Fotodiod nima

Fotodiod.
FD-10-100 (faol yuzasi — 10×10 mm2).
FD1604 (bitta elementining faol yuzasi 1,2×4 mm2 — 16 dona).
Sxemalarda belgilanishi.
Kremniy fotodiodining odatiy spektral sezgirligi.

Fotodiod — optik nurlanishni qabul qiluvchi va yorug‘likka sezgir sohasiga tushgan yorug‘likni elektr zaryadiga p-n-o‘tishdagi jarayonlar hisobiga aylantiradigan qurilma.

Fotodiodning ishlashi fotovoltaik effektga asoslanadi (bunda p- va n-sohalarda elektronlar va kovaklar ajralib, zaryad hamda elektr yurituvchi kuch hosil bo‘ladi). Bunday qurilma quyosh elementi deb ataladi. p-n-fotodiodlardan tashqari, p-i-n-fotodiodlar ham mavjud. Ularda p va n qatlamlar orasida legirlanmagan yarimo‘tkazgichning  i-qatlami joylashgan. p-n- va p-i-n-fotodiodlar yorug‘likni elektr tokiga aylantiradi, ammo uni kuchaytirmaydi. Tokni kuchaytirish xususiyati esa ko‘chkili fotodiodlar va fototranzistorlarga xos.

Tavsif

Fotodiodning tuzilish sxemasi. 1 — yarimo‘tkazgich kristali; 2 — kontaktlar; 3 — chiqish uchlari; Φ — elektromagnit nurlanish oqimi; E — o‘zgarmas tok manbai; RH — yuklama.

Ishlash prinsipi:

Nurlanish kvantlari ta’sirida bazada erkin zaryad tashuvchilar hosil bo‘lib, ular p-n-o‘tish chegarasi tomon harakatlanadi. Baza (n-soha) kengligi kovaklar p-sohaga o‘tguncha rekombinatsiyalanib ulgurmaydigan qilib tanlanadi. Tok fotodiodda asosiy bo‘lmagan zaryad tashuvchilarning toki — dreyf toki bilan belgilanadi. Fotodiodning tezkorligi zaryad tashuvchilarning p-n-o‘tish maydoni ta’sirida ajralish tezligi va p-n-o‘tish sig‘imi Cp-n

Fotodiod ikki rejimda ishlashi mumkin:

  • fotogalvanik — tashqi kuchlanishsiz
  • fotodiodli — tashqi teskari kuchlanish bilan

O‘ziga xos xususiyatlari:

  • tuzilishi va ishlab chiqarish texnologiyasining soddaligi
  • yuqori yorug‘lik sezgirligi va tezkorlikning uyg‘unligi
  • bazaning kichik qarshiligi
  • past inersionlik

Fotodiodlarning parametrlari va xarakteristikalari

Parametrlar:

  • sezgirlik
    fotodiod kirishiga bir birlik optik signal berilganda, uning chiqishidagi elektr holati qanday o‘zgarishini ifodalaydi. Sezgirlik miqdoran fotodetektor chiqishidan olingan elektr xarakteristikasi o‘zgarishining shu o‘zgarishni keltirib chiqargan yorug‘lik oqimi yoki nurlanish oqimiga nisbatiga teng.
    Si,Φv=IΦΦv; Si,Ev=IΦEv — yorug‘lik oqimiga nisbatan tok bo‘yicha sezgirlik
    Su,Φe=UΦΦe; Si,Ee=UΦEe — nurlanishning energiya oqimiga nisbatan kuchlanish bo‘yicha sezgirlik
  • shovqinlar
    fotodiod chiqishida foydali signaldan tashqari, amplitudasi va spektri tasodifiy bo‘lgan tartibsiz signal — fotodiod shovqini ham paydo bo‘ladi. Bu shovqin juda kichik foydali signallarni qayd etishga imkon bermaydi. Fotodiod shovqini yarimo‘tkazgich materialining shovqini va foton shovqinidan tashkil topadi.

