Siyosiy geografiya nima

Fan
Siyosiy geografiya
ingl. Siyosiy geografiya (Political Geography)
Mavzu Geografiya
Vujudga kelgan davri XIX asr oxiri
Yirik olimlar Fridrix Ratsel
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Siyosiy geografiya — ijtimoiy-geografik fan bo‘lib, hududiy farqlanishni siyosiy hodisalar va jarayonlar misolida o‘rganadi.

Siyosiy geografiyaning asosiy tadqiqot yo‘nalishlari:

  • Dunyo davlatlari va mamlakatlarining siyosiy hamda davlat tuzumi, boshqaruv shakllari va ma’muriy-hududiy tuzilishi xususiyatlarini o‘rganish;
  • Davlat hududining shakllanishi, uning siyosiy-geografik joylashuvi va chegaralarini tadqiq etish;
  • Aholining ijtimoiy tuzilishidagi geografik farqlarni (jumladan, aholining milliy va diniy tarkibini) ko‘rib chiqish;
  • Partiyalar va siyosiy kuchlarning joylashuvi hamda o‘zaro nisbatini tahlil qilish;
  • Turli hokimiyat organlariga o‘tkaziladigan saylovlarning geografik xususiyatlarini o‘rganish.

Siyosiy geografiya turli fanlar tutashgan sohada shakllangan bo‘lib, ko‘plab ijtimoiy fanlar, avvalo, siyosatshunoslik, tarix, sotsiologiya, xalqaro va davlat huquqi bilan chambarchas bog‘liq. Shu bois u ijtimoiy hayot bilan uzviy aloqador fan hisoblanadi. Ayni paytda bu fan geografiya fanlari tizimiga ham kiradi, chunki uning maqsadi muayyan ijtimoiy-iqtisodiy hududiy obyektlar va ularning tarkibiy qismlari o‘rtasidagi aloqalarni o‘rganishdir. «Siyosiy geografiya» atamasining muallifi sifatida fransuz olimi Tyurgo e’tirof etiladi. U XVIII asr o‘rtalaridayoq tabiiy-geografik va madaniy-geografik omillar bilan siyosiy jarayonlar o‘rtasida bog‘liqlik mavjudligini ta’kidlagan. Siyosiy geografiya mustaqil ilmiy yo‘nalish sifatida XIX asr oxiri — XX asr boshlarida shakllandi.

Tarix

Siyosiy geografiyaning kelib chiqishi bevosita iqtisodiy geografiyaning paydo bo‘lishi bilan bog‘liq. Dastlabki tadqiqotchilar, asosan, tabiiy geografiya, davlat hududlari va davlat hokimiyati o‘rtasidagi munosabatlarning harbiy hamda siyosiy oqibatlariga qiziqqan. Ayniqsa, mintaqaviy geografiya bilan yaqin aloqa mavjud bo‘lgan: bu yo‘nalish hududlarning o‘ziga xos xususiyatlariga va ekologik determinizmga, ya’ni tabiiy muhitning inson faoliyatiga ta’siriga alohida e’tibor qaratgan. Bu bog‘liqlik nemis geografi Fridrix Ratselning asarlarida o‘z ifodasini topdi. U 1897-yilda chop etilgan «Politische Geographie» («Siyosiy geografiya») kitobida hayotiy makon (yashash hududi) tushunchasini rivojlantirib, mamlakatning madaniy yuksalishini hududiy kengayish bilan bevosita bog‘ladi. Keyinchalik bu kitob Germaniya Uchinchi reyxining 1930-yillardagi imperialistik ekspansiyasini ilmiy jihatdan asoslash uchun ishlatilgan.

