Posted inBiologiya

Jigar sirrozi nima

Jigar sirrozi
Цирроз печени, приведший к гепатоцеллюлярной карциноме. Аутопсийный препарат.
Gepatosellyulyar karsinomaga olib kelgan jigar sirrozi. Autopsiyadan olingan preparat.
KXT-11 DB93.1
KXT-10 K74.3 — K74.6
KXT-10-KM K74.60
KXT-9 571
KXT-9-KM 571.5
DiseasesDB 2729
MedlinePlus 000255
eMedicine med/3183 radio/175
MeSH D008103
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Jigar sirrozi (qadimgi yunoncha κίρρως — sarg‘ish-jigarrang, qahrabo rangli) — surunkali kasallik bo‘lib, unda jigarningsog‘lom parenximatoz to‘qimasi qaytmas ravishda fibroz biriktiruvchi to‘qimayoki stroma bilan almashinadi.

Sirrozga uchragan jigar kattalashadi yoki kichrayadi, g‘ayrioddiy darajada zich, g‘adir-budur va notekis bo‘lib qoladi. Tashxis qo‘yilgandan keyingi o‘n yil ichidagi o‘lim ko‘rsatkichi sababiga qarab 34—66 % ni tashkil etadi: alkogolli sirrozning prognozi boshqa sabablarga bog‘liq sirrozga qaraganda yomonroq. Kasallikning ma’lum bo‘lgan ilk ta’rifini Gippokrat miloddan avvalgi 5-asrda bergan. «Sirroz» atamasi kasallangan jigarning sarg‘ish tusiga bog‘liq holda 1819-yilda kiritilgan.

Epidemiologiya

Mehnatga layoqatsizlikni hisobga olib tuzatilgan hayot yillari jigar sirrozi bilan og‘rigan bemorlarda har 100 000 aholiga, 2004-yilda.
 Ma’lumot yo‘q  50 dan kam  50—100  100—200  200—300  300—400  400—500  500—600  600—700  700—800  800—900  900—1000  1000 dan ko‘p

Iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda sirroz 35 yoshdan 60 yoshgacha bo‘lgan bemorlar o‘limining oltita asosiy sababidan biri bo‘lib, 14—30 ta holat har 100 ming aholiga to‘g‘ri keladi. Dunyoda har yili 40 mln kishi virusli jigar sirrozi va gepatosellyulyar karsinomaoqibatida vafot etadi; bu kasalliklar B gepatiti virusitashuvchiligi fonida rivojlanadi. MDH mamlakatlarida sirroz aholining 1 % ida uchraydi.

Erkaklarda ko‘proq kuzatiladi: erkaklar va ayollar nisbati o‘rtacha 3:1 ni tashkil qiladi. Kasallik har qanday yoshda rivojlanishi mumkin, biroq 40 yoshdan keyin ko‘proq uchraydi.

Etiologiya

Sirroz ko‘pincha uzoq davom etgan alkogol intoksikatsiyasi (turli ma’lumotlarga ko‘ra 40—50 % dan 70—80 % gacha), shuningdek, B, C va D virusli gepatitlari (30—40 %) hamda parazitar infeksiyalar fonida rivojlanadi. Sirrozning nisbatan kam uchraydigan sabablari — o‘t chiqarish yo‘llari (jigar ichidagi va tashqarisidagi) kasalliklari, dimlanish bilan kechuvchi yurak yetishmovchiligi, turli kimyoviy (gepatotoksinlar) va dori vositalari bilan zaharlanishdir. Sirroz modda almashinuvining irsiy buzilishlari (gemoxromatoz, gepatolentikulyar degeneratsiya, α1-antitripsin yetishmovchiligi) va darvoza venasi tizimidagi okklyuzion jarayonlar (flebоportal sirroz) natijasida ham rivojlanishi mumkin. Infeksion omillarga surunkali virusli gepatitlar, ayniqsa B va C, zamburug‘li infeksiyalar (kandidoz, aspergillyoz) kiradi. Parazitar invaziyalar: trematodozlar (shistosomoz, opistorxoz). Birlamchi biliar jigar sirrozi ko‘zga ko‘rinadigan sababsiz paydo bo‘ladi. Bemorlarning taxminan 10—35 % ida kasallik etiologiyasi noma’lumligicha qoladi.

