy gipotezasi va boshqalar) pulsarlarni o‘ta qudratli «mayoqlar» sifatida ko‘rish taklif qilingan; bunday mayoqlar yerdan tashqari sivilizatsiyalarga tegishli.

Biroq ko‘p o‘tmay astrofiziklar pulsar, aniqrog‘i, radiopulsar — bu neytron yulduzi ekanligi haqida umumiy fikrga kelishdi. U tor yo‘naltirilgan radio nurlanish oqimlarini chiqaradi va neytron yulduzining aylanishi natijasida bu oqim ko‘rish maydoniga kiradi; tashqi kuzatuvchi uchun oqim muntazam vaqt oralig‘ida ko‘rinadi — shu tariqa pulsar impulslari hosil bo‘ladi.

2008-yilga kelib, allaqachon 1790 ga yaqin radiopulsar ma’lum edi (ATNF katalogi ma’lumotlariga ko‘ra). Ulardan eng yaqinlari taxminan 0,12 kiloparsek (kpc) (taxminan 390 yorug‘lik yili) uzoqlikda — Quyoshdan.

1971-yilda Uhuru rasadxonasi yordamida davriy rentgen nurlanishi manbalari kashf etildi; ular rentgen pulsarlari deb ataldi. Radiopulsarlar singari, rentgen pulsarlari ham kuchli magnitlangan neytron yulduzlaridir. O‘z aylanish energiyasini nurlanishga sarflaydigan radiopulsarlardan farqli ravishda, rentgen pulsarlari akkretsiyasi hisobiga nurlanadi; bunda qo‘shni yulduz moddasi o‘zining Rosh bo‘shlig‘ini to‘ldiradi va pulsar ta’sirida asta-sekin oq mittiga aylanadi. Natijada pulsar massasi sekin ortadi, uning inersiya momenti hamda — tizimning orbital momenti pulsarga tushayotgan modda orqali uning aylanishiga uzatilishi hisobiga — aylanish chastotasi ham ortadi. Radiopulsarlar esa, aksincha, vaqt o‘tishi bilan sekinlashadi. Radiopulsar bir aylanishni bir necha soniyadan soniyaning bir necha o‘ndan bir ulushigacha bo‘lgan vaqt ichida bajaradi, rentgen pulsarlari esa sekundiga yuzlab marta aylanadi.

Taqsimlangan hisoblashlar Einstein@Home loyihasi doirasida 2016-yilga kelib 66 ta pulsar topildi.

2015-yilda kosmik Fermi gamma-teleskopi hamkorligidagi olimlar Somon yo‘li tashqarisida joylashgan birinchi gamma-pulsarni aniqladilar. U avval kashf etilgan gamma-pulsarlar orasida yorqinlik bo‘yicha yangi rekord o‘rnatdi. Pulsar PSR J0540-6919 — Tarantul tumanligining chekkasida (Oltin Baliq yulduz turkumida), Katta Magellan Bulutida joylashgan; u Somon yo‘lidan 163 ming yorug‘lik yili uzoqda.

2016-yilda EXTraS (inglizcha Rentgen osmonidagi o‘tkinchi va o‘zgaruvchan hodisalarni o‘rganish (Exploring the X-ray Transient and Variable Sky) loyihasi doirasida XMM-Newton teleskopining 2000—2013-yillardagi arxiv ma’lumotlarini o‘rganish natijasida rentgen manbasi 3XMM J004301.4+413017 aniqlandi; u galaktikadagi birinchi pulsar — Andromeda tumanligi.

Pulsarlardan keladigan signallardan vaqt etalonlari va sun’iy yo‘ldoshlar uchun mo‘ljal sifatida foydalanish mumkin.

2020-yilda AQSh va Polsha astronomlari ushbu turdagi neytron yulduzlarining radio mayoqlari kabi ishlashiga obyekt sirtidagi elektr va magnit maydonlarning o‘zaro ta’siri sabab bo‘lishini aniqladilar.

