Menstrual sikl (lot. menstruus «oylik „sikl“; har oylik» ma’nolarini bildiradi) — bu ayol reproduktiv tizimida (ayniqsa, bachadonda va tuxumdonlarda) ro‘y beradigan, homiladorlikni mumkin qiladigan muntazam tabiiy o‘zgarishdir. Sikl ootsitlar hosil bo‘lishi hamda bachadonning homiladorlikka tayyorlanishi uchun zarur. Menstrual sikl gormonlar darajasining o‘zgarishi tufayli yuz beradi. Bu sikl bachadon shilliq qavatining funksional qatlami qalinlashishi va tuxum hujayraning o‘sishiga olib keladi (bu homiladorlik boshlanishi uchun zarur). O‘rtacha davomiyligi 28 kun bo‘lgan siklda tuxum hujayra taxminan o‘n to‘rtinchi kuni tuxumdondan ajralib chiqadi; bachadon shilliq qavatining funksional qatlami implantatsiyadan so‘ng oziqaning embrionga yetkazilishini ta’minlaydi. Agar homiladorlik yuz bermasa, endometriyning funksional qatlami ko‘chib tushadi; bu hodisa menstruatsiya deb ataladi.
Ayollarning 80 % gacha bo‘lgan qismi menstruatsiyadan bir-ikki hafta oldin ayrim alomatlarni sezishini bildiradi. Ko‘p uchraydigan alomatlarga husnbuzar, qorin dam bo‘lishi, charchoq hissi, ta’sirchanlik va kayfiyatning o‘zgarishi kiradi. Bu alomatlar kundalik hayotga xalal bergani sababli premenstrual sindrom sifatida ayollarning 20-30 % ida qayd etiladi. Ayollarning 3-8 % ida ular og‘ir kechadi.
Birinchi menstruatsiya odatda o‘n ikki yoshdan o‘n besh yoshgacha boshlanadi; bu hodisa menarxe deb ataladi. Ba’zan u sakkiz yoshdayoq boshlanishi mumkin va bunday holat ham me’yoriy bo‘lishi ehtimol. Birinchi menstruatsiyaning o‘rtacha boshlanish yoshi odatda rivojlanayotgan mamlakatlarda kechroq, rivojlangan mamlakatlarda esa ertaroq bo‘ladi. Bir menstruatsiyaning birinchi kunidan keyingisining birinchi kunigacha bo‘lgan odatiy vaqt yosh ayollarda 21 dan 45 kungacha, katta yoshli ayollarda esa 21 dan 35 kungacha (o‘rtacha 28 kun) davom etadi. Menstruatsiya menopauzadan keyin to‘xtaydi; menopauza odatda 45 yoshdan 55 yoshgacha yuz beradi. Qon ketishi odatda 3 kundan 7 kungacha davom etadi.
Menstrual sikl gormonal o‘zgarishlarga bog‘liq. Homiladorlikning oldini olish uchun bu o‘zgarishlarga gormonal kontratsepsiya yordamida ta’sir ko‘rsatiladi. Har bir sikl tuxumdondagi (tuxumdon sikli) yoki bachadondagi (bachadon sikli) jarayonlarga qarab uch bosqichga bo‘linadi. Tuxumdon sikli follikulyar faza, ovulyatsiya va lyutein fazadan iborat, bachadon sikli esa menstruatsiya, proliferativ faza va sekretor fazaga bo‘linadi.
Menstrual sikl insonda, ayrim boshqa primatlarda, kitlarda ham uchraydi.
Menstrual sikl uch fazani o‘z ichiga oladi: menstrual, proliferativ va sekretor.
Menstrual sikl davomiyligi
Ayollarda menstrual siklning davomiyligi (o‘rtacha) 28±7 sutkani tashkil etadi.
Sikl davomiyligi ayol organizmidagi fiziologik jarayonlar bilan belgilanadi.
Atamalar
Menarxe — birinchi menstrual sikl — jinsiy rivojlanish davridagi asosiy hodisa bo‘lib, ayol organizmining ko‘payish qobiliyatiga ega bo‘lganidan dalolat beradi. Ayollarda menarxe boshlanishining o‘rtacha yoshi 12-14 yosh deb hisoblanadi, me’yoriy oraliq esa 9 dan 16 yoshgacha: 9 yoshda — erta menarxe, 16 yoshdan keyin — birlamchi amenoreya. Birinchi menstrual qon ketishining boshlanish vaqti irsiyat, ovqatlanish va umumiy salomatlik holati kabi omillarga bog‘liq.
