Joul qonuni nima

Adiabatik, yoki adiabatik jarayon (qadimgi yunoncha ἀδιάβατος — «o‘tib bo‘lmaydigan») — termodinamik jarayon bo‘lib, unda makroskopik tizim atrof-muhit bilan issiqlik almashmaydi. Adiabatik jarayonlarni jiddiy o‘rganish XVIII asrda boshlangan. Umuman olganda, fanning turli sohalarida «adiabatik» atamasi muayyan parametrning o‘zgarmas saqlanishini anglatadi. Masalan, kvant kimyosida elektron-adiabatik jarayon — kvant soni o‘zgarmaydigan elektron holatga ega jarayondir. Masalan, molekula har doim birinchi qo‘zg‘algan holatda qoladi, bunga atom yadrolarining joylashuvi o‘zgarishi ta’sir qilmaydi. Shunga mos ravishda, muhim parametrlaridan biri o‘zgaradigan jarayon noadiabatik jarayon deyiladi.

Xususan, termodinamikada adiabatik jarayon politropik jarayonning xususiy holidir, chunki bu jarayonda gazning issiqlik sig‘imi nolga teng, demak, doimiy bo‘ladi. Adiabatik jarayonlar faqat shunda qaytar bo‘ladiki, tizim har bir lahzada muvozanat holatida qoladi (masalan, holat yetarlicha sekin o‘zgarganda) va entropiya o‘zgarmaydi. Muvozanatli adiabatik jarayon izoentropik jarayon hisoblanadi. Ayrim mualliflar (xususan, L. D. Landau) faqat qaytar adiabatik jarayonlarni adiabatik deb atagan.

Qaytar adiabatik jarayon ideal gaz uchun Puasson tenglamasi bilan tavsiflanadi. Termodinamik diagrammada adiabatik jarayonni ifodalovchi chiziq Puasson adiabatasi deb ataladi. Qaytmas adiabatik jarayonga gazda zarba to‘lqinining tarqalishi misol bo‘la oladi. Bunday jarayon zarba adiabatasi yordamida tavsiflanadi. Tabiatdagi ko‘plab hodisalarda yuz beradigan jarayonlarni adiabatik deb hisoblash mumkin. Bunday jarayonlar texnikada ham turli maqsadlarda qo‘llanadi.

Tarixi

Puasson tenglamasi adiabatik jarayonni tavsiflash imkonini berdi

Mavjud bo‘lgan atmosfera bosimi XVII asrda qator tajribalar orqali isbotlangan. Bu farazning dastlabki dalillaridan biri Magdeburg yarimsharlari bo‘lib, ularni nemis muhandisi Gerike yaratgan. Yarimsharlar hosil qilgan shardan havo so‘rib olingach, tashqi havo bosimi tufayli ularni ajratish qiyin bo‘lgan. Atmosfera bosimining tabiatini o‘rganish bo‘yicha yana bir tajribani Robert Boyl o‘tkazgan. Tajribada egilgan shisha naychaning qisqa uchi kavsharlab berkitilgan, uzun tirsagiga esa muntazam simob quyilgan. Naycha ichidagi havo siqilib, simob bosimini muvozanatlagani sababli simob qisqa tirsakning yuqori uchigacha ko‘tarilmagan. 1662-yilga kelib bu tajribalar asosida quyidagi qonun shakllantirildi: Boyl — Mariott qonuni.

1779-yilda Lambertning «Pirometriya» asarida havo nasosi qabul qilgichidagi haroratning porshen harakati vaqtida ko‘tarilishi va pasayishi tajribasi tasvirlangan. Keyinchalik bu hodisani Darvin (1788) va Pikte (1798) tasdiqlagan. 1802-yilda Dalton gazlarning zichlashishi issiqlik ajralishi, siyraklashishi esa sovish bilan kechishini ham qayd etgan ma’ruzasini e’lon qildi. Qurol zavodi ishchisi siqilgan havo yordamida pnevmatik miltiq stvolida pilikni yoqqan. Bu haqda 1803-yilda lionlik fizik Mole xabar bergan.

