Oshqozon yarasi
Endoskop yordamida olingan oshqozon yarasi tasviri
XKT-11	DA61
XKT-10	K25
XKT-10-KM	K27
XKT-9-KM	533
DiseasesDB	9819
MedlinePlus	000206
MeSH	D010437
Vikimedia omboridagi mediafayllar

Oshqozon yarasi (lot. Ulcus gastrica) — oshqozon yara kasalligi (OYaK) — oshqozon shilliq qavatining (baʼzan shilliq osti qavatini ham qamrab oladigan) mahalliy nuqsoni bo‘lib, u xlorid kislota, pepsin va o‘t suyuqligi taʼsirida hosil bo‘ladi hamda shu sohada trofik buzilishlarni keltirib chiqaradi. Oshqozonda kislota ajralishi odatda bunda ko‘paymaydi.

Yara kasalligi qaytalanuvchi kechishi, yaʼni zo‘rayish davrlari (ko‘proq bahor yoki kuzda) hamda remissiya davrlarining almashinib turishi bilan tavsiflanadi.^{[manba 2163 kundan beri ko‘rsatilmagan]}Biroq eroziya (shilliq qavatning yuzaki nuqsoni)dan farqli ravishda, yara bitganda chandiq hosil bo‘ladi.

Oshqozon yara kasalligi Yer aholisining taxminan 4 % qismida uchraydi. 2015-yilda dunyo bo‘ylab 87,4 million kishida yangi yaralar birinchi marta aniqlangan.

Oshqozon shilliq qavatining meʼyordagi faoliyati unga taʼsir qiluvchi ikki guruh omillar sharoitida kechadi:

1. himoya omillari;
2. tajovuzkor, yemiruvchi omillar.

1-guruh omillariga oshqozon shilliq qavati ishlab chiqaradigan shilliq kiradi. Bu shilliq protonlarning shilliq qavat tomon teskari diffuziyasiga to‘sqinlik qiladi.^{[manba 1835 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

2-guruh omillariga quyidagilar kiradi: oshqozon shirasi (tarkibida xlorid kislota va pepsin — oqsil birikmalarini hazm qiluvchi ferment mavjud), u hujayralarga zarar yetkazuvchi omil hisoblanadi; shuningdek, infeksion omil — xelikobakter mikrobi — Helicobacter pylori (agar u bilan zararlanish sodir bo‘lgan bo‘lsa). Yara nuqsoni tajovuzkor omillarning oshqozon shilliq qavatiga yemiruvchi taʼsiri himoya omillari taʼsiridan ustun kelganda yuzaga keladi. Oshqozondagi yarali shikastlanishlarning sezilarli qismi infeksiyalanish bilan, yaʼni Helicobacter pylori — spiralsimon, kislotani xush ko‘ruvchi bakteriya bilan bog‘liq. U oshqozonning kislotali tarkibida va shilliq qavatida yashaydi. Biroq Helicobacter pylori bilan zararlanganlarning faqat oz qismida klinik jihatdan yaqqol namoyon bo‘ladigan oshqozon yoki o‘n ikki barmoq ichak yara kasalligi yoxud kislotaliligi yuqori bo‘lgan gastrit rivojlanadi. Ushbu mikroorganizm bilan zararlanganlarning nima sababdan faqat oz qismi kasallanishi aniq emas: ehtimol, bunda umumiy va mahalliy immunitet holati, oshqozon shilliq qavatining nospetsifik himoya omillari (bikarbonatlar va himoya shillig‘i ajralishi), infeksiyagacha bo‘lgan kislotalilik hamda oshqozon tarkibining fermentativ faolligi va boshqa omillar ahamiyatga ega.^{[manba 1835 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

1999-yilgi maʼlumotlarga ko‘ra, dunyodagi oshqozon yaralarining 38 % qismi H. pylori infeksiyasi bilan bog‘liq. Oshqozon yarasi paydo bo‘lishining ikkinchi keng tarqalgan sababi — nosteroid yallig‘lanishga qarshi preparatlarni qabul qilish. Nisbatan kam uchraydigan sabablarga quyidagilar kiradi: adenokarsinoma, karsinoid, qo‘shni aʼzolardagi o‘smalarning kirib borishi, sarkoma, leyomioma, yot jismlar, qandli diabet, Kron kasalligi, limfoma, sifilis, sil, OIV infeksiyasi.

