| Fan | |
| Geomorfologiya | |
|---|---|
| | |


Geomorfologiya (qadimgi yunoncha γῆ «Yer» + μορφή «shakl» + λόγος «ta'limot, fan») — relyef, uning tashqi ko'rinishi, kelib chiqishi, rivojlanish tarixi, hozirgi dinamikasi va tarqalish qonuniyatlarini o'rganadigan fan. Geomorfologiya relyefning o'zgarish tarixi va dinamikasini tadqiq etadi hamda kelajakdagi o'zgarishlarini bashorat qiladi. Bu fan quyidagi sohalar bilan bevosita bog'liq: geografiya, geologiya, geodeziya, tuproqshunoslik, planetologiya, geoarxeologiya.
Yer relyefini quyidagi belgilar va amaliy mezonlar asosida tavsiflaydi hamda o'rganadi:
- Shakli;
- O'lchami;
- Geologik tarkibi;
- Kelib chiqishi;
- Dinamikasi;
- Amaliy qo'llanish imkoniyati;
- Ehtimoliy xavfi;
- Estetik xususiyatlari.
Geomorfologiya Yer relyefi, umuman olganda, endogen (tektonika, vulkanizm, Yer qa'ridagi moddalarning kristallokimyoviy siyraklashuvi va boshqa), ekzogen va kosmogen jarayonlar ta'sirida shakllanishini aniqlaydi.
Umumiy geomorfologiya — relyef va uning dinamikasini o'rganishning asosiy usul hamda metodlarini qamrab oluvchi nazariy, amaliy va o'quv fanidir. Tabiiy tarixiy rivojlanish davomida umumiy geomorfologiyadan tor ixtisoslashgan tarmoqlar yoki bo'limlar ajralib chiqqan.
Asosiy bo'limlari:
- Dinamik geomorfologiya
- Strukturaviy geomorfologiya
- Iqlim geomorfologiyasi
- Paleogeomorfologiya.
Shuningdek, asosiy relyef hosil qiluvchi jarayonlarga ko'ra ham bo'linadi: vulqonli hududlar geomorfologiyasi, flyuvial geomorfologiya (daryo jarayonlari geomorfologiyasi), dengiz geomorfologiyasi, muzlik geomorfologiyasi va boshqalar.
Muhandislik geomorfologiyasi — geomorfologiyaning alohida tarmog'i, amaliy fanbo'lib, uning maqsadi relyef xususiyatlari va uning dinamikasini quyidagi ishlarda hisobga olishdir: muhandislik tahlili, bashoratlash, rejalashtirish, loyihalash va sun'iy inshootlar qurilishi jarayonlarida Yer yuzasida yoki boshqa sayyoralar yuzasida.
Geomorfologik xaritashunoslik — Yer yuzasi morfologiyasini batafsil aks ettiruvchi maxsus xaritalarni yaratish bilan shug'ullanadigan kompleks ilmiy, o'quv va amaliy fandir.
Geomorfologiyada o'zaro bo'ysunish xususiyatiga ko'ra relyefning uch darajasi ajratiladi:
- elementlar — quyi daraja;
- shakllar — o'rta daraja;
- majmualar — yuqori daraja.
Relyef elementlari uning eng oddiy tarkibiy qismlari: nuqtalar, chiziqlar va yuzalardir. Ularga tog' cho'qqilari, konussimon botiqlarning tubi, talveglar, suvayirg'ichlar, qirralar, orqa tutashuv chiziqlari, gorizontal va deyarli gorizontal yuzalar, yonbag'irlar kiradi.
Relyef shakllari — Yer yuzasida kuzatiladigan notekisliklar bo'lib, ular uch o'lchamli hajmli jismning tashqi yuzasini tashkil etadi va relyef elementlari yoki nisbatan sodda relyef shakllaridan iborat bo'ladi. Ayrim tadqiqotchilar bu shakllarni quyidagi atama bilan ifodalaydi: morfoskulptura.
Relyef majmuasi yoki turi — tashqi ko'rinishi (morfologiyasi), kelib chiqishi (genezisi) yoki yoshi kabi muayyan belgisiga ko'ra o'xshash relyef shakllari yig'indisidir.
