Reproduktiv tizim — a’zolar majmui bo‘lib, erkak va ayol organizmlarida asosan odamlarning ko‘payishini (reproduksiyasini, farzand ko‘rishini, naslni davom ettirishini) ta’minlaydi.

Erkaklarning reproduktiv tizimiga ichki jinsiy a’zolar — moyaklar, urug‘ chiqaruvchi yo‘llar, prostata bezi, urug‘ pufakchalari, bulbouretral bezlar, siydik chiqarish kanali hamda tashqi jinsiy a’zolar — jinsiy olat, moyak xaltasi kiradi. Ayollarning reproduktiv tizimiga esa ichki jinsiy a’zolar — tuxumdonlar, fallopiy naylari, bachadon, qin hamda tashqi jinsiy a’zolar (vulva): klitor, qin dahlizi, katta va kichik jinsiy lablar.

Inson biologik tur sifatida, boshqa umurtqali hayvonlar singari, jinsiy ko‘payishni ta’minlash uchun erkak va urg‘ochi jinslarga ajraladi. Bunday ko‘payishda ota-ona organizmlaridan olingan genlar turlicha birikib, avlodning genetik xilma-xilligini ta’minlaydi. Ko‘payishda ishtirok etadigan a’zolar jinsiy a’zolar deb ataladi. Erkak va ayol reproduktiv (jinsiy) a’zolari ko‘payish jarayonida bir-birining vazifalarini to‘ldiradi. Boshqa sutemizuvchilardagi kabi, insonda ham urug‘lanish (va embrionning keyingi rivojlanishi) ayolning ichki jinsiy a’zolarida sodir bo‘ladi. Shu sababli ayolning chanoq sohasidagi reproduktiv a’zolarining asosiy qismi tananing ichida joylashgan (qarang: Ayolning ichki jinsiy a’zolari). Bunday urug‘lanishni amalga oshirish uchun erkaklarda urug‘lanish sodir bo‘ladigan joyga kira oladigan, tana bo‘shliqlaridan tashqarida joylashgan a’zo bo‘lishi lozim. Bu — erkak jinsiy olati, ya’ni penisdir.

Erkak reproduktiv tizimining asosiy vazifasi erkak jinsiy hujayralari (spermatozoidlar)ni ishlab chiqarish va jinsiy aloqa vaqtida ularni urug‘lanish joyiga yetkazishdir.

Ayol reproduktiv tizimining vazifalari ko‘proq. Ular quyidagilardan iborat:

• ayol jinsiy hujayralari (tuxum hujayralari)ni ishlab chiqarish;
• ularni urug‘lanish joyiga yetkazish;
• jinsiy aloqada ishtirok etish;
• urug‘lanish jarayonini amalga oshirish;
• homiladorlikning butun davri davomida embrion (homila)ni ko‘tarish, uning hayot faoliyati, himoyasi va rivojlanishini ta’minlab, tug‘ilgach ona organizmidan tashqarida yashay oladigan darajaga yetkazish;
• tug‘ruq faoliyatini amalga oshirish;
• bolani emizish davrining barchasida ona sutini ishlab chiqarish.

Erkak va ayollarda o‘xshash vazifalarni bajaradigan, ayrim hollarda tuzilishi jihatidan ham bir-biriga o‘xshash jinsiy a’zolar mavjud:

