Iqtisodiy geografiya — ijtimoiy-geografik fan bo‘lib, jamiyatning iqtisodiy hayoti hududiy tashkil etilishini o‘rganadi.
Iqtisodiy geografiya jahon xo‘jaligining umumiy geografiyasi, mintaqaviy iqtisodiy geografiya va tarmoqlar geografiyasiga (sanoat geografiyasi, qishloq xo‘jaligi, transport, xizmat ko‘rsatish sohasi va hokazo) bo‘linadi.
Ko‘pincha, ayniqsa, rossiyalik mualliflarning asarlarida bu tushuncha butun ijtimoiy-iqtisodiy geografiyani ifodalash uchun qo‘llanadi hamda tabiiy geografiyadan alohida ko‘riladi.
Ta’riflar
«iqtisodiy geografiya» atamasi 1751-yilda M. V. Lomonosov, o‘sha paytda Rossiya imperiyasining Geografiya departamentiga rahbarlik qilgan olim tomonidan fanga kiritilgan. 1960-yillarning o‘rtalarigacha faqat ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan yondashuv ustun bo‘lgan. 1970—80-yillarda iqtisodiy geografiyaning tadqiqot doirasiga urbanizatsiya, shaharlar tarmog‘ining shakllanishi va ijtimoiy muammolar ham kirib kelgan. Uzoq vaqt davomida iqtisodiy geograflar moddiy ishlab chiqarishning hududiy joylashuvi qonuniyatlari, sharoitlari va xususiyatlariga asosiy e’tiborni qaratganlar.
Alfred Veber iqtisodiy geografiyani muayyan makonda iqtisodiy jarayonlarning joylashuvini nazariy jihatdan o‘rganish deb tushungan.
Tadqiqot obyekti va predmeti
Iqtisodiy geografiyaning o‘rganish obyektlari[manba 717 kundan beri ko‘rsatilmagan] sifatida quyidagilar qaraladi: geouniversum (litosfera, gidrosfera, atmosfera, biosfera, antroposfera, texnosfera, noosfera)[manba 717 kundan beri ko‘rsatilmagan]; hududiy ijtimoiy-iqtisodiy tizimlar: iqtisodiy rayonlar, hududiy-ishlab chiqarish majmualari (HIChM), aglomeratsiyalar va boshqalar; jamiyatning hududiy tashkil etilishi — faoliyat yuritayotgan hududiy-ijtimoiy tuzilmalarning uyg‘unligi: aholining joylashuvi, ishlab chiqarish va tabiatdan foydalanishning hududiy tuzilmalari «tabiat — aholi — xo‘jalik» sxemasi asosida ko‘rib chiqiladi.
Iqtisodiy geografiyaning tadqiqot predmeti[manba 717 kundan beri ko‘rsatilmagan] — mamlakat va rayonlar xo‘jaligining xilma-xilligi, xo‘jalikning makoniy tafovutlari, joylar o‘rtasidagi farqlar va shu kabilarni o‘rganishdir.
- Baranskiy va Kolosovskiyga ko‘ra: iqtisodiy rayonlarni va ijtimoiy ishlab chiqarishning joylashish qonuniyatlarini o‘rganish.
- Saushkinga ko‘ra: hududiy-iqtisodiy tizimlar (HIT).
- Alayevga ko‘ra: jamiyat hayotining hududiy tashkil etilishi.
Iqtisodiy geografiya tarkibiga ko‘pincha sanoat geografiyasi, qishloq xo‘jaligi geografiyasi, transport geografiyasi, investitsiya majmuasi geografiyasi, infratuzilma geografiyasi, xizmat ko‘rsatish sohasi geografiyasi va boshqa yo‘nalishlar kiritiladi.
Rivojlanish tarixi
Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya shakllanishining dastlabki bosqichi: XVII asr — XIX asrning 1-yarmi.
Iqtisodiy geografiyaning (IG) paydo bo‘lishi, avvalo, Yevropa mamlakatlarida sanoat rivojlanishining boshlanishi bilan bog‘liq.