To‘plangan tajriba ma’lumotlarini nazariy jihatdan umumlashtirish bilan fizik Puasson shug‘ullangan. Adiabatik jarayonda harorat o‘zgarmas bo‘lmagani uchun Boyl — Mariott qonuniga tuzatish kiritish talab etiladi. Puasson bu tuzatishni k koeffitsiyenti bilan belgilab, uni issiqlik sig‘imlari nisbati orqali ifodaladi. Bu koeffitsiyentni tajribada Valter va Gey-Lyussak (tajriba 1807-yilda tavsiflangan), keyin yanada aniqroq Dezorm va Kleman 1819-yilda aniqlagan. Adiabatik jarayondan amaliy foydalanishni S. Karno 1824-yildagi «Olovning harakatlantiruvchi kuchi» asarida taklif etgan.

Adiabatik jarayonning fizik mazmuni

Umumiy holda termodinamik jarayon uch tarkibiy qismdan — issiqlik almashinuvi, tizimning ish bajarishi (yoki tizim ustida ish bajarilishi) va ichki energiyaning o‘zgarishidan iborat. Adiabatik jarayonda atrof-muhit bilan issiqlik almashinuvi ( ΔQ=0) bo‘lmagani sababli faqat so‘nggi ikki jarayon sodir bo‘ladi. Shuning uchun termodinamikaning birinchi qonuni bu holda quyidagi ko‘rinishni oladi:

ΔU=−A,

bu yerda ΔU — jism ichki energiyasining o‘zgarishi, A — tizim bajargan ish.

Qaytar adiabatik jarayonda tizim chegaralari orqali issiqlik uzatilmagani sababli uning entropiyasi S o‘zgarmaydi:

dS=δQ/T=0.

bu yerda T — tizim harorati, δQ — tizim olgan issiqlik. Shu tufayli adiabatik jarayon qaytar siklning tarkibiy qismi bo‘lishi mumkin.

Gazning bajargan ishi

Gaz ustida dh elementar masofada bajariladigan ish. Bajarilgan ish qizil chiroqchalar bilan ko‘rsatilgan

Adiabatik jarayonga nisbatan ish tushunchasini izohlaymiz. Ish hajm o‘zgarishi hisobiga bajariladigan xususiy holatda uni quyidagicha aniqlash mumkin. Faraz qilaylik, gaz silindrsimon idishga joylangan va idish erkin sirpanadigan porshen bilan zich yopilgan. Gaz kengaysa, porshenni siljitadi va porshen dh masofaga siljiganida ish bajaradi:

dA=Fdh,

bu yerda F — kuch — gazning porshenga ta’sir etuvchi kuchi. Tenglamani qayta yozamiz:

dA=psdh,

bu yerda s — porshenning yuzasi. U holda bajarilgan ish:

dA=pdV,

bu yerda p — bosim — gaz bosimi, dV — hajmning kichik orttirmasi. Xuddi shu tenglama ko‘ndalang kesimi istalgan shakldagi idishlar uchun ham o‘rinli ekanini ko‘rish mumkin. U istalgan hajmga kengayishda ham amal qiladi. Buning uchun kengayuvchi sirtni dS elementar qismlarga ajratish kifoya: bu qismlarning har birida kengayish bir xil bo‘ladi.

Termodinamikaning asosiy tenglamasi quyidagi ko‘rinishni oladi:

Bu shart porshenning harakat tezligi (umumiy holda jarayonning kechish tezligi) muayyan talablarga javob bersa bajariladi. Bir tomondan, tezlik jarayonni kvazistatik deb hisoblash mumkin bo‘ladigan darajada kichik bo‘lishi kerak. Aks holda porshen tezligi keskin o‘zgarganda uni siljituvchi bosim gazning umumiy bosimidan farq qiladi. Ya’ni gaz turbulentliksiz, bosim va harorat notekisliklarisiz muvozanatda bo‘lishi lozim. Buning uchun porshenni gazdagi tovush tezligidan ancha sekin harakatlantirish yetarli. Boshqa tomondan, atrof-muhit bilan issiqlik almashinuvini e’tiborga olmaslik va jarayonni adiabatik deb hisoblash mumkin bo‘lishi uchun tezlik yetarlicha katta bo‘lishi kerak.