Menstrual sikl davrining buzilishlari turli omillar: o‘smirlikdagi gormonal tebranishlar, homiladorlik va boshqa tabiiy sabablardan tortib, turli tashqi va ichki stresslargacha bo‘lgan ta’sirlar natijasida kelib chiqishi mumkin.
Menstruatsiya 40—58 yoshda (o‘rtacha 47—50 yoshda) to‘xtaydi; klimaks davrida reproduktiv funksiya susayadi. Menopauzaning boshlanish vaqti (klimaks — menstruatsiyaning nomuntazam bo‘lishi yoki butunlay to‘xtashi bilan tavsiflanadigan davr) ko‘proq irsiyatga bog‘liq, biroq ayrim kasalliklar va tibbiy aralashuvlar menopauzaning erta boshlanishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Fazalar
1 Menstruatsiya
2 Yetilayotgan follikul
3 Graaf follikuli
4 Ovulyatsiya
5 Sariq tana
6 Sariq tana faoliyatini to‘xtatadi
Menstrual sikl davomida kechadigan jarayonlarni tuxumdonlardagi (follikulyar, ovulyator va lyutein) hamda endometriydagi (menstrual, proliferativ va sekretor fazalar) o‘zgarishlarga mos keluvchi bosqichlarga ajratish mumkin.
Follikulyar/menstrual faza
Menstrual faza — bu bachadon bo‘shlig‘idan endometriy qatlamining ko‘chib tushishi natijasida qon ketishidir; u tuxumdon sikli oxirida tuxum hujayra urug‘lanmagan taqdirda yuz beradi. Tuxumdondagi follikulyar fazaning yoki bachadondagi menstrual fazaning boshlanishi deb menstruatsiyaning birinchi kuni hisoblanadi. Dominant follikulning yakuniy yetilishi sodir bo‘ladigan follikulyar faza davomiyligi ancha o‘zgaruvchan: 23 kunlik siklda — 9—11 kun, 35 kunlik siklda — 21—23 kun.
Follikulyar faza (shu bilan birga tuxumdon sikli ham) gonadoliberin gipotalamus tomonidan ajratila boshlaganda yuz beradi. Bu gormon adenogipofizni oz miqdorda follikulni stimullovchi va lyuteinlashtiruvchi gormonlar (mos ravishda follitropin va lyutropin) ajratishga undaydi. Estradiolning kam miqdorda ajralishi follitropin va lyutropin sekretsiyasini susaytiradi va ularning ajralish darajasini nisbatan past saqlaydi. Shunga qaramay, follitropin ta’sirida tuxumdonlarda bir nechta follikul rivojlana boshlaydi. Ularning orasida follitropin retseptorlari eng ko‘p bo‘lgan va estradiolni eng faol sintezlaydigan follikul dominantga aylanadi, qolganlari esa atreziyaga uchraydi. Estradiol darajasi asta-sekin oshadi. Estradiolning past konsentratsiyasi gonadotropinlar sekretsiyasini susaytirsa, yuqori konsentratsiyasi, aksincha, ularning ajralishini rag‘batlantiradi, chunki bunda gipotalamusdan gonadoliberin ajralishi kuchayadi. Bu ta’sir ayniqsa lyutropinga xos: estradiolning yuqori konsentratsiyasi adenogipofizdagi lyutropin ajratuvchi hujayralarning gonadoliberinga sezuvchanligini oshiradi. Bundan tashqari, ushbu gormonga oid retseptorlar soni ko‘pligi sababli follikullar lyutropinga kuchliroq javob qaytaradi. Shunday qilib, bu holatda musbat qayta aloqa tamoyili bo‘yicha boshqarilish yuz beradi. Natijada adenogipofizdan lyutropin keskin ajralib chiqmaguncha follikul kattalashib boradi. Shu bilan follikulyar faza tugaydi va ovulyator faza boshlanadi.