1566-yil — O‘rta asrlardan keyin geografiyaning «qayta tiklanishi» boshlanishi:
J. Boden (1530—1596) — geografik muhitning insoniyat jamiyati tarixiga ta’siri haqidagi antik davr va arab mualliflari g‘oyalarini qayta bayon etgan. U bu ta’sirni o‘zgartirish mumkinligini (ya’ni u yengib bo‘lmas kuch emasligini) ta’kidlagan.
L. Gvichchardini[ingl.] — «Niderlandiya tavsifi» (1567): unda mamlakatning nafaqat tabiati, aholisi va xo‘jaligi, balki uning 17 provinsiyasi hamda shaharlari ham tavsiflangan.
1650-yil — Bernhard Varenning «Umumiy geografiya» asari. Geografiya ikki turga bo‘linadi: 1) umumiy (general) — quruqlik va suvlarning umumiy qonuniyatlarini o‘rganish; 2) xususiy — mamlakatlar tavsifi (xorografiya) va uning bir qismi — topografiya (alohida joylarning tavsifi): «Quyosh va yulduzlar harakatiga taalluqli» xususiyatlar, tabiiy sharoit va resurslar hamda odamlar tavsifi.
Rossiya: 1-yarmi (18-asr) — geografiya sezilarli rivojlana boshlagan davr. Bu davr olimlari: I. K. Kirillov, V. N. Tatishchev va M. V. Lomonosov.
I. K. Kirillov Rossiyaning iqtisodiy-geografik tavsifini birinchi bo‘lib tuzib, uni «Butun Rossiya davlatining Buyuk Pyotr beqiyos mehnatlari bilan boshlab, yuksaltirib, meros qoldirgan gullab-yashnagan holati» deb nomlagan (1—2-kitoblar) (1727).
Tatishchev — amalda Rossiyadagi birinchi geograf. Uning «Rossiya tarixi» asari Varenning geografiya haqidagi qarashlarini ham qamrab olgan. «Tarix...» asaridagi boblardan biri «Umuman geografiya va Rossiya geografiyasi haqida» deb ataladi. Geografiyani 3 yo‘nalishga ajratgan: 1) tadqiqot ko‘lamiga ko‘ra — universal (umumiy; butun sayyora va uning qismlaridagi quruqlik va suvlar tavsifi), maxsus (turli mamlakatlar tavsifi) va topografiya (mamlakatlarning ayrim qismlari, hatto shaharlar va ularning atrofidagi hududlargacha bo‘lgan tavsif); 2) «xususiyatlari»ga ko‘ra — matematik (Yerni o‘lchash), fizik (asosiy tabiiy kamchilik va afzalliklarni o‘rganish) va siyosiy (aholining mashg‘ulotlari, mehnat ko‘nikmalari, urf-odatlari va daromadlarining vaqt davomida o‘zgarishini o‘rganish); 3) zamon o‘zgarishlariga ko‘ra — qadimgi, o‘rta va zamonaviy. Aslida u birinchi geografik ensiklopediya — «Rossiya imperiyasi leksikoni»ni tuzgan. Mamlakatni so‘rovnoma asosida o‘rganish dasturini taklif etgan. So‘rovnoma 198 savoldan iborat bo‘lib, hududiy mehnat taqsimoti va joylarning ixtisoslashuviga oid savollarni ham qamrab olgan. U faqat Sibirga yuborilgan. Natijada iqtisodiy geografiya bo‘yicha ilk tadqiqot — «Butun Sibirning umumiy geografik tavsifi» yuzaga kelgan (unda rayonlashtirish, jumladan, iqtisodiy rayonlashtirishga urinishlar bo‘lgan). Kartografik usuldan foydalanilgan. U ta’kidlagan jihatlar: tarixiy yondashuvning muhimligi; tadqiqot ko‘lamini kengaytirish; tabiat va inson faoliyatini birgalikda ko‘rib chiqish; hududiy mehnat taqsimoti hamda turli joylarning tabiiy-iqlim sharoiti sabab ayrim mahsulotlarni ishlab chiqarishga ixtisoslashuvini qayd etish.