Biroq ish boshqa yo‘llar bilan ham bajarilishi mumkin — masalan, gaz molekulalari o‘rtasidagi tortishishni yengishga sarflanishi mumkin. Bu holda ichki energiya o‘zgarishi bilan bir vaqtda fizik tabiatiga ko‘ra turlicha bo‘lgan bir nechta ish bajariladi va termodinamikaning asosiy tenglamasi quyidagi ko‘rinishni oladi:

bu yerda Ai, dai — ishning differensial ifodasi, ai — ish bajarilishida o‘zgaradigan tashqi parametrlar, Ai — kichik ish bajarilganda o‘zgarmas deb olinadigan tegishli ichki parametrlar. Siqilish yoki kengayish orqali ish bajarilganda ichki parametr bosim, tashqi parametr esa hajmdir.

Ideal gazning ichki energiyasi

Bir atomli gaz molekulalarining issiqlik harakati o‘rtacha hisobda uning ichki energiyasi qancha katta bo‘lsa, shuncha jadal bo‘ladi. Biroq ayrim molekulalarning tezligi butun gazning ichki energiyasi o‘zgarmaganida ham o‘zgarishi mumkin

Ichki energiya — tizim holatining bir qiymatli funksiyasidir. Shu sababli adiabatik jarayonga nisbatan uning o‘zgarishi umumiy holatdagi kabi fizik mazmunga ega. Tajribada aniqlangan Joul qonuniga (Gey-Lyussak — Joul qonuniga) ko‘ra, ideal gazning bosimi yoki hajmiga bog‘liq emas. Shu faktdan kelib chiqib, ichki energiyasining o‘zgarishi uchun ifoda olish mumkin. Doimiy hajmdagi molyar issiqlik sig‘imi ta’rifiga ko‘ra, (∂U∂T)V=CV. Boshqacha aytganda, bu ichki energiya o‘zgarishining aynan shu o‘zgarishga sabab bo‘lgan harorat o‘zgarishiga chegaraviy nisbatidir. Bunda xususiy hosila ta’rifiga ko‘ra, ichki energiyaning boshqa hamroh jarayonlar tufayli emas, aynan harorat o‘zgarishi sababli yuz bergan qismigina hisobga olinadi. Ideal gazning ichki energiyasi faqat haroratning funksiyasi bo‘lgani uchun:

bu yerda ν — ideal gazning mol miqdori.

Ideal gaz uchun Puasson tenglamasi

Puasson adiabatasi

Issiqlik sig‘imi doimiy deb olinishi mumkin bo‘lgan ideal gazlar uchun kvazistatik jarayon holatida adiabata eng sodda ko‘rinishga ega va quyidagi tenglama bilan ifodalanadi:

p⋅V𝗄=const,

bu yerda V — gazning hajmi, 𝗄=CpCV — adiabata ko‘rsatkichi, Cp hamda CV — issiqlik sig‘imlari — gazning mos ravishda doimiy bosim va doimiy hajmdagi issiqlik sig‘imlari.

Gaz uchun p∘V diagrammasidagi adiabata grafigi (yo‘g‘on chiziq).
p — gaz bosimi;
V — hajm

Ideal gazning holat tenglamasini hisobga olganda adiabata tenglamasini quyidagicha yozish mumkin:

T𝗄⋅p(1−𝗄)=const,

bu yerda T — absolyut harorat — gazning absolyut harorati. Yoki quyidagicha:

T⋅V(𝗄−1)=const.

Chunki 𝗄 har doim 1 dan katta, oxirgi tenglamadan ko‘rinadiki, adiabatik siqilishda (ya’ni V kamayganda) gaz qiziydi ( T ortadi), kengayganda esa soviydi. Bu haqiqiy gazlar uchun ham doimo to‘g‘ri. Adiabata ko‘rsatkichi kattaroq bo‘lgan gaz siqilganda kuchliroq qiziydi. Bu ko‘rsatkich — 𝗄.

Tenglamani keltirib chiqarish

Ideal gaz uchun Mendeleyev — Klapeyron qonuniga ko‘ra, ideal gaz uchun quyidagi munosabat o‘rinli:

pV=νRT,

bu yerda R — universal gaz doimiysi. Tenglamaning har ikkala tomonidan to‘liq differensial olib, termodinamik o‘zgaruvchilarni (p,V,T) mustaqil deb hisoblasak, quyidagini olamiz:

Agar (3) ifodaga dT o‘rniga (2) ifodadagi qiymatni, so‘ng dU o‘rniga (1) ifodadagi qiymatni qo‘ysak, quyidagini olamiz:

pdV+Vdp=−pdV⋅RCV,

yoki 𝗄=1+RCV:

𝗄pdV+Vdp=0.

koeffitsiyentini kiritib, ushbu tenglamani quyidagicha qayta yozish mumkin:

𝗄dVV=−dpp,

Integrallashdan so‘ng quyidagini olamiz:

𝗄ln⁡V=−ln⁡p+const.