Xususan, 2002-yilga kelib geomorfolog Leonid Mixaylovich Axromeyev 2 000 dan ortiq geomorfologik atamani hisobga olib, tizimlashtirgan; bu atamalar rossiyalik tadqiqotchilarning ilmiy lug'atini tashkil etadi.
Asosiy atamalar
Tarix
Geomorfologiya asoschisi xitoylik olim va davlat arbobi Shen Ko (1031—1095) bo'lgan. U tog'ning geologik qatlamida dengiz hayvonlari chig'anoqlarini kuzatgan; mazkur tog' Tinch okeanidan yuzlab mil uzoqlikda joylashgan edi. Qoya kesimida ikki pallali mollyuskalar chig'anoqlarining gorizontal cho'zilgan qatlamini payqagach, u bu qoya ilgari dengiz sohilida joylashgan, asrlar o'tishi bilan esa qirg'oq yuzlab kilometrga siljigan, degan taxminni ilgari surgan. U Venchjou atrofidagi tog'larda eroziyani kuzatib, Yer yuzasining shakli tuproq eroziyasi va cho'kindilarning to'planishi natijasida o'zgargan hamda shakllangan, degan xulosaga kelgan. Bundan tashqari, u Yanchjou hududining quruq shimoliy iqlim mintaqasida qadimgi bambuk qoldiqlari topilganiga asoslanib, iqlim asrlar davomida asta-sekin o'zgarishi haqidagi nazariyani ilgari surgan. Hozirda bu hudud Shensi provinsiyasiga to'g'ri keladi. Biroq Shen Koning dastlabki ishlari geomorfologiyaning boshqa mamlakatlarda ilmiy fan sifatida rivojlanishiga ta'sir ko'rsatmagan, chunki XX asrgacha xitoylik olimning bu qarashlari u yerda ma'lum bo'lmagan.
Geomorfologiya mustaqil ilmiy fan sifatida
Zamonaviy geomorfologiyaning asoschisi sifatida Katta sovet ensiklopediyasida nemis geologi Ferdinand fon Rixtgofen deb ko'rsatilgan. O'zining ko'p yillik ekspeditsiya tadqiqotlari materiallariga tayanib, u «geologik tuzilish bilan relyef, iqlim, o'simliklar, hayvonot dunyosi va inson xo'jalik faoliyati o'rtasidagi chuqur ichki bog'liqlikni aniqlash imkonini bergan ulkan material to'plagan».
Rixtgofen geografiyani Yer yuzasi tarkibiy qismlarining o'zaro ta'sirini o'rganuvchi fan deb ta'riflagan. Bu relyef rivojlanishiga vaqt va makonda o'zgaradigan dinamik tizim sifatida qarash imkonini bergan.
Rixtgofen birinchi bo'lib geografiya fanlarini tasniflashni taklif etib, ularni fizik geografiya, biogeografiya va antropogeografiyaga ajratgan. Fizik geografiya tarkibida esa geomorfologiya* deb atagan yangi ilmiy fanni alohida ajratgan.
1886-yilda Rixtgofen relyef shakllarini kelib chiqishiga qarab tasniflashni taklif etgan. Bu Uilyam Morris Devis va Valter Penkning keyingi tadqiqotlariga zamin yaratgan.
Devisning geografik sikli
Geomorfologik modelni Uilyam Morris Devis 1884—1899-yillar orasida taklif etgan. Model geografik sikl yoki eroziya sikli deb nomlangan. Bu sikl aktualizm tamoyiliga asoslangan bo'lib, uni Jeyms Xatton shakllantirgan. Botiqlarga nisbatan bu sikl daryolarning tobora chuqurroq vodiylar o'yib borishi, keyin esa yonlama eroziya natijasida hududning yana tekislanib, bu safar sathining pasayishi ketma-ketligiga tayanadi. Sikl davomida hudud yana ko'tarilishi ham mumkin. Hozir bu model amalda qo'llash qulay bo'lishi uchun sezilarli darajada soddalashtirilgan holda qaraladi.
Penk modelida relyefning kelib chiqishi
Valter Penk muqobil modelni 1920-yillarda yer yuzasining ko'tarilishi va eroziya o'rtasidagi nisbatga asoslab ishlab chiqqan. Biroq bu model relyef shakllari hamda ularning kelib chiqishidagi barcha xilma-xillikni tushuntirib bera olmagan.