Oshqozon yarasining paydo bo‘lishiga, shuningdek, chekish, spirtli ichimliklarni (ayniqsa, kuchli alkogolli ichimliklarni) suiisteʼmol qilish, qahva va boshqa kofein saqlovchi ichimliklar, nerv-ruhiy zo‘riqish, stresslar, depressiya, xavotirli holatlar, bunda adashgan nerv tonusining oshishi natijasida oshqozon shirasi ajralishi kuchayadi («stress yarasi» deb ataladi), og‘ir jarohatlar va kuyishlardagi kuchli og‘riqlar, ular travmatik shok rivojlanishi bilan kechadi («shok yarasi» deb ataladi), tartibsiz ovqatlanish, quruq ovqat yeyish, yarimtayyor mahsulotlar va konsentratlar, ziravorlar, nordon, achchiq, qalampirli, sho‘r, dudlangan, qovurilgan, haddan tashqari issiq yoki sovuq, yoxud boshqa tarzda termik, kimyoviy yoki mexanik taʼsir bilan bezovta qiluvchi taomlar hamda gazlangan ichimliklarni ortiqcha isteʼmol qilish.^{[manba 1835 kundan beri ko‘rsatilmagan]} Ayrim bemorlarda ko‘p miqdorda shirinlik yoki xamirli pishiriq isteʼmol qilish ham alomatlarning zo‘rayishiga sabab bo‘ladi. Taxminlarga ko‘ra, bu insulin ajralishining ko‘payishi, shu bilan birga kislotalilik hamda pepsin sekretsiyasining ortishi bilan bog‘liq.^{[manba 1835 kundan beri ko‘rsatilmagan]}

Yara kasalligining alomatlari yaraning joylashuvi, kasallik davomiyligi va bemorning og‘riqqa individual sezuvchanligiga bog‘liq.

Yaraning asosiy belgisi — epigastral sohadagi og‘riq. Yara oshqozonda joylashgan bo‘lsa, odatda ovqatdan keyin og‘riq paydo bo‘ladi; o‘n ikki barmoq ichakda joylashsa, och qoringa «ochlik og‘rig‘i» paydo bo‘ladi; ovqatlanish odatda yengillik keltiradi.

Yara kasalligining boshqa belgilari quyidagilar bo‘lishi mumkin:

• nordon kekirish yoki jig‘ildon qaynashi;
• tana vaznining kamayishi;
• qusish va ko‘ngil aynishi ovqatdan keyin.

• Qonning klinik tahlili.

Asoratsiz kechadigan yara kasalligida qonning klinik tahlilida ko‘pincha sezilarli o‘zgarishlar bo‘lmaydi. Baʼzan gemoglobin va eritrotsitlar miqdorining biroz oshishi kuzatiladi, biroq yaqqol yoki yashirin qon ketishdan darak beruvchi kamqonlik ham aniqlanishi mumkin. Leykotsitoz va ECHT tezlashishi yara kasalligining asoratlangan shakllarida uchraydi.

• Najasni yashirin qonga tekshirish.
• Oshqozonning kislota hosil qilish funksiyasi pH-metriya yordamida tekshiriladi (so‘nggi yillarda esa oshqozon ichidagi pH ni sutkalik kuzatish orqali ham tekshiriladi).

Oshqozon tanasi va subkardial qismidagi yaralarda odatda kislota ishlab chiqarish ko‘rsatkichlari meʼyorida yoki pasaygan bo‘ladi.

• Rentgenologik tekshiruv usuli.

Bariy bilan ikki karra zich kontrastlash orqali o‘tkazilgan rentgenologik tekshiruvda yara kasalligining bevosita belgisi — shilliq qavat konturi yoki relyefidagi «nisha» hamda kasallikning bilvosita belgilari aniqlanadi.

• Endoskopik tekshiruv usuli.

Oshqozon va 12 barmoqli ichak yarasi tashxisida eng ko‘p maʼlumot beradigan usul endoskopik tekshiruvdir. U yara nuqsoni mavjudligini bevosita ko‘rish imkonini beradi, yaraning joylashuvi, chuqurligi, shakli va o‘lchamlarini aniqlaydi, tubi hamda chetlarining holatini baholash va shilliq qavatdagi hamroh o‘zgarishlarni topish imkonini yaratadi. Endoskopiya vaqtida maqsadli biopsiya — «chimdib olish» deb ataladigan muolaja yordamida yara chetlari yoki tubidan maxsus asbob bilan to‘qima bo‘lagi olinadi. Shu yo‘l bilan olingan bioptat (to‘qima bo‘lagi) gistologik tekshiruvga yuboriladi. Bu tekshiruv aniqlangan yarali nuqsonning saraton xususiyatiga ega bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi (masalan, oshqozon saratonining yarali shakli).

• Biopsiya va olingan materialning keyingi gistologik tekshiruvi.

Bu tekshiruv yarali shikastlanishning xavfli o‘sma ekanini istisno qilish imkonini beradi.