Lomonosov. Geografiya Yer qiyofasini uning tarixiy rivojlanishi jarayonida o‘rganishi (o‘tmish va hozirgi holatni solishtirishi) kerakligini isbotlagan. «Iqtisodiy geografiya» atamasini kiritgan (mamlakat xo‘jaligi, tabiiy va mehnat resurslarini o‘rganuvchi fan). Fanlar akademiyasining Geografiya departamentiga (asosiy vazifasi xaritalar tuzish va nashr etish bo‘lgan) rahbarlik qilgan. Rossiyaning keng qamrovli geografik atlasini nashr qilish vazifasini ilgari surgan; Lomonosov uchun iqtisodiy geografiya iqtisodiy kartografiya bilan uzviy bog‘liq edi. Iqtisodiy geografiya bo‘yicha joylarning o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlashga qaratilgan 30 savollik so‘rovnomani 1759-yilda Rossiya atlasi ustidagi ish doirasida tuzgan. Iqtisodiy xarita yaratishni rejalashtirgan. Rossiya mahsulotlari atlasida 1200 ta xarita bo‘lishi ko‘zda tutilgan. Buning uchun Rossiya mahsulotlari leksikonini tuzish kerak edi (ishlab chiqarilgan joyi, ishlab chiqarish hajmi, joyida qancha iste’mol qilinishi, qanday tashib chiqarilishi va narxi). Bundan tashqari, Lomonosov Sibir va Kamchatkada dala tadqiqotlarini tashkil etgan. Asarlari: «Yer qatlamlari haqida» (tabiiy-tarixiy), «Rossiya xalqining ko‘payishi va saqlanishi haqida» (demografik va sotsiologik asar), «Iqtisodiy leksikon» (Rossiya tovarlarining barcha turlarini alifbo tartibida sanab o‘tish). Iqtisodiy geografiyaning asosiy muammolari — ulkan mamlakat tabiiy resurslarini xo‘jalik jihatidan o‘zlashtirish, mamlakat ichidagi hududiy mehnat taqsimoti va yangi ishlab chiqarish markazlarini joylashtirish.
Sharl Lui Monteskye (1685—1755). Tabiiy sharoitlarning jamiyat rivojlanishiga ta’sirini batafsil o‘rgangan. Asarlari: «Qonunlar ruhi haqida», «Fuqarolik qulligi qonunlarining iqlim tabiati bilan aloqasi haqida», «Qonunlarning iqlim xususiyatlari bilan munosabati haqida». Boden izidan borib, Monteskye ham tabiatni o‘zgartiruvchi insonning roliga katta ahamiyat bergan. Qullikning rivojlanish sababini issiq iqlimning odamni bo‘shashtiruvchi ta’sirida ko‘rgan. Boshqa tadqiqot yo‘nalishlari: «kameral statistika» (Germaniya, 18-asr o‘rtalari) — turli davlatlar va ularning ma’muriy birliklariga oid o‘zaro bog‘lanmagan ko‘plab alohida ma’lumotlarni to‘plagan; tijorat geografiyasi — savdo buyumlari, tovarlar narxlari va shu kabilar haqidagi ma’lumotlar.
I. Kant (1724—1804). Jamiyat rivojlanishida tabiatning o‘rniga e’tibor qaratgan. Ishlab chiqarishni vaqtga, tabiatni insonga qarama-qarshi qo‘ygan hamda tabiiy va iqtisodiy geografiyani bir-biridan ajratishga asos solgan. Tabiatni makoniy va tarixiy jihatdan birgalikda o‘rganishni ajratuvchi geografiya fanining xorologik konsepsiyasi aynan undan boshlangan.
18-asr oxiri — Rossiyada iqtisodiy rayonlar shakllana boshlaydi. 1776-yil — Chebotaryov mamlakatning geografiyasiga oid 1-darslik — «Rossiya imperiyasining geografik-uslubiy tavsifi»ni nashr etadi. U Rossiyaning Yevropa qismini rayonlashtirishga birinchi bo‘lib urinib ko‘radi.