Geomorfologiya Rossiya imperiyasida
Geomorfologiyaning Rossiya imperiyasidagi asoslari quyidagi olimlarning asarlari bilan qo'yilgan: Yu. Ya. Xodzko, P. P. Semyonov-Tyan-Shanskiy, P. A. Kropotkin, V. V. Dokuchayev, I. D. Cherskiy, I. V. Mushketov, S. N. Nikitin, D. N. Anuchin, A. P. Pavlov, Ya. S. Edelshteyn.
Keyinroq, 1917-yildan so'ng esa SSSRda geomorfologiya muammolarini V. A. Obruchev, I. S. Shchukin, S. S. Shults va boshqa olimlar o'rgangan.
Sovet davri
Sovet Rossiyasidagi birinchi geomorfologiya kafedrasi Petrograddagi Geografiya institutida 1918-yildatashkil etilgan. Unga Lyej universitetida tahsil olgan taniqli tektonik olim, professor Mixail Mixaylovich Tetyayev rahbarlik qilgan. Keyinchalik kafedra institut bilan birga Leningrad davlat universiteti tarkibiga kirgan.

Adabiyotlar
- Geomorfologiya : oliy ta'lim muassasalari uchun o'quv qo'llanma / Tahriri ostida: A. N. Lastochkin, D. V. Lopatin. — Moskva: Akademiya. — 520 bet — (Oliy kasbiy ta'lim).
- Mahalliy geomorfologiya: o'tmish, hozirgi davr va kelajak : Rossiya Fanlar akademiyasi Geomorfologiya komissiyasining XXX plenumi materiallari / Mas'ul muharrir: D. V. Lopatin. — Sankt-Peterburg, 2008. — 390 bet
- Penk V. Morfologik tahlil: nemis tilidan tarjima — Moskva: Geografgiz, 1961. — 360 bet
- Inson yashash muhiti relyefi: ekologik geomorfologiya / Mas'ul muharrir: E. A. Lixachyova, D. A. Timofeyev. — Moskva: Media-press, 2002. — 640 bet — ISBN 5-901004-02-0.
- Richagov G. I. Geomorfologiya: geografiya mutaxassisliklarida tahsil oluvchi oliy ta'lim muassasalari talabalari uchun darslik. — 3-nashr, qayta ishlangan va to'ldirilgan. — Moskva: Moskva universiteti nashriyoti : Nauka, 2006. — 416 bet — ISBN 5-02-034256-4.
- Simonov Yu. G. Geomorfologiya. — Sankt-Peterburg: Piter, 2005. — 427 bet — ISBN 5-94723-713-X.
- Simonov Yu. G., Bolysov S. I. Geomorfologik tadqiqot usullari: metodologiya. — Moskva: Aspekt-Press, 2002. — 192 bet — ISBN 5-7567-0179-6.
- Xain V. Ye., Ryabuxin A. G., Naymark A. A. Geologiya fanlari tarixi va metodologiyasi: oliy ta'lim muassasalari talabalari uchun o'quv qo'llanma. — Moskva: Akademiya, 2008. — 416 bet — ISBN 978-5-7695-4870-3.
- Karandeyeva M. V. SSSRning Yevropa qismi geomorfologiyasi: universitetlar uchun o'quv qo'llanma. — Moskva: Moskva davlat universiteti nashriyoti, 1957. — 316 bet — 3500 nusxa
- Markov K. K. Geomorfologiyaning asosiy muammolari / Prof. K. K. Markov; prof. Ya. S. Edelshteyntahriri ostida; M. V. Lomonosov nomidagi Lenin ordenli Moskva davlat universiteti, Geografiya ilmiy-tadqiqot instituti. — Moskva: Geografgiz, 1948. — 344 bet
- Spiridonov A. I. SSSR Yevropa qismi geomorfologiyasi: o'quv qo'llanma. — Moskva: Oliy maktab, 1978. — 336 bet
- Spiridonov A. I. Geomorfologik xaritalash: universitetlarning geografiya fakultetlari uchun o'quv qo'llanma. — Moskva: Geografgiz, 1952. — 187 bet