Potensiallash orqali yakuniy natijaga kelamiz:

p⋅V𝗄=const,

Bu ideal gaz uchun adiabatik jarayon tenglamasidir.

Adiabata ko‘rsatkichi

Turli gazlarning adiabata ko‘rsatkichlari
Harorat Gaz k Harorat Gaz k
−181 °C H2 1,597 20 °C He 1,660
−76 °C 1,453 20 °C H2O 1,330
20 °C 1,410 100 °C 1,324
100 °C 1,404 200 °C 1,310
400 °C 1,387 −180 °C Ar 1,760
1000 °C 1,358 20 °C 1,670
2000 °C 1,318

Adiabatik jarayonda adiabata ko‘rsatkichi quyidagiga teng: 𝗄=(1+RCV).

Relyativistik bo‘lmagan, aynimagan bir atomli ideal gaz uchun 𝗄=5/3, ikki atomli gaz uchun 𝗄=7/5, uch atomli gaz uchun 𝗄=4/3, murakkabroq molekulalardan iborat gazlar uchun esa adiabata ko‘rsatkichi 𝗄 molekulaning erkinlik darajalari (i) soni orqali quyidagi munosabatga ko‘ra aniqlanadi: i=2CVR.

Haqiqiy gazlarda adiabata ko‘rsatkichi ideal gaznikidan, ayniqsa past haroratlarda, molekulalararo o‘zaro ta’sir muhim rol o‘ynay boshlaganda farq qiladi. Uni nazariy aniqlash uchun ayrim soddalashtiruvchi farazlarsiz, xususan, (1) formulasini keltirib chiqarishda qo‘llangan farazlarsiz hisoblash hamda (1а).

formuladan foydalanish kerak. Adiabata ko‘rsatkichini tajribada aniqlash usullaridan birini 1819-yilda Kleman va Dezorm taklif qilgan. Bir necha litr sig‘imli shisha ballon tekshirilayotgan gaz bilan P1 bosim ostida to‘ldiriladi. So‘ng jo‘mrak ochilib, gaz adiabatik kengayadi va bosim atmosfera bosimi — P0 gacha pasayadi. Keyin gaz atrof-muhit haroratigacha izoxorik ravishda qizdiriladi. Bosim P2 gacha ortadi. Tajriba natijasida k ni quyidagi formula bilan hisoblash mumkin:

𝗄=P1−P0P1−P2.

Entropiya va qaytarlik

Umumiy holda istalgan fizik tizimning adiabatik kengayishdagi holati o‘zgarishi entropiya doimiy bo‘lgandagi termodinamik parametrlarning hosilalari bilan aniqlanadi. Quyidagi munosabatlar o‘rinli:

(∂T∂V)S=−TCV(∂p∂T)V,
(∂T∂p)S=TCp(∂V∂T)p,

bu yerda Cp va Cv — doimiy bosim va hajmdagi issiqlik sig‘imlari bo‘lib, ularning fizik mazmuniga ko‘ra qiymatlari doimo musbat; ∂ — xususiy hosilaning belgisidir. Molyar issiqlik sig‘imini aniqlashdagi kabi, xususiy hosilani hisoblashda suratdagi parametrning faqat maxrajdagi parametr o‘zgarishi ta’sirida yuzaga kelgan o‘zgarishi olinadi. Tizim adiabatik kengayayotgan bo‘lsin, ya’ni Δp<0. Unda issiqlik kengayish koeffitsiyenti (∂V/∂T)p musbat bo‘lsa, harorat o‘zgarishi ΔT manfiy bo‘lishi kerak. Demak, issiqlik kengayish koeffitsiyenti musbat bo‘lsa, adiabatik kengayishda tizim harorati pasayadi, aks holda esa ortadi. Bunday jarayonga adiabatik drossellash misol bo‘ladi. Bu ham qaytmas adiabatik jarayon bo‘lib, unda ish bajarilmaydi, chunki termodinamik tizimning boshlang‘ich va oxirgi entalpiyalari o‘zaro teng bo‘ladi.