Ovulyator/proliferativ faza
Siklning taxminan yettinchi kuniga kelib dominant follikul aniqlanadi. U o‘sishda davom etib, tobora ko‘proq estradiol ajratadi; boshqa follikullar esa regressiyaga uchraydi. Yetilib, ovulyatsiyaga qodir bo‘lgan follikul Graaf pufakchasi deb ataladi. Taxminan uch kun davom etadigan ovulyator fazada lyuteinlashtiruvchi gormon (LG) keskin ajralib chiqadi. 36—48 soat ichida LG ajralishining bir necha to‘lqini kuzatiladi va uning plazmadagi konsentratsiyasi sezilarli oshadi. LG ning keskin ajralishi follikul rivojlanishini yakunlaydi va prostaglandinlar hamda proteolitik fermentlar ishlab chiqarilishini rag‘batlantiradi. Bu moddalar follikul devori yorilishi hamda yetilgan tuxum hujayraning ajralib chiqishi (ya’ni ovulyatsiya) uchun zarur. Shu paytda estradiol darajasi pasayadi, bu ba’zan ovulyator sindrom bilan kechadi. Ovulyatsiya, odatda, LG ajralishining eng kuchli to‘lqinidan keyingi 24 soat ichida (16 dan 48 soatgacha bo‘lgan oraliqda) sodir bo‘ladi. Ovulyatsiya paytida tuxum hujayrani o‘z ichiga olgan 5—10 ml follikulyar suyuqlik ajralib chiqadi.
Lyutein/sekretor faza
Ovulyatsiyadan menstruatsion qon ketish boshlanishigacha bo‘lgan vaqt siklning lyutein fazasi (sariq tana fazasi deb ham ataladi) deyiladi. Follikulyar fazadan farqli ravishda, lyutein fazaning davomiyligi nisbatan barqaror — 12 kun (± 2 kun). Graaf pufakchasi yorilgach, uning devorlari puchayadi, hujayralarida lipidlar va lyutein pigmenti to‘planadi. Bu unga sariq rang beradi. O‘zgargan Graaf follikuli endi sariq tana deb ataladi. Lyutein fazaning davomiyligi sariq tananing faoliyat ko‘rsatish davriga (10—12 kun) bog‘liq; shu vaqt ichida sariq tana progesteron, estradiol va androgenlar ajratadi. Estrogen va progesteron darajasining oshishi endometriyning ikki tashqi qavati xususiyatlarini o‘zgartiradi. Endometriy bezlari yetiladi, ko‘payadi va sekret ajrata boshlaydi (sekretor faza); bachadon urug‘langan tuxum hujayraning implantatsiyasiga tayyorlanadi. Progesteron va estrogen darajalari lyutein fazaning o‘rtalarida eng yuqori qiymatga yetadi; bunga javoban darajasi pasayadigan gormonlar — LG va FSG.
Agar homiladorlik yuz bersa, sariq tana progesteron ishlab chiqarishni platsenta rivojlanib, estrogen va progesteron ajrata boshlaguniga qadar davom ettiradi.
Agar homiladorlik yuz bermasa, sariq tana faoliyatini to‘xtatadi, estrogenlar va progesteron darajasi pasayadi. Bu endometriyda shish va nekrotik o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi. Progesteron darajasining pasayishi prostaglandinlar sintezini ham kuchaytiradi. Agar tuxum hujayra urug‘lanmasa, bir muddatdan so‘ng sariq tana lyuteolizga, ya’ni parchalanish yoki tuzilmaviy yemirilish jarayoniga uchraydi va progesteron hamda estradiolni sintezlay olmay qoladi. Lyuteolizni boshqaruvchi modda — prostaglandin PGF2. Lyuteoliz tufayli follitropin va lyutropin sekretsiyasi endi susaytirilmaydi, chunki manfiy qayta aloqa yo‘qoladi. Ushbu gormonlar sekretsiyasi kuchayib, yangi follikulning rivojlanishini rag‘batlantiradi. Estrogen va progesteron darajasining pasayishi ham LG hamda FSG sintezining qayta tiklanishiga yordam beradi va yangi menstrual sikl boshlanadi.
Adabiyotlar
- Tkachenko B. I., Brin V. B., Zaxarov Yu. M., Nedospasov V. O., Pyatin V. F. Inson fiziologiyasi. Compendium / B. I. Tkachenko tahriri ostida. — M.: GEOTAR-Media, 2009. — 496 bet — ISBN 978-5-9704-0964-0.
- Kempbell N. A., Ris J. B., Erri L. A. va boshq. Biologiya. 9-nashr. — Benjamin Cummings, 2011. — 1263 bet — ISBN 978-0-321-55823-7.