Patogenez

Ko‘p oylar va yillar davomida gepatotsitlar genomi o‘zgaradi va patologik o‘zgargan hujayralar klonlari hosil bo‘ladi. Natijada immun-yallig‘lanish jarayoni rivojlanadi.

Sirroz patogenezining quyidagi bosqichlari ajratiladi:

  1. Etiologik omillar ta’siri: viruslarning sitopatogen ta’siri, immun mexanizmlar, gepatotoksik sitokinlar, xemokinlar, prooksidantlar, eykozanoidlar, atsetaldegid, temirva lipidlarning peroksid oksidlanishi mahsulotlari ta’siri
  2. Faollashgan Ito hujayralarita’sirida biriktiruvchi to‘qima ayniqsa Disse bo‘shliqlarida ortiqcha o‘sib, jigarda perisellyulyar fibroz rivojlanishiga olib keladi
  3. Oqibatda qon ta’minoti parenximada buziladi, bunga sinusoidlar kapillyarlashuvi va tomirlar o‘zanining qisqarishi sabab bo‘lib, natijada ishemik nekrozlar gepatotsitlarda rivojlanadi
  4. Gepatotsitlarda immun mexanizmlar bilan bog‘liq sitoliz kuchayishi

Gepatotsitlarning ko‘priksimon nekrozida shikastlangan sohaga T-limfotsitlarjalb qilinadi; ular fibroblastlarga xos xususiyatlarni olgan Ito hujayralarini faollashtiradi. Bu hujayralar I turdagi kollagenni sintez qiladi va natijada fibroz rivojlanadi. Bundan tashqari, jigar parenximasida mikroskopik darajada markaziy venasi bo‘lmagan soxta bo‘lakchalar hosil bo‘ladi.

Alkogolli jigar sirroziBosqichlari: o‘tkir alkogolli gepatit va fibroz hamda mezenximal reaksiya bilan kechadigan jigarning yog‘li distrofiyasi. Eng muhim omil — nekroz bo‘lib, u alkogolning bevosita toksik ta’siri va autoimmun jarayonlar tufayli gepatotsitlarda yuzaga keladi.

Virusli jigar sirroziOrganizmning o‘z to‘qimalariga nisbatan immunotsitlar sezgirligining ortishi muhim omildir. Autoimmun reaksiyaning asosiy nishoni jigar lipoproteinidir.

Dimlanish bilan bog‘liq jigar sirroziGepatotsitlar nekrozi gipoksiya va venoz dimlanish bilan bog‘liq.

Quyidagi holat rivojlanadi: portal gipertenziya — darvoza venasitizimida bosimning oshishi; bu jigar ichidagi yoki tashqarisidagi portal tomirlarning to‘silishi bilan bog‘liq. Natijada portokaval qon shuntlanishi, splenomegaliya va assitkuzatiladi. Splenomegaliya bilan trombotsitopeniya (trombotsitlarning taloqda ortiqcha to‘planishi), leykopeniyahamda eritrotsitlarning kuchli gemolizi natijasidagi anemiya bilan bog‘liq. Assit quyidagilarga olib keladi: diafragma harakatining cheklanishi, gastroezofageal reflyuks bilan kechadigan peptik eroziyalar, yaralar, qizilo‘ngachning varikoz kengaygan venalaridan qon ketishi, qorin churralari, bakterial peritonit va gepatorenal sindrom. Jigar sirrozi bo‘lgan bemorlarda ko‘pincha gepatogen ensefalopatiyalar kuzatiladi.

Birlamchi biliar jigar sirroziAsosiy rol immun boshqarilishning genetik buzilishlariga tegishli. Avval biliar epiteliy yemiriladi, keyin kanalchalar segmentlari nekrozga uchraydi, undan so‘ng ular ko‘payadi; bu o‘tajralishining buzilishi bilan kechadi. Jarayon bosqichlari quyidagilar:

  • surunkali yiringsiz destruktiv xolangit
  • o‘t kanalchalarining yemirilishi bilan kechadigan duktulyar proliferatsiya
  • o‘t kanalchalarining chandiqlanishi va kamayishi
  • xolestaz bilan kechadigan yirik tugunli sirroz

Birlamchi biliar sirrozning patologoanatomik ko‘rinishi epiteliyning limfotsitlar, plazma hujayralari va makrofaglar bilan infiltratsiyalanishini o‘z ichiga oladi.