Adiabatik jarayonlarning qaytmasligi boshlang‘ich holatdan oxirgi holatga nomuvozanatli o‘tish bilan bog‘liq: tizim Puasson adiabatasi pV𝗄=const bo‘ylab harakatlanmaydi. Shu sababli tizimning termodinamik kattaliklar koordinatalaridagi aniq yo‘lini ko‘rsatib bo‘lmaydi. Gazdagi ichki ishqalanish tizim entropiyasini o‘zgartirib, jarayonni qaytmas qilishi mumkin. Entropiya o‘zgarganda ajralgan issiqlik tizimdan chiqib ketmagani sababli (atrof-muhit bilan issiqlik almashinuvining oldini issiqlik izolyatsiyasi orqali olish mumkin), gaz harorati o‘zgaradi. A holatdan B holatga qaytmas o‘tishdagi entropiya o‘zgarishini diagrammada shu ikki holatni qaytar jarayonlarga mos bir necha yo‘l bo‘laklari orqali tutashtirib hisoblash mumkin. Qaytmas adiabatik jarayonlarga drossellash va dastlab termostatning ikkiga bo‘lingan qismlarida turli harorat va bosimlarda joylashgan ikki gazning aralashishi misol bo‘ladi.

Misollar

Adiabatik jarayonning kashf etilishi deyarli darhol keyingi tadqiqotlarda qo‘llanila boshladi. Karno siklining nazariy modelini yaratish real issiqlik mashinalari rivojlanishining chegaralarini aniqlash imkonini berdi (S. Karnoning o‘zi foydali ish koeffitsiyenti yuqoriroq bo‘lgan dvigatel abadiy dvigatelni yaratish imkonini berishini ko‘rsatgan). Biroq Karno siklini ayrim haqiqiy jarayonlarda amalga oshirish qiyin, chunki undagi izotermalar issiqlik almashinuvining muayyan tezligini talab qiladi. Shu sababli Karno sikliga qisman o‘xshash bo‘lgan (masalan, Otto sikli, gazni suyultirish sikli, Renkin sikli) sikllari ishlab chiqilgan. Ularni aniq amaliy masalalarda qo‘llash mumkin.

Keyingi tadqiqotlar tabiatdagi ayrim jarayonlarni (masalan, gazda tovushning tarqalishini) yetarli aniqlikda adiabatik jarayon bilan tavsiflash va ularning qonuniyatlarini aniqlash mumkinligini ko‘rsatdi. Gaz hajmi ichida atrof-muhit bilan issiqlik almashinuvisiz kechadigan kimyoviy reaksiya ham ta’rifga ko‘ra adiabatik jarayondir. Bunga adiabatik yonish misol bo‘ladi. Yer atmosferasida gazning potensial energiyasini oshirish uchun ish bajarishi ham adiabatik jarayon deb qaraladi. Shundan kelib chiqib, Yer atmosferasi haroratining adiabatik gradientini aniqlash mumkin. Adiabatik jarayon nazariyasi atmosferaga ega boshqa astronomik jismlar uchun ham qo‘llanadi. Xususan, Quyoshda makroskopik konvektiv harakatlar mavjudligini nazariy jihatdan adiabatik gradientni nurlanish muvozanati gradienti bilan solishtirish orqali aniqlashadi. Shuningdek, quyidagi qobiqlardan foydalanib amalga oshiriladigan jarayonlarni ham adiabatik deb hisoblash mumkin: adiabatik qobiqlar.

Karno sikli

Karno sikli P va V koordinatalarida

Karno sikli ideal termodinamik sikldir. Karno issiqlik mashinasi, shu sikl bo‘yicha ishlaganda eng yuqori foydali ish koeffitsiyentiga ega bo‘ladi: uning maksimal va minimal haroratlari Karno siklining maksimal va minimal haroratlariga mos ravishda teng bo‘lgan barcha mashinalar orasida bu koeffitsiyent eng kattadir.