Xarakteristikalar:

volt-amper xarakteristikasi (VAX)
chiqish kuchlanishining kirish tokiga bog‘liqligi. UΦ=f(IΦ)
spektral xarakteristikalar
fototokning fotodiodga tushayotgan yorug‘lik to‘lqin uzunligiga bog‘liqligi. Uzun to‘lqinlar tomonidagi chegarani taqiqlangan zona kengligi, qisqa to‘lqinlar tomonidagi chegarani esa katta yutilish koeffitsiyenti va yorug‘lik kvantlari to‘lqin uzunligi kamaygan sari zaryad tashuvchilarning sirt rekombinatsiyasi ta’siri ortishi belgilaydi. Demak, sezgirlikning qisqa to‘lqinli chegarasi baza qalinligi va sirt rekombinatsiyasi tezligiga bog‘liq. Fotodiod spektral xarakteristikasidagi maksimumning joylashuvi yutilish koeffitsiyentining ortish darajasiga kuchli bog‘liq.
yorug‘lik xarakteristikalari
fototokning yoritilganlikka bog‘liqligi bo‘lib, fototok yoritilganlikka to‘g‘ri proporsional ekanini ko‘rsatadi. Buning sababi fotodiod bazasining qalinligi asosiy bo‘lmagan zaryad tashuvchilarning diffuziya uzunligidan ancha kichikligidir. Ya’ni, bazada hosil bo‘lgan asosiy bo‘lmagan zaryad tashuvchilarning deyarli barchasi fototok hosil bo‘lishida qatnashadi.
vaqt doimiysi
fotodiod yoritilganidan yoki qorong‘ilashtirilganidan keyin fototokning barqarorlashgan qiymatiga nisbatan e marta (63 %) o‘zgarishi uchun ketadigan vaqt.
qorong‘ilikdagi qarshilik
yoritilmagandagi fotodiod qarshiligi (qarang: Qorong‘ilik toki).
inersionlik

Tasnif

  • p-i-n-fotodiod
  • p-i-n-tuzilmada o‘rtadagi i-soha elektr o‘tkazuvchanligi qarama-qarshi turdagi ikki soha orasida joylashgan. Yetarlicha katta kuchlanish berilganda, elektr maydoni i-sohaga kirib boradi va nurlanish fotonlari hosil qilgan erkin zaryad tashuvchilar p-n-o‘tishlarning elektr maydoni ta’sirida tezlashadi. Bu tezkorlik va sezgirlikni oshiradi. p-i-n-fotodiod tezkorligining ortishi diffuziya jarayoni o‘rnini kuchli elektr maydonida zaryadlarning dreyfi egallashi bilan bog‘liq. Hatto teskari kuchlanish Uобр ≈ 0,1 В bo‘lgandayoq p-i-n-fotodiod tezkorlikda ustunlikka ega bo‘ladi.
Afzalliklari:
1) i-soha kengligini o‘zgartirish hisobiga spektrning uzun to‘lqinli qismida sezgirlikni ta’minlash mumkin.
2) yuqori sezgirlik va tezkorlik
3) kichik ish kuchlanishi Uраб
Kamchiliklari:
i-sohani yuqori darajada toza holda olish qiyinligi
  • Shottki fotodiodi (Shottki to‘sig‘iga ega fotodiod)
    Metall–yarimo‘tkazgich tuzilmasi. Bunday tuzilma hosil bo‘lganda elektronlarning bir qismi metalldan p-tipdagi yarimo‘tkazgichga o‘tadi.
  • Ko‘chkili fotodiod
  • Tuzilmada ko‘chkisimon teshilishdan foydalaniladi. U fotozaryad tashuvchilar energiyasi elektron–kovak juftlarini hosil qilish uchun zarur energiyadan oshganda yuz beradi. Bunday fotodiodlar juda sezgir. Ularni baholash uchun ko‘chkisimon ko‘payish koeffitsiyenti:
    M=IΦIΦ0
    M=11−(UUpr)m
    qo‘llanadi. Ko‘chkisimon ko‘payishni amalga oshirish uchun ikkita shart bajarilishi kerak:
    1) Elektr maydonining fazoviy zaryad sohasidagi kuchlanganligi yetarlicha katta bo‘lishi kerak, toki erkin yugurish yo‘li davomida elektron taqiqlangan zona kengligidan kattaroq energiya to‘plasin:
    qλ=3Ig2
    2) Fazoviy zaryad sohasining kengligi erkin yugurish yo‘li uzunligidan ancha katta bo‘lishi kerak:
    W>>λ
    Ichki kuchaytirish koeffitsiyentining qiymati M = fotodiod turiga qarab 10—100 oralig‘ida bo‘ladi.
  • Geterotuzilmali fotodiod
    Geteroo‘tish — taqiqlangan zonasi kengligi turlicha bo‘lgan ikki yarimo‘tkazgich chegarasida hosil bo‘ladigan qatlam. Bir qatlam p+ «qabul qiluvchi darcha» vazifasini bajaradi. Zaryadlar markaziy sohada hosil bo‘ladi. Taqiqlangan zonasi kengligi turlicha bo‘lgan yarimo‘tkazgichlarni tanlash orqali to‘lqin uzunliklarining butun diapazonini qamrab olish mumkin. Kamchiligi — ishlab chiqarishning murakkabligi.