Laboratoriya tekshiruvlarida antimitoxondrial antitanalar (AMA) aniqlanadi. Ulardan eng o‘ziga xosi piruvatdegidrogenazaning E2 subbirligiga qarshi yo‘nalgan M2-AMA bo‘lib, qon zardobida IgM miqdori oshadi. Bundan tashqari, immun tizimi vositasida yuzaga keladigan jigar tashqarisidagi belgilar — Hashimoto tireoiditi, Shegren sindromi, fibrozlovchi alveolit, tubulointerstitsial nefrit, seliakiyahamda revmatik kasalliklar bilan birga kechishi — tizimli sklerodermiya, revmatoid artrit, tizimli qizil yugurik.

Belgilari

Jigardan tashqari belgilarning aksariyati sinusoidlarda bosimning ko‘tarilishi tufayli yuzaga keladi, bu darvoza venasi tizimidagi bosimni oshiradi. Portal gipertenziyaYana bir xos belgi — «meduza boshi» bo‘lib, bunda qorin old devori venalari haddan tashqari qon bilan to‘ladi.

Sirrozning umumiy belgilari: holsizlik, ish qobiliyatining pasayishi, qorin sohasida noqulaylik, og‘izdan mentolga o‘xshash hid kelishi, dispeptik buzilishlar, tana haroratining ko‘tarilishi, bo‘g‘imlarda og‘riq, shuningdek, meteorizm, qorinning yuqori yarmida og‘riq va og‘irlik hissi, ozib ketish, asteniyakuzatiladi. Ko‘rikda jigar kattalashgani, zichlashgani, uning yuzasi deformatsiyalangani va cheti o‘tkirlashgani aniqlanadi. Dastlab jigarning ikkala bo‘lagi bir tekisda o‘rtacha kattalashadi, keyinchalik odatda chap bo‘lak kattalashishi ustunlik qiladi. Portal gipertenziya taloqning o‘rtacha kattalashishi bilan namoyon bo‘ladi.

Kasallikning to‘liq klinik manzarasi jigar hujayralari yetishmovchiligi va portal gipertenziyasindromlari bilan namoyon bo‘ladi. Qorin dam bo‘lishi, yog‘li ovqat va alkogolni yomon ko‘tarish, ko‘ngil aynishi, qusish, diareya, qorin sohasida og‘irlik hissi yoki qorin og‘rig‘i (asosan o‘ng qovurg‘a ostida) kuzatiladi. 70 % holatda gepatomegaliyaaniqlanadi, jigar zichlashgan, cheti o‘tkirlashgan bo‘ladi. Bemorlarning 30 % ida paypaslaganda jigar yuzasining tugunli ekani aniqlanadi. Splenomegaliya bemorlarning 50 % ida uchraydi.

Subfebril haroratehtimol, jigardan o‘tadigan ichakdagi bakterial pirogenlarbilan bog‘liq; jigar ularni zararsizlantira olmaydi. Isitma antibiotiklarga chidamli bo‘lib, faqat jigar faoliyati yaxshilanganda yo‘qoladi.

Tashqi belgilar ham bo‘lishi mumkin: kaft yoki oyoq kafti eritemasi, tomir yulduzchalari, tuk qoplamining siyrakligi qo‘ltiq ostida va qovda, tirnoqlarning oqarishi, erkaklarda ginekomastiya — giperestrogenemiyaoqibatida. Ba’zi hollarda barmoqlar shakli «baraban tayoqchalari».

Kasallikning terminal bosqichida 25 % holatda jigar hajmi kichrayadi. Shuningdek, sariqlik, assit, periferik shishlar — gipergidratatsiya tufayli (ayniqsa oyoqlarda), tashqi venoz kollaterallar (varikoz kengaygan venalar — qizilo‘ngach, oshqozon, ichak venalari). Qon ketishi venalardan ko‘pincha o‘lim bilan yakunlanadi. Kamroq hollarda gemorroidal qon ketishlaruchraydi; ular nisbatan kamroq kuchli bo‘ladi.

Ensefalopatiya jigar hujayralari yetishmovchiligi hamda portal-jigar yetishmovchiligi oqibatida yuzaga kelishi mumkin.

Asoratlar

Tashxis

Segmentlarining nomutanosib gipertrofiyasi bilan kechgan jigar sirrozi. Kompyuter tomografiyasi: qorin bo‘shlig‘i.
Organ hajmi kichraygan jigar sirrozi. Qorin bo‘shlig‘ining kompyuter tomografiyasi.