Maksimal foydali ish koeffitsiyentiga qaytar siklda erishiladi. Sikl qaytar bo‘lishi uchun haroratlar farqi mavjud bo‘lgan sharoitda issiqlik uzatilmasligi kerak. Buni isbotlash uchun haroratlari turlicha jismlar orasida issiqlik uzatiladi deb faraz qilaylik. Bunda issiqlik issiqroq jismdan sovuqroq jismga o‘tadi. Jarayon qaytar bo‘lsa, issiqlikning sovuqroq jismdan issiqroq jismga qayta uzatilishi ham mumkin bo‘lishi kerak edi. Bu esa mumkin emas; demak, jarayon qaytmasdir. Shunday qilib, issiqlikning ishga aylanishi faqat izotermik tarzda yuz berishi mumkin. Ammo dvigatelni faqat izotermik jarayon yordamida boshlang‘ich holatga qaytarib bo‘lmaydi, aks holda olingan ishning hammasi dastlabki holatni tiklashga sarflanadi. Yuqorida adiabatik jarayon qaytar bo‘lishi mumkinligi ko‘rsatilgani uchun adiabatik jarayonning aynan shu turi Karno siklida foydalanishga mos keladi.

Karno siklida jami ikkita adiabatik jarayon kechadi:

  1. Adiabatik (izoentropik) kengayish (rasmda 2→3 jarayon). Ishchi jism isitgichdan ajratiladi va atrof-muhit bilan issiqlik almashinmasdan kengayishda davom etadi. Bunda uning harorati sovitgich haroratigacha pasayadi.
  2. Adiabatik (izoentropik) siqilish (rasmda 4→1 jarayon). Ishchi jism sovitgichdan ajratilib, atrof-muhit bilan issiqlik almashinmasdan siqiladi. Bunda uning harorati isitgich haroratigacha ko‘tariladi.

Otto sikli

To‘rt taktli dvigatelning ishlash sxemasi, Otto sikli
1. so‘rish
2. siqish
3. ish yurishi
4. chiqarish

Benzinli ichki yonuv dvigatelida taxminan amalga oshiriladigan ideal Otto siklida to‘rtta taktning ikkinchisi va uchinchisi adiabatik jarayonlardir. Dvigatelning chiqish ishi uchinchi taktda (ish yurishida) gazning porshen ustida bajargan ishi bilan ikkinchi taktda porshen gazni siqishga sarflagan ishining ayirmasiga teng. Otto siklida aralashma majburiy ravishda o‘t oldirilgani uchun gaz 7—12 marta siqiladi. Bundan yuqoriroq siqish darajasi yuqoriroq oktan soniga ega yonilg‘idan foydalanishni talab qiladi ( benzinli ichki yonuv dvigatellarida), aks holda detonatsiya.

yuz berishi mumkin. Ichki yonuv dvigatelida adiabatik siqilish paytida kechadigan jarayonga misolni hisoblaymiz. Siqish darajasini 10, dvigatel hajmini esa 10−3 m³ (1 l) deb olaylik. Siqishdan oldin aralashmaning haroratini xona haroratiga yaqin 300 K (taxminan 27 °C) va bosimini me’yoriy atmosfera bosimiga yaqin 100 kPa deb hisoblaymiz. Aralashma gazini ikki atomli va ideal deb olamiz. U holda:

PVk=const=100000Πa⋅10−3⋅7/5=100×103⋅6,31×10−5=6,31.

Gazni o‘n marta, ya’ni 100 ml hajmgacha siqish jarayonini ko‘rib chiqamiz. Bunda adiabatik siqilish doimiysi 6,31 ga tengligicha qoladi. Natijada quyidagiga ega bo‘lamiz:

P⋅Vk=const=6,31=P⋅10−4⋅7/5,

bundan P:

P=6,31/10−4⋅7/5=6,31/2,52×10−6=2,50×106Πa,

uchun yechim olinadi va bu taxminan 24,5 atmosferaga teng bo‘ladi. Biroq siqilish jarayonida gazning nafaqat bosimi, balki harorati ham o‘zgargan. Haroratni Mendeleyev — Klapeyron qonuniga:

PVT=const=105⋅10−3300=0,333.

ko‘ra hisoblash mumkin. Endi 100 ml hajmni va yuqorida hisoblangan bosimni qo‘yib, haroratni topamiz: PVconst=T=2,50×106⋅10−40,333=750K.