Asosiy tadqiqotchilar

Xorijiy tadqiqotchilar

Siyosiy geografiya, avvalo, geografik usullardan (jumladan, kartografik usullardan) foydalanadi. Uning nazariy asoslari shakllanishida nemis geografi Karl Ritter (siyosiy-geografik tafakkur asoschilaridan biri) yaratgan asarlar katta ahamiyat kasb etgan. U tabiat tarixi bilan insoniyat tarixini ko‘p tomonlama qiyoslash g‘oyasini ilgari surgan. Keyinchalik bu g‘oya antropogeografiyaga asos bo‘ldi. Uning eng yirik namoyandasi K. Ritterning izdoshi — F. Ratsel.
Ratsel Germaniyaning dunyodagi o‘rni haqidagi munozaralarda juda faol qatnashgan. U Mustamlakachilik qo‘mitasining asoschilaridan biri bo‘lib, Germaniya mustamlaka imperiyasi g‘oyasini qat’iy himoya qilgan. Shu bilan birga, Ratsel o‘zining keng bilimini namoyon etgan bir qator nazariy asarlar yozgan: «Siyosiy makonni tadqiq etish» (1895), «Davlat va zamin» (1886) va, ayniqsa, «Siyosiy geografiya. Davlatlar, savdo va urush geografiyasi» (1897). «Siyosiy geografiya» asarida u turli davlatlarning siyosiy tuzumi, ichki va tashqi siyosati, xalqaro munosabatlar hamda nizolar xususiyatlarini geografik sharoitlar bilan izohlagan. Ratselning geografik determinizmi nemis geosiyosatida o‘zining eng keskin ifodasini topgan.
XX asr boshlarida nashr etilgan fransuz geografi va sotsiologi A. Zigfridning asarlari siyosiy-geografik tadqiqotlarning rivojlanishida muhim rol o‘ynadi. U saylov geografiyasidagi ekologik yondashuv asoschisi edi. Bu yondashuv hududiy-ijtimoiy saylovchilar guruhlarining siyosiy afzalliklarini ko‘plab tabiiy, tarixiy-madaniy va ijtimoiy-iqtisodiy omillar orqali tushuntiradi. Zigfrid turli hududlarda saylov natijasini belgilaydigan sabablarning butun majmuasini faqat bitta omillar guruhiga keltirib bo‘lmasligini ta’kidlagan.
Ikkinchi jahon urushidan keyin amerikalik geograf Richard Hartshornning konsepsiyasi ayniqsa keng tarqaldi. U siyosiy geografiyaning vazifasi har bir davlatda harakat qiladigan «markazdan qochuvchi» va «markazga intiluvchi» kuchlar o‘rtasidagi nisbatni aniqlash, shuningdek, o‘z fikricha, davlatning hududiy yaxlitligi va fuqarolar sadoqatini saqlash imkonini beradigan «asosiy g‘oya»ni topishdan iborat deb hisoblagan. Hartshornning fikricha, bunday «milliy g‘oya» ilgari boy berilgan hududlarni qaytarish (irredentizm), milliy o‘z taqdirini o‘zi belgilash, davlat chegarasining zaif qismini himoya qilish va boshqa g‘oyalar bo‘lishi mumkin.
Siyosiy geografiyaga qiziqish ma’lum muddat susayganidan so‘ng, 1970-yillarning ikkinchi yarmidan boshlab bu sohadagi tadqiqotlar yana keskin kengaydi. Siyosiy geografiya mustahkam ilmiy nufuz qozondi va yaxshi moliyalashtirila boshlandi. Maxsus jurnallar, jumladan, 1980-yillarda paydo bo‘lgan bir necha yangi jurnal, ko‘plab ilmiy monografiyalar, atlaslar va ma’lumotnomalar nashr etila boshlandi. Siyosiy geografiyaning zamonaviy (so‘nggi 30-40 yil ichida shakllangan) tuzilmasiga quyidagilar kiradi: siyosiy mamlakatshunoslik, saylov geografiyasi (saylovlar), dengiz siyosiy geografiyasi, limologiya (limology) (davlat chegaralari), siyosiy mintaqashunoslik (hududiy bo‘linish va mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish muammolari), geografik konfliktologiya va geosiyosat.

Rossiyalik tadqiqotchilar

Rossiyada «siyosiy geografiya» atamasini birinchi marta (1720-yillarda) Sankt-Peterburg Fanlar akademiyasi professorlari X.-N. Vinsgeym va G. V. Kraft taklif qilgan. Keyinchalik bu atamadan V. N. Tatishchev, shuningdek, M. V. Lomonosov ham qo‘llagan. 1758—72-yillarda I. M. Grech va S. F. Nakovalnin tuzgan siyosiy geografiya bo‘yicha ilk darslik nashr etildi. XVIII asrning so‘nggi choragi va XIX asr davomida chop etilgan geografik asarlarda siyosiy geografiya masalalari, ayniqsa, quyidagi olimlarning asarlarida keng yoritilgan: A. N. Radishchev, P. I. Chelishchev, K. I. Arsenyev, K. F. German va P. P. Semyonov-Tyanshanskiy.