Quyidagi ko‘rsatkichlarning oshishi xos: ALT, AST, ishqoriy fosfataza, leykotsitoz. Gepatoliyenal sindromda gipersplenizmrivojlanishi mumkin; u leykopeniya, trombotsitopeniya, anemiya hamda suyak ko‘migida hujayra elementlarining ko‘payishi.

bilan namoyon bo‘ladi. Kengaygan va egri-bugri venoz kollaterallar angiografiya, kompyuter tomografiyasi, ultratovush tekshiruvi yoki jarrohlik amaliyoti vaqtida aniqlanadi.

Tasnifi

Morfologik tasnif

Jahon gepatologlar assotsiatsiyasi tomonidan (Akapulko, 1974) va JSST (1978).

  • mayda tugunli yoki mikronodulyar sirroz (tugunlar diametri 1 dan 3 mm gacha)
  • yirik tugunli yoki makronodulyar sirroz (tugunlar diametri 3 mm dan katta)
  • to‘liq bo‘lmagan septal shakl
  • aralash shakl (turli o‘lchamdagi tugunlar kuzatiladi)

Etiologik tasnif

Sirrozning quyidagi shakllari ajratiladi:

  • virusli
  • alkogolli
  • dori vositalariga bog‘liq
  • ikkilamchi biliar
  • tug‘ma, quyidagi kasalliklarda:
    • gepatolentikulyar degeneratsiya
    • gemoxromatoz
    • α1-antitripsin yetishmovchiligi
    • tirozinoz
    • galaktozemiya
    • glikogenozlar
  • dimlanish bilan bog‘liq (qon aylanishi yetishmovchiligi)
  • Badd–Kiari kasalligi va sindromi
  • modda almashinuvi va ovqatlanish bilan bog‘liq, quyidagi holatlarda:
    • ingichka ichakda aylanib o‘tuvchi anastomoz hosil qilish
    • semizlik
    • qandli diabetning og‘ir shakllari
  • etiologiyasi noma’lum jigar sirrozi
    • kriptogen
    • birlamchi biliar
    • hind bolalariga xos

Chayld — Pyu bo‘yicha jigar yetishmovchiligi og‘irligini baholash shkalasi

Sirrozda jigar hujayralarining funksiyasi Chayld — Pyu mezonlari bo‘yicha baholanadi.

Ko‘rsatkich Ballar
1 2 3
Assit Yo‘q Yengil, oson davolanadi Taranglashgan, qiyin davolanadi
Ensefalopatiya Yo‘q Yengil (I—II) Og‘ir (III—IV)
Bilirubin, mkmol/l (mg%) 34 dan kam (2,0) 34—51 (2,0—3,0) 51 dan ko‘p (3,0)
Albumin, g/l 35 dan ko‘p 28—35 28 dan kam
Protrombin vaqti (soniya) yoki protrombin indeksi (%) 1—4 (60 dan ko‘p) 4—6 (40—60) 6 dan ko‘p (40 dan kam)

Sirroz sinfi barcha ko‘rsatkichlar bo‘yicha yig‘ilgan ballar yig‘indisiga qarab belgilanadi. 5—6 ball A sinfiga, 7—9 ball B sinfiga, 10—15 ball esa C sinfiga to‘g‘ri keladi.

A sinfidagi bemorlarning kutilayotgan umr davomiyligi 15—20 yil, qorin bo‘shlig‘i jarrohligida operatsiyadan keyingi o‘lim ko‘rsatkichi 10 % ni tashkil etadi. B sinfi jigar transplantatsiyasi masalasini ko‘rib chiqish uchun ko‘rsatma hisoblanadi; bunda qorin bo‘shlig‘i jarrohligidan keyingi o‘lim ko‘rsatkichi 30 % gacha yetadi. C sinfidagi bemorlarning kutilayotgan umr davomiyligi 1—3 yil, qorin bo‘shlig‘i operatsiyasidan keyingi o‘lim ko‘rsatkichi esa 82 % ni tashkil etadi. Chayld — Pyu mezonlariga ko‘ra jigar transplantatsiyasiga ehtiyojni baholash taklif qilingan: C sinfida ehtiyoj yuqori, B sinfida o‘rtacha, A sinfida past.

