
Tebranishlar fazasi (to‘liq yoki oniy) — davriy funksiyaning argumenti bo‘lib, u tebranish yoki to‘lqin jarayonini tavsiflaydi.
Tebranishlarning boshlang‘ich fazasi — davriy funksiya argumentining boshlang‘ich vaqtdagi, ya’ni bo‘lgandagi qiymati (tebranish jarayoni uchun), shuningdek, koordinatalar sistemasining boshida boshlang‘ich vaqtdagi, ya’ni bo‘lganda koordinatalari bo‘lgan nuqtadagi qiymati (to‘lqin jarayoni uchun).
Tebranish fazasi (elektrotexnikada) — sinusoidal funksiyaning (kuchlanish yoki tokning) argumenti bo‘lib, qiymatning manfiydan nol orqali musbatga va aksincha o‘tish nuqtasidan boshlab hisoblanadi.
Ta’riflar
Tebranish fazasi — ayni vaqtda davriy funksiya bilan tavsiflanadigan tizimning holatini aniqlash imkonini beruvchi kattalik.
Odatda faza tushunchasi garmonik tebranishlar yoki monoxromatik to‘lqinlar.
Bunda kattaligi kosinus yoki sinus funksiyalarining argumenti bo‘lib, u tebranishlarning to‘liq fazasi deyiladi. To‘liq fazaning vaqt bo‘yicha o‘zgarishi quyidagi ifoda bilan tavsiflanadi:
- ,
Fazaning qiymati bo‘lganda tebranishning boshlang‘ich fazasi deb ataladi.
Garmonik tebranayotgan biror kattalikni tavsiflashda, masalan, quyidagi ifodalardan biri ishlatiladi:
- ,
- ,
- ,
- bu yerda — tebranishning burchak chastotasi hisoblanadi;
- — tebranish amplitudasi hisoblanadi.
Shunga o‘xshash tarzda, bir o‘lchamli holatda garmonik to‘lqinni tavsiflash uchun, masalan, quyidagi ko‘rinishdagi ifodalar ishlatiladi:
- ,
- ,
- ,
- bu yerda — to‘lqin amplitudasi;
- — to‘lqin soni;
- — koordinata.
ixtiyoriy o‘lchamli fazodagi (masalan, uch o‘lchamli fazodagi) to‘lqin uchun:
- ,
- ,
- ,
- bu yerda — to‘lqin vektori.
Bu ifodalarda tebranishlarning (to‘liq) fazasi — funksiyaning argumenti, ya’ni qavs ichidagi ifoda; tebranishlarning boshlang‘ich fazasi esa kattalik bo‘lib, to‘liq fazani tashkil qiluvchi qo‘shiluvchilardan biridir. To‘liq faza haqida gapirilganda to‘liq so‘zi odatda tushirib qoldiriladi.
Chastotasi bir xil bo‘lgan tebranishlar turlicha boshlang‘ich fazaga ega bo‘lishi mumkin. Masalan, quyidagi ifodalar bilan tavsiflangan ikkita jarayon:
- ,
- ,
turli boshlang‘ich fazalarga — va ga ega. Bunda kattalik ikki tebranish orasidagi fazalar siljishi deb ataladi. Odatda fazalari turlicha bo‘lgan ikkita tebranish tavsiflanganda, ulardan birining boshlang‘ich fazasi nolga teng deb olinadi, ikkinchisining boshlang‘ich fazasi esa fazalar farqiga teng hisoblanadi.
Chunki , demak, , bu yerda nisbati davr sonini, ya’ni boshlang‘ich vaqtidan beri nechta davr o‘tganini ko‘rsatadi. Davrlar soni bilan ifodalangan istalgan vaqt qiymatiga (davr birliklarida) radianlarda ifodalangan faza qiymati mos keladi. Masalan, vaqt (davrning chorak qismi) o‘tganda faza , yarim davr o‘tganda — , butun davr o‘tganda esa — va hokazo.
Sinus va kosinus funksiyalari argumenti (ya’ni fazasi) siljiganda (aniqrog‘i, ga) bir-biriga mos keladi. Chalkashlikka yo‘l qo‘ymaslik uchun boshlang‘ich fazani aniqlashda ikkala funksiyani bir vaqtda emas, faqat bittasini ishlatish ma’qul. Odatdagi kelishuvga ko‘ra, faza deb aynan kosinusning argumenti tushuniladi, sinusniki emas.