XIX asrning I yarmi
A. Gumboldt (1769—1859). Tabiatga yaxlit tizim sifatida qaragan. Tabiiy va madaniy landshaftlarning farqiga, inson faoliyati natijasida tabiatning kuchli o‘zgarishiga, tabiat bilan inson o‘rtasidagi ko‘p qirrali aloqalarga e’tibor qaratgan. Natijada qiyosiy usul asosida landshaft haqidagi ta’limotni yaratishga kirishgan, tabiiy landshaft zonalarini ajratgan. Quyidagi tushunchalarni fanga kiritgan: biosfera, organik va noorganik tabiatning birligi (organik dunyo va iqlim landshaftni shakllantiradi), texnosfera, noosfera. Asari: «Kosmos».
K. Ritter. Asosiy e’tiborini tabiat va inson faoliyati o‘rtasidagi munosabatlar namoyon bo‘ladigan hududlarga qaratgan. Asarlari: 19 jildlik «Yershunoslik», «Qiyosiy yershunoslik tarixi». Kant izdoshi. Geografiyaning predmeti tabiati, aholisi va xo‘jaligiga ega muayyan hududlar deb hisoblagan; natijada Yer makonlari g‘oyasini ilgari surgan. Shuningdek, makoniy munosabatlar tushunchasini kiritib, ularni miqdoriy baholashga uringan. «Yer organizmi», «muhit», «geografik tasnif» tushunchalarini ham qo‘llagan. Ritter qarashlarida makon o‘zgaradi (makonning qisqarishi). U sayyoradagi madaniy sohani ajratgan; Yerni inson uchun tarbiya maskani sifatida tushunish ham uning qarashlaridan kelib chiqqan.
K. I. Arsenyev — rayonlar bo‘yicha tadqiqot yo‘nalishini rivojlantirgan. Rossiya hududini tabiiy sharoiti va aholi xo‘jalik faoliyatining o‘ziga xosligiga ko‘ra 10 ta «makon»ga ajratgan. «Rossiyaning statistik ocherklari» (1848) asarida rayonlar («makonlar») va ularning ichidagi kichik rayonlar («mintaqalar») ajratilib, har birining tabiiy-geografik hamda iqtisodiy-geografik xususiyatlari tavsiflangan — bu rayonlashtirishning dastlabki ko‘rinishlari edi. Bundan tashqari, statistika tizimini yaxshilash va shaharlarni o‘rganish bilan shug‘ullangan.
Marks va Engels. Insonning tabiat bilan kurashi zarur bo‘lsa-da, tabiat tarixi va jamiyat tarixi bir-birini belgilaydi (moddalarning yagona almashinuvi). Jamiyatni harakatga keltiruvchi kuch — ishlab chiqarishning ijtimoiy xususiyati bilan muayyan mamlakat jamiyati ixtiyoridagi ishlab chiqaruvchi kuchlarning o‘zaro uyg‘unlashuvidir.
Iqtisodiy va ijtimoiy geografiyaning yetakchi G‘arb maktablari: 19-asrning ikkinchi yarmi — 20- asrning birinchi yarmi
Kapitalizmning ayniqsa jadal rivojlanishi va Birinchi jahon urushiga tayyorgarlik davri, ya’ni XX asrning dastlabki ikki o‘n yilligi, bir tomondan, fan va san’atda «sarosima» va ma’lum tanazzul bilan tavsiflangan. Shu bilan birga, bu umumiy izlanishlar va o‘zgarishlar davri bo‘lib, fan va san’atda yangi yo‘nalishlar paydo bo‘lgan. Bu paytda umuman geografiya, xususan, iqtisodiy geografiya XIX asrda shakllangan yo‘ldan biroz chetlashgan. Shu davrda geografiyada geografik determinizm paradigmasi keskin rivojlandi. U ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotning shiddatli jarayonlarini tabiiy jarayonlar bilan izohlardi. Biroq ko‘proq to‘g‘ridan-to‘g‘ri determinizm emas, balki geografik possibilizm (possibilism), ya’ni tabiiy omillarning insonga bilvosita ta’sirini e’tirof etuvchi maktab tan olingan.