SAPS mezonlari tizimi

So‘nggi yillarda oshqozon-ichakdan qon ketish, koma, sepsis va boshqa asoratlar paydo bo‘lgan vaqtda bemor prognozini aniqlash uchun asosiy fiziologik ko‘rsatkichlarni o‘z ichiga oladigan SAPS (Simplified Acute Physiology Score — soddalashtirilgan o‘tkir fiziologik holatni baholash shkalasi) qo‘llanadi. Xavf darajasiga ajratishda quyidagilar muhim: yosh, yurak qisqarishlari soni, nafas olish harakatlari soni, sistolik arterial qon bosimi, tana harorati, diurez, gematokrit, leykotsitlar qondagi, mochevina, kaliy, natriyva bikarbonatlar qon plazmasidagi, shuningdek, jigar komasi.

SAPS tizimi bo‘yicha baholash mezonlari

Mezon

Ballar

4

3

2

1

0

1

2

3

4

Yosh, yil

≤45

46—55

56—65

66—75

>75

Bir daqiqadagi yurak qisqarishlari soni

≥180

140—179

110—139

70—109

55—69

40—54

<40

Sistolik arterial qon bosimi, mm sim. ust.

≥190

150—189

80—149

55—79

<55

Tana harorati, ºC

≥41

39,0—40,9

38,5—38,9

36,0—38,4

34,0—35,9

32,0—33,9

30,0—31,9

<30

Bir daqiqadagi nafas olish harakatlari soni

≥50

35—49

25—34

12—24

10—11

6-9

O‘pkaning sun’iy ventilyatsiyasi yoki PPDV

<6

Siydik miqdori, l/sutka

≥5,00

3,50—4,99

0,70—3,49

0,50—0,69

0,20—0,49

<0,2

Qondagi mochevina, mmol/l

≥55

36 −54,9

29 −35,9

7,5 −28,9

3,5 −7,4

<3,5

Gematokrit, %

≥60,0

50,0—59,9

46,0—49,9

30,0—45,9

20,0—29,9

<20,0

Leykotsitlar soni, ×109/l

≥40

20,0—39,9

15,0—19,9

3,0—14,9

1,0—2,9

<1

Qondagi glyukoza, mmol/l

≥44,4

27,8—44,3

13,9—27,7

3,9—13,8

2,8—3,8

1,6—2,7

<1,6

Qondagi kaliy, mekv/l

≥7,0

6,0—6,9

5,5—5,9

3,5—5,4

3,0—3,4

2,5—2,9

<2,5

Qondagi natriy, mekv/l

≥180

161—179

156—160

151—155

130—150

120—129

110—119

<110

НСО3, mekv/l

≥40

30,0—39,9

20,0—29,9

10,0—19,9

5,0—9,9

<5,0

Glazgo shkalasi, ball

13—15

10—12

7—9

4—6

3

PPDV — doimiy musbat havo bosimi.

Tashxisni ifodalash

Tashxis quyidagi sxema bo‘yicha qo‘yiladi:[manba 5789 kundan beri ko‘rsatilmagan]

  • Asosiy:
  • Asoratlar:
    • Portal gipertenziya.
    • Mavjud sindromlar (assit, qizilo‘ngachning varikoz kengaygan venalari (kengayish darajasi)),
    • gipersplenizm (darajasi),
    • ensefalopatiya (etiologiyasi, darajasi, bosqichi …)

Davolash

Jigar sirrozini davolash dori vositalarini qabul qilish va parhezga qat’iy rioya etishni o‘z ichiga oladi, biroq shakllanib bo‘lgan jigar sirrozi qaytmas jarayondir: bu holatda jigarni butunlay tuzatib bo‘lmaydi, bemorning hayotini saqlab qolishning yagona usuli — jigar transplantatsiyasi.

Profilaktika choralari

  • o‘tkir virusli gepatit yuqtirishning oldini olish
  • alkogoldan voz kechish
  • jigarga toksik ta’sir qiladigan dori vositalaridan himoyalanish

Parhez

Jigar sirrozidagi parhez to‘laqonli bo‘lib, 70—100 g oqsil (1—1,5 g har 1 kg tana vazniga), 80—90 g yog‘ (shundan 50 % — o‘simliklardan olingan), 400—500 g uglevodbo‘lishi lozim. Bemorning ovqatlanish odatlari, mahsulotlarni ko‘tara olishi hamda unga hamroh hazm qilish a’zolarikasalliklarini hisobga olish kerak. Kimyoviy qo‘shimchalar, konservantlar va toksik tarkibiy qismlar ratsiondan chiqariladi. Portal gipertenziya asoratlari (shish-assit sindromi, gepatorenal sindrom, jigar ensefalopatiyasi va boshqalar) mavjud bo‘lsa, parhez moslashtiriladi.