• jinsiy hujayralarni hosil qilish va gormonlarni ajratish vazifasini jinsiy bezlar (tuxumdonlar — ayollarda, moyaklar — erkaklarda) bajaradi;
• bezlarda hosil bo‘lgan hujayralar urug‘lanish joyiga ularning chiqaruv yo‘llari — ichi bo‘sh (naysimon) a’zolar orqali yetkaziladi. Bular erkaklarda urug‘ chiqaruvchi yo‘llar va siydik chiqarish kanali, ayollarda esa fallopiy naylaridir;
• jinsiy qo‘zg‘alish va jinsiy aloqadan hissiy qoniqish olishni sezgir nerv uchlariga boy erogen zonalar ta’minlaydi. Ularning eng ixtisoslashganlari — erkak jinsiy olati (penis) va ayollardagi klitor, ayniqsa ularning tashqi uchlari — penis va klitor boshchalaridir. (Shu bilan birga, ular orasida farqlar ham bor: erkak jinsiy olati jinsiy vazifadan tashqari siydik chiqarishda ham qatnashadi. Jinsiy aloqa uchun ereksiya holatiga o‘tishi hamda urug‘ suyuqligini chiqarishi uchun jinsiy qo‘zg‘atish mutlaqo zarur. Klitor esa faqat erogen sezgirlik a’zosi bo‘lib, jinsiy hujayralarning bevosita o‘tish yo‘lidan tashqarida joylashgan va ko‘payish jarayonining o‘zida ishtirok etmaydi);
• ichki tuzilmalarni tashqi muhitning nomaqbul ta’sirlaridan reproduktiv tizimning qoplovchi qismlari himoya qiladi. Bular ayollarda katta (tashqi) va kichik (ichki) jinsiy lablar hamda klitor qalpoqchasi, erkaklarda esa jinsiy olat terisi, uning chetki terisi va moyak xaltasi hisoblanadi.

Har ikki jins vakillarining reproduktiv tizimi boshqa a’zolar tizimlari, ayniqsa organizmning endokrin tizimi faoliyati bilan chambarchas bog‘liq. Reproduktiv va endokrin tizimlarning umumiy tarkibiy qismlari ham bor. Jumladan, jinsiy bezlar boshqa endokrin a’zolar bilan birga gormonlar ishlab chiqarishda ishtirok etadi; bu gormonlar organizm faoliyatini tartibga soladi. Endokrin tizim reproduktiv faoliyat uchun zarur bo‘lgan jinsiy yetilish jarayonini ta’minlaydi, farzand ko‘rish yoshida reproduktiv a’zolar ishlashini qo‘llab-quvvatlaydi va keksalikda ushbu vazifaning susayishini boshqaradi.

Jinsiy bezlar boshqa ichki sekretsiya bezlari bilan birga gormonlar ishlab chiqarish orqali insonning tashqi qiyofasi shakllanishida ishtirok etadi. Masalan, erkaklarning bo‘yi va mushak massasi o‘rtacha hisobda ayollarnikidan kattaroq bo‘ladi. Bunga suyak-mushak tizimining rivojlanishi, ko‘krak qafasi va chanoq qismlarining nisbatlaridagi tafovutlar, yog‘ hamda mushak to‘qimalarining tanada bir oz boshqacha taqsimlanishi, shuningdek tana tuklarining turlicha joylashuvi sabab bo‘ladi. Reproduktiv faoliyat susayadigan davrda ayollarda suyak to‘qimasi zichligi erkaklarga qaraganda ko‘proq va tez-tez kamayadi. Natijada suyak sinishlari xavfini oshiradigan osteoporoz yuzaga kelishi mumkin.

Inson reproduktiv tizimi siydik ajratish tizimi bilan ham bog‘liq, chunki uning quyi qismi ham chanoq sohasida joylashgan. Biroq bu bog‘liqlik erkak va ayollarda farq qiladi. Ayollarda siydik chiqarish kanalining tashqi teshigi tashqi jinsiy a’zolar (vulva) sohasida, ya’ni qin dahlizida ochiladi, lekin kanal jinsiy yo‘llardan (qindan) alohida o‘tadi. Erkaklarda esa siydik ham, urug‘ suyuqligi ham bitta yo‘l — siydik chiqarish kanali orqali chiqadi; uning katta qismi erkak jinsiy olati ichidan o‘tadi. Odatda keksalikda prostata bezining patologik kattalashishi tufayli bez siydik chiqarish kanali bo‘shlig‘ini siqib, erkaklarda siydik chiqarishni qiyinlashtirishi mumkin. Ayollarda esa uretra qisqaroq va diametri kattaroq bo‘lgani sabab kasallik qo‘zg‘atuvchi bakteriyalarning kirishi osonroq kechadi. Shu bois ularda siydik pufagining infeksion-yallig‘lanish kasalligi (sistit) va siydik chiqarish kanalining yallig‘lanishi (uretrit) ko‘proq uchraydi. Bu holatlar tez-tez siydik chiqarish, hatto siydik tutolmaslik bilan kechishi mumkin.