Elize Reklyu (1830—1905). «Umumiy geografiya» (19 jild) — dunyoning barcha qismlari va mamlakatlarining eng batafsil geografik tavsifi (faqat tabiat emas, xo‘jalik va insonlar hayoti ham yoritilgan). «Yer» — Yerdagi hayot tavsifi; geografning vazifasi Yer sharining fiziologiyasini anglashdir. «Inson va Yer» (6 jild) — mehnat geografik muhitga qanday ta’sir qilishini tushunishga bag‘ishlangan.
Rayonlar paradigmasi. Ushbu paradigma doirasida xorologik maktab, fransuz inson geografiyasi maktabi (XIX asr oxiridan boshlab, Vidal de la Blash, E. Reklyu, J. Bryun) va antropogeografiya (F. Ratsel, K. Ritter) kabi milliy geografiya maktablari rivojlangan. Ular insonning hududlarni o‘zlashtirishi va bunga tabiatning ta’sirini o‘rgangan.
XX asr boshlaridan Germaniyada geograflar orasida Fridrix Ratselning (1844—1904) antropogeografik konsepsiyasi keng tan olindi. Ratsel konsepsiyasi ko‘p jihatdan natsizmning nazariy asoslaridan biriga aylandi, chunki unda Germaniya chegaralarini kengaytirish asoslab berilgan edi. Ijtimoiy darvinizm vakili bo‘lgan Ratsel inson va hayvon guruhlarining hayoti, Yer yuzasida joylashuvi hamda atrof-muhit bilan o‘zaro munosabatlarida ko‘plab umumiyliklar borligini ta’kidlagan. U davlatni (boshqa har qanday hudud singari) tirik mavjudotlar kabi yashash uchun kurashuvchi organizm deb qaragan va «hayotiy makon» tushunchasini kiritgan. Antropogeografiyaning vazifalari: inson tarqalgan hududlarni, tabiat ta’sirida aholining joylashishini va tabiatning insonning ruhiyati hamda tanasiga ta’sirini tasvirlash. «Siyosiy geografiya» asarida geosiyosatga asos solgan — bu davlatlarning siyosiy munosabatlari, chegaralari, da’volari, nizolari, bosib olishlari va yer hududlarini biologik yondashuv bilan talqin qilish edi. U hududlarni o‘zlashtirishni ham tadqiq qilib, tabiat mustamlakalashtirishga qanday ta’sir etganini ko‘rib chiqqan. Antropogeografiya geografik possibilizmga mansub.
Birinchi jahon urushidan so‘ng ingliz olimi Xelford Makkinderning dunyoning markaziy mintaqalari — Xartlend nazariyasiga oid kitobi nashr etildi (Sharqiy Yevropa + SSSR + Shimoliy Xitoy (Manjuriya) + Mongoliya). Bu hududlarni egallaganlar go‘yoki ayrim qit’alarni va butun dunyoni boshqara olishi aytilgan. O‘sha yillarda geosiyosat eng katta rivojga Germaniyada, Ratsel izdoshlaridan biri bo‘lgan geograf Karl Xausxofer asarlarida erishgan. Gitler tarafdori bo‘lgan bu olim 1927-yilda Germaniya chegaralarini qayta ko‘rib chiqish konsepsiyasini ilgari surgan.