• Oshqozon shilliq qavatida Helicobacter pylori mavjudligini aniqlashga qaratilgan tekshiruvlar.
• Elektrogastroenterografiya va antroduodenal manometriya — gastroduodenal harakat faoliyatidagi buzilishlarni aniqlash imkonini beradi.

10 yildan ortiq vaqt davomida davolashning asosi Helicobacter pylori eradikatsiyasi bo‘lib, bakteriya aniqlanganda amalga oshiriladi. Bemorning ahvoli antatsid dori vositalarini qabul qilgach yaxshilanishi mumkin, biroq yaralarning aksariyati sekretsiyani kamaytiruvchi dorilar yordamida davolanadi.

Dori vositalari yordamida oshqozonda xlorid kislota ajralishini to‘xtatish oshqozon shirasining kislotaliligi pasayishiga olib keladi. Sekretsiyani kamaytiruvchi dorilarning dozasi har doim individual tarzda tanlangan, chunki dori yetarli bo‘lmaganida davolash samarasiz bo‘lib, yara uzoq vaqt bitmay qoladi (maʼlumki, yara qancha uzoq ochiq tursa, asoratlar ehtimoli shuncha ortadi, chandiqlanishda kuchliroq deformatsiyalar yuzaga keladi, yaraning cheti va tubida xavfli o‘smaga aylanish xavfi juda sezilarli darajada oshadi); boshqa holatda (doza oshirib yuborilganda) esa oshqozonning sekretor funksiyasi chuqur va uzoq muddat susayadi, natijada bijg‘ish jarayonlari kuchayadi, meʼyordagi hazm buziladi va mikroflora o‘zgaradi (disbakterioz).

Oshqozon yarasini davolashda vitamin preparatlari ham qo‘llanadi: B5 vitamini (pantoten kislota) va U vitamini (metilmetioninsulfoniy xlorid).

Pantoten kislota (B5 vitamini) shilliq qavatlarning tiklanishiga kuchli yordam beradi. Organizmda pantoten kislota yetishmasligi oshqozonda ortiqcha xlorid kislota hosil bo‘lishiga olib keladi. Aksincha, pantoten kislotaning yuqori dozalari oshqozonning sekretor funksiyasini susaytiradi. Pantoten kislota, shuningdek, peristaltikani (ichakning to‘lqinsimon harakatini) rag‘batlantiradi.

U vitamini (metilmetioninsulfoniy xlorid) oshqozon sekretsiyasini kamaytirishga yordam beradi va og‘riq qoldiruvchi taʼsir ko‘rsatadi. Bunga U vitaminining biogen aminlar metillanishi reaksiyalarida ishtirok etishi orqali erishiladi. Masalan, gistaminni metillab, U vitamini uni faol bo‘lmagan N-metilgistaminga aylantiradi.

Homiladorlik davrida yara kasalligini davolash umumiy qabul qilingan rejim choralariga va parhezga rioya qilishni; odatiy terapevtik dozalarda ichakda taʼsir qiluvchi adsorbent preparatlarni qabul qilishni o‘z ichiga oladi.

Kasallik prognozi shartli ravishda ijobiy: o‘z vaqtida yetarli davolash o‘tkazilsa, hayot sifati yomonlashmaydi, mehnat qobiliyati to‘liq tiklanadi. Biroq yara joyidan qon ketishi yoki yaraning teshilishi kabi hayot uchun xavfli asoratlar va buning oqibatida peritonit rivojlanishi mumkin.

• Ivashkin V. T., Sheptulin A. A., Baranskaya Ye. K. va boshqalar Yara kasalligini tashxislash va davolash bo‘yicha tavsiyalar (shifokorlar uchun qo‘llanma). — Moskva, 2004.

• Oshqozon yarasining patologik namunasi (ingl.)
• O‘n ikki barmoq ichak yarasining teshilishi haqida klinik holat va qo‘llanma (ingl.)
• Peptik yaralarning sabablari (ingl.)
• Oshqozon va o‘n ikki barmoq ichak yarasi bo‘lgan bemorlarga tibbiy yordam ko‘rsatish standarti. Sog‘liqni saqlash va ijtimoiy rivojlanish vazirligining 22.11.2004-yildagi 241-son buyrug‘i bilan tasdiqlangan
• Oshqozon yarasi bo‘lgan bemorlarga tibbiy yordam ko‘rsatish standarti (ixtisoslashtirilgan yordam ko‘rsatishda). Sog‘liqni saqlash va ijtimoiy rivojlanish vazirligining 17.09.2007-yildagi 612-son buyrug‘i bilan tasdiqlangan.