Natijadan ko‘rinadiki, bunday harorat yonilg‘ining o‘z-o‘zidan alangalanishiga sabab bo‘la olmaydi. Hisoblash natijalari haqiqiy dvigatellar uchun ham o‘rinli, chunki ularda ham shu siqish darajasida o‘z-o‘zidan alangalanish yuz bermaydi.

Gazda tovush to‘lqinlarining tarqalishi

Gazning kichik hajmlaridan tovush to‘lqini o‘tganda sodir bo‘ladigan jarayonlarni qaytar jarayonga yaqin adiabatik jarayonlar deb hisoblash mumkin.

Shunga asoslanib, gazlarda tovush tezligini gazning kichik silindrsimon hajmidagi ∂ξ∂x bog‘lanishni aniqlash orqali hisoblash mumkin. Uning ko‘ndalang kesim yuzasi S , uzunligi esa Δx bo‘lib, bu yerda x — to‘lqinning tarqalish yo‘nalishi, ξ — to‘lqin ta’sirida silindr ichidagi nuqtalarning siljishi. Hosil qilingan tenglamani to‘lqin tenglamasi bilan taqqoslasak, quyidagini olamiz:

c=kRTM=kR(t+273,15)M,

bu yerda T — absolyut harorat — kelvinlarda; t ifodalangan harorat, Selsiy graduslarida; M — ifodalangan harorat, molyar massa. Gazlarda tovush tezligi miqyos jihatidan molekulalarning issiqlik harakati o‘rtacha tezligiga yaqin bo‘ladi va adiabata ko‘rsatkichi o‘zgarmas deb olinsa, absolyut haroratning kvadrat ildiziga proporsional bo‘ladi. Bu ifodalar yaqinlashgan ifodalardir, chunki ular ideal gazning xatti-harakatini tavsiflovchi tenglamalarga asoslanadi. Yuqori bosim va haroratlarda tegishli tuzatishlar kiritish, jumladan, to‘lqin ta’sirida hali buzilmagan gaz uchun Pρ nisbatni aniq hisoblash kerak.

Gazlarni suyultirish

Gazni suyultirishning ideal sikli

Faraz qilaylik, ideal gazni issiqlikni yuqoriroq haroratli sohaga uzatish orqali sovitish zarur. Bunda eng kam ish teskari yo‘nalishdagi Karno siklida sarflanadi 3−0−1−2′ (undan kamroq ish talab qiladigan siklning mavjudligi termodinamikaning ikkinchi qonuniga zid bo‘lardi). Suyultirilgan gaz bevosita ishchi jismda hosil qilinsa, ideal sikl boshqacha ko‘rinishga ega bo‘ladi. Harorat–entropiya grafigida 0 va 1 nuqtalarni ( T-S ) bir xil haroratga mos keladigan qilib belgilaymiz. Shunda 0—1 oralig‘idagi nuqtalarda gaz kondensatsiyalanadi. Kondensatsiyalangan gaz ishchi jismdan chiqariladi. Shu sababli gazni qayta tiklaydigan 1−2′ o‘tish imkonsiz bo‘ladi. Lekin 1—2 o‘tish mumkin. Hosil bo‘lgan sikldagi 3—0 adiabatik jarayon tizimni gaz kondensatsiyalanishi mumkin bo‘lgan nuqtaga olib keladi.

Haqiqiy gazda bosim yuqori va harorat past bo‘lsa, molekulalar harakatida molekulalararo tortishish sezilarli rol o‘ynashi mumkin. Gaz adiabatik kengayganda (masalan, Joul — Tomson effekti natijasida) molekulalararo tortishishni yengishga ish sarflangani sababli gaz harorati keskin pasayadi va uning bir qismi kondensatsiyalanadi. Adiabatik drossellash entropiyaning ortishi bilan kechadi hamda izotermik siqilishdan bevosita keyin yuz bermaydi.