Antropogeografiya inqilobdan oldingi Rossiyada ham qisman namoyon bo‘lgan: A. A. Kruber (1871—1941), L. D. Sinitskiy (1864—1933) va V. P. Semyonov-Tyan-Shanskiy asarlarida uchraydi. Biroq Rossiyada tadqiqotlar ijtimoiy yo‘nalishga ko‘proq ega bo‘lib, insoniyat ijtimoiy organizm sifatida qaralgan hamda tabiat bilan inson o‘rtasidagi munosabatlar tasvirlangan. Ratseldan farqli ravishda, Kruber va Sinitskiy obyektiv mavjud geografik qobiqni tan olib, uning tarkibida antroposferani ajratganlar. Bundan tashqari, Sinitskiy mohir pedagog bo‘lib, o‘rta va oliy ta’lim uchun ko‘plab darsliklar yozgan. Ratselning asarlari: «Antropogeografiya», «Siyosiy geografiya», «Yer va hayot», «Xalqshunoslik». Shogirdlari: 1. Ellen Sempl (1863—1932) — Ratsel g‘oyalarini AQSHga olib kirgan. 2. Kenitington — ingliz olimi. Kamchiliklari: tabiat qonunlarini inson geografiyasiga ko‘chirganlar, bu esa noto‘g‘ri (masalan, Sinitskiy xalqlarning Yer yuzida zonalar bo‘ylab tarqalishi haqida yozgan); jamiyatni harakatlantiruvchi haqiqiy kuchlarni ko‘rishga urinmaganlar (hammasini inson organizmi bilan izohlaganlar), zamonaviy jamiyatni o‘rganishdan voz kechganlar; tabiat va jamiyat o‘rtasidagi ziddiyatlarni payqashga intilmaganlar (ularni uyg‘unlik sifatida tavsiflaganlar); geografik muhit odamlarni ma’lum mashg‘ulot turini tanlashga majbur qiladi deb qaraganlar; iqtisodiy yondashuv bo‘lmagan, hammasi tabiiy omillar bilan izohlangan. Hozirgi vaqtda antropogeografiya oldingi shaklini yo‘qotgan.
XX asrning 1-yarmida xorologik maktab Kant va Ritter izdoshi Alfred Gettner (1859—1941) asarlarida rivojlandi. (Kant bo‘yicha fanlarning tasnifi: tizimli fanlar (fizika, matematika, biologiya va hokazo), xronologik fanlar (tarix), xorologik fanlar (geografiya). Ritter barcha geografiya fanlari uchun umumiy bo‘lgan quyidagi ta’rifni bergan: « Geografiya fanlarining o‘rganish predmeti Yer yuzasidagi makonlardir…» Demak, ko‘p obyektlarga ega hudud o‘rganiladi, tarixiy omil zarur hisoblanmaydi va hududning ma’lum bir lahzadagi holati tasvirlanadi.
Gettnerning asosiy qoidalari:
— geografiya — makonning obyektlar bilan to‘lganligini o‘rganuvchi fan (Kantdagidek)
— geografiya — ideografik fan, ya’ni u joylashuv qonuniyatlariga emas, balki xoroslar — rayonlar tavsifiga qiziqadi. Tabiiy va madaniy landshaftlarga katta ahamiyat beriladi.
Ushbu ilmiy maktab izdoshi bo‘lgan amerikalik geograf R. Xartshorn geografiyani makondagi ko‘plab alohida yer obyektlari (landshaftlar, joylar va boshqalar) haqidagi fan deb hisoblagan. Uning fikricha, bularning har biri o‘ziga xos va takrorlanmas bo‘lib, geograf tafakkurining mahsuli hisoblanadi: tadqiqotchi ularni har safar muayyan maqsad uchun ajratadi va ular o‘rtasida turli aloqalarni belgilaydi. Xartshorn Kantning boshqa izdoshlari singari geografik obyektlarning rivojlanish qonunlarini kashf etish imkoniyatini rad etgan, ularning mohiyatini bilib bo‘lmaydi deb hisoblagan va obyektiv mavjud rayonlarni ajratish mumkinligini inkor qilgan. Shu asosda XX asr o‘rtalaridayoq Amerika geografiyasida rayonlashtirishning subyektivligi konsepsiyasi shakllangan.