Embrionlar rivojlanishining dastlabki bosqichlarida jinsiy belgilariga ko‘ra farqlanmaydi. Ayol va erkak reproduktiv tizimlari bir xil boshlang‘ich embrional tuzilmalardan rivojlanadi. Shu sababli erkak va ayol jinsiy a’zolarining tuzilishi hamda ayrim vazifalari gomologik xususiyatga ega (jinsiy bezlar, chiqaruvchi naysimon a’zolar, qoplovchi tuzilmalar). Qarang: Inson reproduktiv tizimining gomologik a’zolari ro‘yxati.

Muayyan genlar, gormonlar va/yoki fermentlar faoliyati o‘zgarganda homila va yangi tug‘ilgan chaqaloqning jinsiy differensiatsiyasi ham o‘zgarishi mumkin. Bunda jinsiy a’zolar odatiy erkak va ayol jinsiy a’zolari o‘rtasidagi oraliq ko‘rinishga ega bo‘lishi yoki tashqi jinsiy a’zolar (genitaliyalar) bir jinsga, ichki jinsiy a’zolar esa boshqa jinsga xos bo‘lishi mumkin (masalan, tashqi a’zolar erkaklarga, ichki a’zolar ayollarga xos yoki aksincha). Shuningdek, boshqa noodatiy jinsiy belgilar ham kuzatilishi mumkin. Bunday rivojlanish xususiyatlari interseks variatsiyalari yoki jinsiy rivojlanish variatsiyalari deb ataladi. Ular inson tanasi tuzilishining odatiy, ammo nisbatan kam uchraydigan shakllaridir.

Inson reproduktiv tizimining katta qismi chanoq sohasida, ya’ni gavdaning quyi qismida joylashgan. Tug‘ilgan bolani emizish uchun zarur bo‘lgan sut bezlari esa gavdaning yuqori qismi — ko‘krak qafasida.

Maxsus gormonlar ta’sirida sut bezlari me’yoriy holatda faqat ayollarda to‘liq rivojlanib, ona suti ishlab chiqarish vazifasini bajara oladi. Erkaklarda esa o‘ziga xos gormonal patologiya (ginekomastiya) bo‘lmasa, ular rivojlanmagan, rudimentar holatda qoladi.

Aksincha, chanoq sohasidagi reproduktiv a’zolar orasida erkak jinsiy gormonlari ta’sirida erkaklarning tashqi jinsiy a’zolari nisbatan kattaroq va rivojlanganroq bo‘ladi. Erkak jinsiy olati ichki urug‘lanishni ta’minlash uchun uzunligi va yo‘g‘onligi jihatidan ayollardagi shu vazifani bajarmaydigan gomologik a’zo — klitorga qaraganda bir necha baravar kattalashadi. Jinsiy olat ostidagi birikib ketgan teri burmalari moyak xaltasini hosil qiladi. O‘g‘il bolalarda odatda jinsiy bezlar (moyaklar) shu xaltaga tushib, unda himoyalanadi. Ayollarning jinsiy bezlari (tuxumdonlar) esa kichik chanoq bo‘shlig‘idan moyak xaltasiga mos keladigan katta jinsiy lablarga tushmaydi. Katta jinsiy lablar jinsiy yoriq sohasini to‘liq yopib, himoya qiladi. Embrion rivojlanishida siydik-tanosil egati o‘g‘il bolalarda bitib ketishi, qiz bolalarda esa qin dahlizi bo‘lgan jinsiy yoriqni hosil qilishi kerak. Bu dahlizda qin va ayol siydik chiqarish kanalining tashqi teshiklari joylashadi, ularni kichik va katta jinsiy lablar qoplab turadi.