Magnit yordamida sovitish

Magnitokalorik effekt. Bu yerda magnitsizlantirish bosqichi adiabatikdir

Adiabatik magnitsizlantirish yordamida paramagnetiklar haroratini kelvinning yuzdan bir ulushlarigacha, ayrim moddalar ( Van Flek yoki qutblanuvchi paramagnetiklar deb ataladigan moddalar) uchun esa hatto nanokelvinlargacha sovitish mumkin. Ushbu usulni Piter Debay va Uilyam Jiok aynan 1926-yilda taklif etgan. Samarali sovitish uchun paramagnit namunaning solishtirma issiqlik sig‘imi kristall panjarasida kichik, magnit quyi tizimining solishtirma issiqlik sig‘imi esa katta bo‘lishi kerak. Uning ichki magnit maydonlari kuchsiz, spin–panjara bog‘lanishi esa yetarlicha kuchli bo‘lishi lozim. Bu shartlarga mis hamda quyidagi intermetallid: prazeodim va nikel ( birikmasi — prazeodimpentanikel, PrNiA5).

mos keladi. Taxminan bir kelvin haroratda elektron spinlari odatda tartibli joylashgan bo‘ladi, yadro spinlari esa I bundan farq qiladi. Turli atomlarning yadro spinlari orasida o‘zaro bog‘liqlik deyarli bo‘lmaydi. Magnit yordamida sovitishda namuna avval kuchli magnit maydonda B (bir necha teslagacha) magnitlanadi. Bu uning magnit quyi tizimini tartiblaydi. Keyin tizim entropiyasini o‘zgarmas saqlagan holda adiabatik magnitsizlantiriladi. Bir mol misning entropiyasi yadro spinlari I, maydon B va harorat T (kelvinlarda) bilan quyidagicha bog‘langan:

S=Rln⁡(2I+1)−f(I)B2+b22μBT2,

bu yerda R — gaz doimiysi, b — moddaning ichki magnit maydoni, μB — Bor magnetoni, f(I) — yadro spinining muayyan funksiyasi. Entropiya doimiy bo‘lib, magnit maydon B kamaygan jarayonda namuna harorati T ham pasayadi. Lande omilining anizotropiyasini hisobga olgandagi yakuniy harorat:

T=T0gHg0H0,

bu yerda g va g0 — kuchlanganliklari H va H0 bo‘lgan maydon yo‘nalishlari uchun Lande omillari.


Adabiyotlar

  1. Savelyev I. V. Umumiy fizika kursi: Molekulyar fizika va termodinamika. — Moskva: Astrel, 2001. — jild 3. — 208 bet — 7000 nusxa — ISBN 5-17-004585-9.
  2. Savelyev I. V. Umumiy fizika kursi: To‘lqinlar. Optika. — Moskva: Astrel, 2001. — jild 4. — 256 bet — 7000 nusxa — ISBN 5-17-004586-7.
  3. Landau L. D., Axiyezer A. I., Lifshits Ye. M. Umumiy fizika kursi: Mexanika. Molekulyar fizika. — Moskva: Nauka, 1965.
  4. Landau L. D., Lifshits Ye. M. Statistik fizika. 1-qism // Nazariy fizika. — Moskva: Nauka, 1976. — jild V. — 584 bet — 45 000 nusxa
  5. Sivuxin D. V. Umumiy fizika kursi. — Moskva: MFTI, 2005. — jild I. Mexanika. — 560 bet
  6. Sivuxin D. V. Umumiy fizika kursi. — Moskva: Nauka, 1975. — jild II. Termodinamika va molekulyar fizika. — 519 bet
  7. Kudryavtsev P. S. Fizika tarixi. — Moskva: Davlat o‘quv-pedagogika nashriyoti, 1956. — jild 1. Antik davr fizikasidan Mendeleyevgacha. — 564 bet — 25 000 nusxa
  8. Kirillin V. A., Sichov V. V., Sheyndlin A. Ye. Texnik termodinamika: oliy ta’lim muassasalari uchun darslik. — Moskva: MEI nashriyoti, 2008. — 496 bet — [Arxivlangan: 24 noyabr 2011  yil.]
  9. Gerasimov Ya. I., Dreving V. P., Yeryomin Ye. N. va boshqalar Fizik kimyo kursi / Ya. I. Gerasimovning umumiy tahriri ostida. — 2-nashr. — Moskva: Ximiya, 1970. — jild I. — 592 bet
  10. Termodinamika. Asosiy tushunchalar. Atamalar. Kattaliklarning harfiy belgilanishi / Mas’ul muharrir I. I. Novikov. — SSSR Fanlar akademiyasi. Ilmiy-texnik atamashunoslik qo‘mitasi. Ta’riflar to‘plami. 103-son. — Moskva: Nauka, 1984. — 40 bet