Sovet siyosiy geografiyasidagi g‘oyalarni rivojlantirishda K. Marks va F. Engels asarlari bilan bir qatorda V. I. Leninning «Rossiyada kapitalizmning rivojlanishi» (1899), «Qishloq xo‘jaligida kapitalizm rivojlanish qonunlari haqida yangi ma’lumotlar» (1915), «Imperializm — kapitalizmning oliy bosqichi» (1916), «Davlat va inqilob» (1917) va boshqa asarlari ham asosiy ahamiyatga ega bo‘lgan. Sanab o‘tilgan asarlarning birinchisida V. I. Lenin Rossiyaning iqtisodiy rayonlarga bo‘linishini ilk bor ilmiy jihatdan asoslagan, ikkinchisida esa AQShni sanoatlashgan Shimol, mustamlakalashtirilayotgan G‘arb va quldorlik hukm surgan Janubga ajratgan. Lenin asarlarida iqtisodiy rayon moddiy ne’matlar ishlab chiqarish usuli bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy-tarixiy kategoriya sifatida ko‘rsatilgan.
SSSRda siyosiy geografiyaning rivojlanishida KPSS Markaziy Qo‘mitasining partiya syezdlari, konferensiyalari va plenumlarida qabul qilingan, jahon iqtisodiy hamda ijtimoiy-siyosiy taraqqiyotining ilmiy tahlilini o‘z ichiga olgan qarorlar katta ahamiyat kasb etgan.

Rossiyada oliy ta’lim muassasalari talabalari uchun siyosiy geografiyaga bag‘ishlangan birinchi ilmiy asarni geograf Mark Golubchik yozgan va u 1998-yilda nashr etilgan. Bu kitobda «siyosiy geografiya» ilk bor atama va mustaqil fan sifatida ko‘rib chiqilgan.

So‘nggi yillardagi sovet va Rossiya siyosiy geografiyasining ayrim asosiy tadqiqotchilari: Kolosov V. A. (Rossiya Fanlar akademiyasining Geografiya instituti, Moskva davlat universitetining Geografiya fakulteti), Lukyanov A. I., Turovskiy R. F., Mironenko N. S. (Moskva davlat universitetining Geografiya fakulteti), Kaledin N. V., Aksyonov K. E. (ikkalasi ham Sankt-Peterburg davlat universitetidan), Busigina I. M., Okunev I. Yu. (ikkalasi ham MGIMOdan). Ularning asarlarida mamlakatlar va rayonlarning siyosiy-geografik o‘rni aholi joylashuvi, ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanishi va joylashuviga qanday ta’sir ko‘rsatishi yoritilgan. SSSRda dunyo siyosiy xaritasi mamlakatlarning quyidagi guruhlarga bo‘linishini hisobga olgan holda o‘rganilgan: sotsialistik, rivojlangan kapitalistik, rivojlanayotgan (so‘nggi guruh tarkibida sotsialistik yo‘nalishdagi mamlakatlar).

alohida ajratilgan). Sovet geograflari odatda siyosiy geografiyani iqtisodiy geografiyaning ajralmas tarkibiy qismi deb hisoblagan; ayrim rossiyalik olimlar esa uni iqtisodiy geografiya bilan bog‘liq mustaqil geografik fan deb biladi.

Adabiyotlar

  • Busigina I. M. Siyosiy geografiya. Dunyo siyosiy xaritasining shakllanishi. — M.: Aspekt Press, 2010.
  • Golubchik M. M. Dunyoning siyosiy geografiyasi. — Smolensk: Smolensk universiteti nashriyoti, 1998. — 312 bet. — ISBN 5-88984-071-1.
  • Kolosov V. A. Siyosiy geografiya: muammolar va usullar. — M., 1988.
  • Kolosov V. A., Mironenko N. S. Geosiyosat va siyosiy geografiya. — M.: Aspekt Press, 2001.
  • Konovalova I. G. O‘rta asr islom xaritalarida siyosiy geografiya // O‘tmish va hozirgi zamondagi intellektual an’analar. — M.: Akvilon, 2014. — 1-son. — 115—126-betlar.
  • Okunev I. Yu. Siyosiy geografiya. — M.: Aspekt Press, 2019. — 512 bet. — ISBN 978-5-7567-1024-3.
  • Ratsel F. Siyosiy geografiya. — 1-jild. — M., 1997.
  • Turovskiy R. F. Siyosiy geografiya. — M.–Smolensk, 1999.

Havolalar