Turli genetik va gormonal buzilishlarda erkak va ayol jinsiy a’zolarining tashqi ko‘rinishi hamda tuzilishi o‘zaro o‘xshashlashishi mumkin. Bu, xususan, gormonal muvozanat buzilishi bilan bog‘liq. Ayol va erkak jinsiy bezlari ham ayol, ham erkak jinsiy gormonlarini ishlab chiqaradi, biroq ularning nisbati har bir jinsga xos tarzda farqlanadi. Bu nisbat buzilsa, erkaklarda feminizatsiya yoki ayollarda maskulinizatsiya yuz berishi, ya’ni birlamchi va ikkilamchi jinsiy belgilar jinsiy bezlariga xos bo‘lmagan yo‘nalishda o‘zgarishi mumkin. Masalan, penis haddan tashqari kichik va yetilmagan (mikropeniya), klitor esa noodatiy kattalashgan (klitoromegaliya) bo‘lishi mumkin. O‘g‘il bolalarda siydik-tanosil egati to‘liq bitmasligi, siydik chiqarish kanali va jinsiy olatning bir qismi yoriq bo‘lib qolishi hamda kanalning tashqi teshigi odatdagidan pastroqda joylashishi mumkin. Qiz bolalarda esa jinsiy lablarning bitishib qolishi (yopishmalar, sinexiyalar) uchraydi. Moyaklar tuxumdonlar singari moyak xaltasiga tushmasligi mumkin. Ushbu holatlarning ayrimlari vaqtinchalik bo‘ladi, masalan, bodibilding bilan shug‘ullanuvchi ayollar gormonal stimulyatorlar qabul qilganda.

Insonning reproduktiv faoliyati ko‘pgina boshqa biologik turlarnikiga nisbatan mavsumga kamroq bog‘liq. Biroq erkaklardan farqli ravishda, ayollarda bu faoliyat jinsiy hujayralarning navbatma-navbat yetilishi va ajralib chiqishi bilan bog‘liq davriy xususiyatga ega. Ayol hayotining reproduktiv davrida bu jarayon har oy sodir bo‘ladi. Agar tuxum hujayrasi urug‘lansa, homiladorlik boshlanadi; aks holda bachadonning ichki qavati yangilanadi va eski epiteliy qon bilan birga qin orqali tashqariga chiqadi. Bu jarayon hayz ko‘rish deb ataladi. Shu jarayonlar ayolning hayz siklini tashkil etadi.

Insonning ko‘payishi (reproduksiyasi) ichki urug‘lanish natijasida sodir bo‘ladi. Quyida jinsiy aloqa jarayoni:

• Jinsiy aloqa paytida ereksiya holatidagi jinsiy olat erkak tomonidan ayol qiniga kiritiladi. Jinsiy aloqa yakunida eyakulyatsiya, ya’ni spermaning penisdan qinga chiqarilishi sodir bo‘ladi.
• Spermatozoidlar spermada bo‘lib, qin orqali bachadon yoki fallopiy naylari tomon harakatlanib, urug‘lantirish tuxum hujayraga yetib boradi.
• Muvaffaqiyatli urug‘lanish va zigotaning implantatsiyasidan keyin inson embrioni ayol bachadonida taxminan to‘qqiz oy davomida rivojlanadi. Bu jarayon homiladorlik deb ataladi va tug‘ruq bilan yakunlanadi.
• Tug‘ruq paytida bachadonning mushaklari qisqaradi, bachadon bo‘yni kengayadi va homila bachadondan tashqariga itarib chiqariladi.
• Chaqaloqlar va bolalar deyarli mustaqil yashay olmaydi hamda ko‘p yillar davomida ota-ona parvarishiga muhtoj bo‘ladi. Bola hayotining birinchi yilida ayol odatda uni emizish uchun ko‘kragida joylashgan sut bezlaridan foydalanadi.

Inson biologik tur sifatida yaqqol ifodalangan jinsiy dimorfizm bilan tavsiflanadi. Birlamchi jinsiy belgilar (jinsiy a’zolar)dagi farqlardan tashqari, ikkilamchi jinsiy belgilar va jinsiy xulq-atvorda ham tafovutlar mavjud.