Fransuz inson geografiyasi maktabi. XIX asr oxiridan Fransiyada E. Reklyuning ilmiy maktabi o‘rnini Vidal de la Blash (1845—1918) boshchiligidagi «inson geografiyasi» maktabi egalladi. Bu mamlakatshunoslik va tavsiflashga ixtisoslashgan eng yaxshi maktablardan biri edi. Uning tamoyillari — tabiat va inson uyg‘unligi, manzaraviy yondashuv, landshaftlarni tasvirlash. Asosiy vazifa — mamlakatning umumiy qiyofasini aks ettirish. Fransuz geografiyasi — alohida inson geografiyasi. Geografiya — san’at. Ushbu maktab asarlarida, avvalo, odamlar hayotining geografik muhitning o‘ziga xos sharoitlariga moslashish xususiyatlari hamda ayrim hududlarning tarixiy rivojlanishida mahalliy tabiiy imkoniyatlardan xo‘jalikda foydalanish yoritilgan. Uzoq o‘zlashtirish tarixiga ega bo‘lgan kichik hududlarda, asosan qishloq joylarda, tabiat bilan inson hayoti o‘rtasidagi aloqalar shu qadar yorqin tasvirlanganki, bu asarlarni fandan ko‘ra san’atga yaqin deyish mumkin edi. Regionalizm umuman fransuz maktabining, xususan, «inson geografiyasi»ning eng muhim xususiyatlaridan biri bo‘lgan, chunki tadqiqotlar mintaqaviy tavsiflardan iborat edi. Marton, Demanjon va Sionning bir qator asarlari mintaqaviy geografiyaga bag‘ishlangan. Rural tadqiqot usullari (yer bilan bog‘liq faoliyat — qishloq xo‘jaligi, baliqchilik va ovchilik) qo‘llanilgan. Mintaqaviy tadqiqotning dastlabki obyektlari kichik geografik birliklar (rayonlar) — «pei» (pays), ya’ni tabiiy, tarixiy va madaniy jihatdan birlashgan, bir xil xususiyatli hududlar hisoblangan. V. de la Blash asarlari: «Fransiyaning geografik rayonlari», «Fransiya rayonlari», «Inson geografiyasining tamoyillari». Shogirdlari: Jan Bryun («Inson geografiyasi», «Fransiyada inson geografiyasi», «Tarix geografiyasi»), Bali («Shimoliy Amerika»), Lyusyen Gallua, de Marton, Monmar, M. Sare («Inson geografiyasi asoslari»). Moddiy turmush va mahalliy madaniyatning muayyan hudud tabiiy sharoiti bilan bog‘liqligi yorqin va obrazli tasvirlangan, AMMO asosiy narsa — iqtisodiy hayotdagi ziddiyatlar va tafovutlar e’tibordan chetda qolgan.
«Joylashtirish nazariyalari»
Ishlab chiqarishni joylashtirish nazariyalari muayyan ishlab chiqarishning o‘ziga xos xususiyatlaridan mavhumlashtirilgan. Shu bois ular amaliyotda kam qo‘llanadi, chunki quyidagilarning rivojlanishi va joylashuviga ta’sir etuvchi haqiqiy harakatlantiruvchi kuchlarni ochib bermaydi: ishlab chiqaruvchi kuchlar.
1. Tyunen modeli («Ajratilgan davlat»). 3 omilning ta’sirini o‘rganadi: transport xarajatlari, ishlab chiqarish xarajatlari hamda tabiiy sharoit va resurslar. Yerdan eng katta foyda olish nuqtayi nazaridan yagona markaz atrofida qishloq xo‘jaligining turli tizimlari joylashuv qonuniyatlarini aniqlaydi: 1…7 Tamoyili: markazdan uzoqlashgan sari xo‘jalik yuritish intensivligi pasayadi. Xulosalar: masofa omili va ishlab chiqarish zonalarining maqbul uyg‘unligi tamoyili muhim. «+» — chekka hududlarning qoloqligini oqlaydi; «−» — amalda ishlab chiqarishning doimiy o‘zgarib boruvchi rivojlanishini hisobga olishga ulgurmaydi.