Demak, tebranish jarayoni uchun (yuqoriga qarang) (to‘liq) faza:
- ,
bir o‘lchamli fazodagi to‘lqin uchun:
- ,
uch o‘lchamli yoki istalgan boshqa o‘lchamli fazodagi to‘lqin uchun:
- ,
- bu yerda — burchak chastotasi (fazaning 1 soniyada necha radian yoki gradusga o‘zgarishini ko‘rsatuvchi kattalik; u qancha katta bo‘lsa, vaqt o‘tishi bilan faza shuncha tez ortadi);
- — vaqt;
- — boshlang‘ich faza (ya’ni );
- — to‘lqin soni;
- — bir o‘lchamli fazoda to‘lqin jarayoni kuzatilayotgan nuqtaning koordinatasi;
- — to‘lqin vektori;
- — radius-vektor — fazodagi nuqtaning radius-vektori (koordinatalar to‘plami, masalan, Dekart koordinatalari).
Yuqoridagi ifodalarda faza burchak o‘lchov birliklarida (radianlar, graduslar) ifodalanadi. Tebranish jarayonining fazasi mexanik aylanma harakatga o‘xshatilib, sikllarda, ya’ni takrorlanuvchi jarayon davrining ulushlarida ham ifodalanadi:
- 1 sikl = radian = 360 burchak gradusi.
Analitik ifodalarda (formulalarda) faza asosan (va odatda) radianlarda beriladi. Graduslarda ifodalash ham tez-tez uchraydi. Bu, ehtimol, gradus belgisi og‘zaki nutqda ham, yozuvda ham tushirib qoldirilmasligi sababli ma’noni aniq ko‘rsatishi va chalkashlikning oldini olishi bilan bog‘liq. Texnikada fazani sikl yoki davrlar bilan ko‘rsatish (so‘z bilan bayon qilish bundan mustasno) nisbatan kam uchraydi.
Ba’zan (kvaziklassik yaqinlashuvda deyarli monoxromatik, ya’ni monoxromatikka yaqin, biroq qat’iy monoxromatik bo‘lmagan to‘lqinlar ishlatiladi; shuningdek, trayektoriyalar bo‘yicha integral formalizmida to‘lqinlar monoxromatik to‘lqinlardan ancha farq qilishi, ammo baribir ularga o‘xshashi mumkin) vaqtning va fazoviy koordinatalarning nochiziqli funksiyasi bo‘lgan, prinsipial jihatdan ixtiyoriy faza qaraladi:
- .
Bog‘liq atamalar
Chastotasi bir xil bo‘lgan ikkita tebranish jarayoni qaralganda, ularning to‘liq fazalari orasidagi doimiy farq (fazalar siljishi) haqida gapiriladi. Umuman olganda, fazalar siljishi vaqt o‘tishi bilan, masalan, bir yoki har ikkala jarayonning burchak modulyatsiyasi tufayli o‘zgarishi mumkin.
Agar ikkita tebranish jarayoni bir vaqtda kechsa (masalan, tebranayotgan kattaliklar ayni bir lahzada maksimumga yetsa), ular bir xil fazada (tebranishlar sinxron fazali) deyiladi. Agar bir tebranish maksimumga yetgan paytlar ikkinchi tebranish minimumga yetgan paytlarga mos kelsa, tebranishlar qarama-qarshi fazada (tebranishlar qarama-qarshi fazali) deyiladi. Agar fazalar farqining moduli 90° ga teng bo‘lsa, tebranishlar kvadraturada yoki tebranishlardan biri ikkinchisiga nisbatan kvadraturali deb ataladi (ikkinchi tebranish tayanch, ya’ni «bir xil fazali» tebranish bo‘lib, boshlang‘ich fazani shartli aniqlash uchun xizmat qiladi).
Agar qarama-qarshi fazali ikkita monoxromatik tebranish jarayonining amplitudalari bir xil bo‘lsa, ularni chiziqli muhitda qo‘shish (interferensiya) natijasida tebranish jarayonlari bir-birini so‘ndiradi.
Ta’sir
Ta’sir — deyarli barcha fundamental fizik tizimlarning zamonaviy tavsifi asosida yotadigan eng fundamental fizik kattaliklardan biri bo‘lib, o‘zining fizik mazmuniga ko‘ra to‘lqin funksiyasining fazasi hisoblanadi.
Adabiyotlar
- Strelkov S. P. Tebranishlar nazariyasiga kirish: oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. — 5-nashr, o‘zgarishsiz. — Sankt-Peterburg: Lan, 2024. — 440 bet. — ISBN 978-5-507-47579-7.