Erkak jinsiy tizimi — erkaklardagi ko‘payish tizimi a’zolarining majmuidir. Erkak jinsiy a’zolari ichki va tashqi a’zolarga bo‘linadi. Tashqi jinsiy a’zolarga moyak xaltasi va jinsiy olat kiradi.

Ichki jinsiy a’zolarga moyak xaltasida joylashgan jinsiy bezlar — ortiqlari bilan birga moyaklar (ularda spermatozoidlar yetiladi va jinsiy gormon — testosteron ishlab chiqariladi), urug‘ chiqaruvchi yo‘llar, urug‘ pufakchalari, prostata bezi va bulbouretral bezlar kiradi. Erkaklarning siydik chiqarish kanali siydikni chiqarishdan tashqari, unga urug‘ chiqarish yo‘llaridan keladigan urug‘ suyuqligini o‘tkazish vazifasini ham bajaradi.

Ayol jinsiy tizimi ikki guruh a’zolardan: 1) ichki va 2) tashqi jinsiy a’zolardan tashkil topgan deb hisoblanadi. Bunda gavdaning pastki qismi — chanoq sohasida va uning yuzasida joylashgan a’zolar nazarda tutiladi. Bu ikki guruh a’zolari o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib, himoya, ajratish, jinsiy aloqa va farzand ko‘rish vazifalarini bajaradi. Chanoq sohasidagi tashqi jinsiy a’zolarning umumiy nomi — vulva (lotincha vulva). Ayol jinsiy a’zolari qatoriga ularning ko‘krak bezlari (sut bezlari) ham kiradi. Bu bezlar tug‘ruqdan keyin bolani oziqlantirish uchun sut ajratadi (erkaklarda ham sut bezlari mavjud, ammo me’yorda rivojlanmaydi va faoliyat ko‘rsatmaydi).

Boshqa murakkab a’zolar tizimlari kabi, inson reproduktiv tizimi ham ko‘plab kasalliklarga chalinishi mumkin. Kasalliklarning to‘rtta asosiy toifasi ajratiladi:

• tug‘ma (kongenital) kasalliklar;
• o‘smalar;
• infeksiyalar, xususan jinsiy yo‘l orqali yuqadiganlari;
• tashqi muhit omillari, shikastlanish, psixosomatik omillar va autoimmun kasalliklar tufayli kelib chiqadigan funksional buzilishlar. Bunday buzilishlarning eng mashhur turi — ko‘plab kasalliklar sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan bepushtlikdir.

Tug‘ma anomaliyalar

Tug‘ma nuqsonlarga reproduktiv a’zolarning hozir yoki kelajakda turli darajadagi funksional buzilishlariga olib kelishi mumkin bo‘lgan rivojlanish nuqsonlari kiradi. Ularni erta aniqlash shifokorlik amaliyotining muhim vazifasidir.

Masalan, bola tug‘ilganidan keyin yoki homila hali bachadonda bo‘lgan davrdagi diagnostika vaqtida uning jinsini aniqlash zarur bo‘ladi. Tashqi jinsiy a’zolar erkak yoki ayol tipiga yetarlicha differensiatsiyalanmaganida yoxud ularning tuzilishi jinsiy bezlar tipiga mos kelmaganida jinsni aniqlash qiyinlashadi. Bunday vaziyatda germafroditizm yoki interseks holati haqida gap ketishi mumkin.

Reproduktiv tizimning ayrim a’zolari homila bachadonda rivojlanayotganida umuman shakllanmasligi mumkin. Ularning tug‘ma yo‘qligi ageneziya yoki aplaziya deb ataladi. Shakllangan a’zolar ham yetarli rivojlanmagan bo‘lishi mumkin; bu holat rivojlanishdan orqada qolish yoki rudimentarlik deyiladi. Rivojlanish nuqsonlari butun a’zoni yoki uning bir qismini qamrab olishi mumkin.