Ursodezoksixol kislota

Biliar yetishmovchilik sababli ichakda yetishmaydigan o‘t kislotalari miqdorini to‘ldirishda foydalanish tavsiya etiladi: ursodezoksixol kislota (UDXK). Uning dozasi — 10-15 mg bemorning har 1 kg vazniga, kuniga 1 marta kechasi qabul qilinadi. Bu hazm qilishjarayonlarini tiklashga yordam beradi. UDXK ta’siri quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

  1. Ishlab chiqarilishini rag‘batlantirish orqali o‘t va oshqozon osti bezi shirasining ichakka tushishini ko‘paytirish
  2. jigar ichidagi xolestazni bartaraf etish
  3. qisqarishni kuchaytirish — o‘t pufagida
  4. sovunlash orqali yog‘larning parchalanishini kuchaytirish va lipaza faolligini oshirish
  5. harakatchanligi oshgan ichakdahazm qilish fermentlari bilan ximusning yaxshiroq aralashishi
  6. immun javobni me’yorlashtirish

Gepatoprotektorlar

  • Sirrozda dog‘li rastoropsha urug‘lari va boshqa o‘t haydovchi vositalarni qo‘llash taqiqlanadi.

Hujayra terapiyasi

An’anaviy davolash asosan jigar hujayralarini shikastlanishdan himoyalash, o‘t ajralishini rag‘batlantirish hamda modda almashinuvi buzilishlarini tuzatish uchun farmatsevtik vositalarni qo‘llashdan iborat. Bu, albatta, bemor ahvolini yaxshilaydi, lekin kasallik rivojlanishini to‘xtata olmaydi. Yuqoridagi davolash usullari yordam bermasa, jigar transplantatsiyasi (ko‘chirib o‘tkazish) amalga oshiriladi.

Hayvonlarda jigar sirrozi

Kasallik asta-sekin rivojlanadi. Oshqozon oldi bo‘limlari atoniyasi, gastrit va enterit bilan kechadigan hazm qilish funksiyalarining uzoq muddatli va doimiy buzilishi boshlanguncha haftalar, hatto oylar o‘tadi. Hayvonlarning ishtahasi buzilib, dispeptik belgilar paydo bo‘ladi, bu ozib ketish va organizmning umumiy holsizlanishiga olib keladi. Sirrozga o‘rtacha darajadagi anemiya va leykopeniya xosdir. Jigar sirrozidagi modda almashinuvi buzilishi kaxeksiya va anemiyaga sabab bo‘ladi. Prognoz odatda noqulay.

Adabiyotlar

  • Ivashkin V. T., Mayevskaya M. V., Pavlov Ch. S., Fedosina Ye. A., Bessonova Ye. N., Pirogova I. Yu., Garbuzenko D. V. Rossiya jigarni o‘rganish jamiyati va Rossiya gastroenterologiya assotsiatsiyasining jigar sirrozi asoratlarini davolash bo‘yicha klinik tavsiyalari // Rossiya gastroenterologiya, gepatologiya va koloproktologiya jurnali. — 2016. — 26-jild, № 4. — 71-102-betlar.
  • Garbuzenko D. V. Jigar sirrozida ko‘p a’zoli gemodinamik buzilishlar // Terapevtik arxiv — 2007. — 79-jild, № 2. — 73-77-betlar
  • Sherlok Sh., Duli J. Jigar va o‘t yo‘llari kasalliklari. — M. : GEOTAR Meditsina, 1999. — 864 bet.
  • Ye. M. Klimova, I. A. Votyakova, G. S. Lobintseva, N. F. Yefimova, I. A. Krivtsova. Jigar sirrozi bilan og‘rigan bemorlarda embrional kelib chiqishga ega kriokonservatsiyalangan preparatlarni qo‘llashni asoslash. Gematologiya va qon quyish. 30-jild. Ukraina gematologlari va transfuziologlarining 4-syezdi tezislari, 2001, Kiyev. 160-bet.

Havolalar