Nomlash tizimi

Pulsarlarni nomlashda tarixan ikki tizim qo‘llangan. Dastlabki tizimda pulsar ikkita bosh lotin harfi va ulardan keyin bo‘sh joy bilan ajratilgan to‘rtta raqam orqali belgilangan. Birinchi harf pulsarni kashf etgan olimlar guruhini, ikkinchi harf esa P — Pulsar so‘zining bosh harfini bildirgan. Raqamlar pulsarning soat va daqiqalarda ifodalangan to‘g‘ri ko‘tarilishini bildirgan. Masalan: CP 1919 (to‘g‘ri ko‘tarilishi 19 soat 19 daqiqa bo‘lgan, Kembrij guruhi kashf etgan pulsar). Ikkinchi tizim 1968-yilga borib taqaladi; o‘sha yili ikkita yangi pulsar PSR (inglizcha Pulsating Source of Radio, ya’ni «radio to‘lqinlarining pulsatsiyalanuvchi manbasi» degan ma’noni anglatadi). Qisqichbaqasimon tumanlikdagi pulsar kashf etilganidan boshlab, PSR harflaridan keyin pulsarning to‘g‘ri ko‘tarilishi va og‘ishi ko‘rsatila boshlandi (masalan: PSR 0531+21, bu yerda to‘g‘ri ko‘tarilish 5 soat 31 daqiqa, og‘ish esa 21 daraja). Keyinchalik og‘ish darajaning o‘ndan bir ulushigacha aniqlikda ko‘rsatiladigan bo‘ldi (masalan: PSR 1913+167, bu yerda og‘ish 16,7 daraja). Dastlab pulsarning to‘g‘ri ko‘tarilishi va og‘ishi ko‘rsatilgan koordinatalar tizimi 1950-yil koordinatalari bo‘lgan; ular taxminan 1993-yilgacha kashf etilgan pulsarlar uchun ishlatilgan. Keyinchalik 2000-yil koordinatalaridan foydalanila boshlandi, biroq ayrim mashhur pulsarlar uchun avvalgi belgilanishlar odatda saqlanib qolgan. 2000-yillarning boshidan boshlab ushbu ikki koordinatalar tizimini farqlash uchun pulsar belgisida koordinatalardan oldin quyidagi harflar qo‘yiladi: B 1950-yil koordinatalari uchun yoki J 2000-yil koordinatalari uchun (masalan, 1968-yilda kashf etilganidan so‘ng darhol PP 0943 deb belgilangan pulsar XXI asr boshida PSR B0943+10 va PSR J0946+09 belgilanishlariga ega bo‘lgan).

Oq mittilar pulsar sifatida

Neytron yulduzigina emas, balki oq mitti ham kuchli magnit maydonga ega bo‘lsa, pulsar kabi ishlashi mumkin. Chunki inersiya momenti oq mittida neytron yulduziga qaraganda ancha katta, shuning uchun pulsarga o‘xshash oq mittilar ancha past chastotada aylanadi va bir aylanishni bir necha daqiqada bajaradi.

2024-yil holatiga ko‘ra, pulsarga o‘xshash oq mittilarning uchta nomzodi ma’lum.

  • 1998-yilda N. R. Ixsanov qo‘shaloq tizimdagi oq mitti AE Aquarii radiopulsar kabi ishlaydi, deb taxmin qilgan. Bu taxmin 2008-yilda ushbu obyektning rentgen diapazonida pulsatsiyalari aniqlanishi bilan tasdiqlandi; bu esa uning nafaqat radiopulsar, balki rentgen pulsari ekanini ko‘rsatdi.
  • 2016-yilda qo‘shaloq tizimdagi oq mitti AR Scorpii pulsar sifatida aniqlangan (ingliz tilidagi adabiyotlarda uni ko‘pincha xato ravishda birinchi kashf etilgan pulsarga o‘xshash oq mitti deb atashadi). Tizimda ultrabinafsha nurlanishidan tortib radio to‘lqinlargacha bo‘lgan diapazonda kuchli pulsatsiyalar kuzatiladi; ular kuchli magnit maydonga ega oq mittining aylanishi sekinlashishi natijasida yuzaga keladi.
  • 2023-yilda eRASSU J191213.9−441044 oq mittisining aylanishi bilan bog‘liq nurlanish pulsatsiyalari rentgen va radio diapazonlarida qayd etildi.

Oq mittilardan keladigan pulsatsiyalanuvchi nurlanishni muqobil tarzda izohlash ham mavjud. 2019-yilda AE Aquarii’ning pulsarga o‘xshash xususiyatlari sonli magnit-gidrodinamik model asosida tushuntirilgan; bu model Kornell universitetida M. M. Romanova rahbarligidagi guruh tomonidan ishlab chiqilgan. Ushbu modelga ko‘ra, AE Aquarii — bu oraliq polar (intermediate polar) bo‘lib, o‘rtacha kuchli magnit maydonga ega hamda akkretsiya diskiga ega va «propeller rejimida» ishlaydi; uning kuzatuv xususiyatlari diskning magnitosfera bilan o‘zaro ta’siri orqali izohlanadi. eRASSU J191213.9−441044 uchun ham shunga o‘xshash modelni qo‘llab-quvvatlovchi dalillar mavjud: uning ultrabinafsha nurlanishi tahlili magnit maydon kuchlanganligi 50 megagaussdan oshmasligini ko‘rsatgan.

Adabiyotlar

Havolalar