2. Alfred Veber. Asosiy tamoyil — ishlab chiqarish xarajatlarini eng kam darajaga tushirish. Asosiy shartlar: alohida ajratilgan xo‘jalik hududini ko‘rib chiqish; xomashyo qazib olish joylari, mehnat bozorlari va sanoat mahsulotlarini iste’mol qilish markazlarini oldindan belgilangan nuqtalar sifatida qabul qilish; korxonani joylashtirish to‘g‘risida transport va ish haqi xarajatlarini kamaytirish hamda aglomeratsiya samarasini oshirish asosida qaror qabul qilish (buning natijasida energiya, tashish va boshqa infratuzilma xarajatlari tejaladi). Vazifa — ishlab chiqarishni joylashtirish uchun eng maqbul nuqtani tanlash; uni xomashyo olinadigan joy bilan sotuv bozorini tutashtiruvchi to‘g‘ri chiziqda izlash lozim.
3. Valter Kristaller — aholi punktlarining qonuniy joylashuvi va ular iyerarxiyasi (jumladan, shaharlar) haqidagi nazariya; bosib olingan Sovet hududini qayta tashkil etish modeli bilan ham bog‘langan, biroq real hayot murakkabroq. Markaziy joy (shahar) xizmat ko‘rsatadigan hudud haqidagi gipoteza, transport xarajatlarini kamaytirish va iste’mol qilinadigan xizmatlarning miqdori hamda sifatini oshirish tamoyillariga asoslanadi.
Iqtisodiy geografiyaning asosiy maktablari
- Joylashtirish nazariyasi
- Makoniy tahlil maktabi
- Tarmoq-statistika maktabi
- Sovet rayonlashtirish maktabi
- Mintaqaviy o‘sish nazariyalari
- Yangi iqtisodiy geografiya
Yetakchi ilmiy markazlar va nashriyotlar
AQSHda (Massachusets shtatidagi Klark universitetida) 1925-yildan boshlab «Iqtisodiy geografiya» jurnali nashr etiladi. Buyuk Britaniyada 2001-yildan boshlab «Iqtisodiy geografiya jurnali» nashr etiladi (nashriyot: Oksford universiteti).
Rossiyada:
- Moskva davlat universitetining geografiya fakulteti (xorijiy mamlakatlar ijtimoiy-iqtisodiy geografiyasi kafedrasi, Rossiya iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi kafedrasi, jahon xo‘jaligi geografiyasi kafedrasi)
- Rossiya Fanlar akademiyasi Geografiya instituti
- Sankt-Peterburg davlat universiteti (iqtisodiy va ijtimoiy geografiya kafedrasi, mintaqaviy siyosat va siyosiy geografiya kafedrasi)
- Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir bo‘limining Geografiya instituti (Irkutsk)
- Rossiya Fanlar akademiyasi Uzoq Sharq bo‘limining Tinch okeani geografiya instituti
Adabiyotlar
- Mahalliy iqtisodiy geograflar. XVIII—XX asrlar / Tahriri ostida: N. N. Baranskiy, N. P. Nikitin, Yu. G. Saushkin. — Moskva: Uchpedgiz, 1957. — 328 bet — 15 000 nusxa
- SSSR iqtisodiy geografiyasi / N. P. Nikitin va boshqalar tahriri ostida. — Moskva: Prosveshcheniye, 1966. — bet 718.
- Saushkin Yu. G. Iqtisodiy geografiyaga kirish. — Moskva: MDU, 1970. — bet 339.
- Isachenko Ye. V., Kolesov A. I., Chernyx G. A. Rossiya iqtisodiy geografiyasi va mintaqashunosligi. — Belgorod: «Kooperativ ta’lim», 2007. — bet 314.
- Yermolayeva V. A. Iqtisodiy geografiya va mintaqashunoslik. — 3-nashr. — Moskva: «FLINTA», 2016. — ISBN 978-5-9765-0869-9.
- Lugovskiy A. M., Glushkova V. G. Mintaqaviy iqtisodiyot va iqtisodiy geografiya. — Moskva: «KnoRus», 2019.
Havolalar
- Iqtisodiy geografiya — maqola manbasi: Katta sovet ensiklopediyasi.