


Chang (qum) bo‘roni — atmosfera hodisasi bo‘lib, bunda shamol yer yuzasidan katta miqdordagi changni (tuproq va qum zarralarini) bir necha metr balandlikdagi qatlamda ko‘chiradi va gorizontal ko‘rinish masofasi keskin qisqaradi. Bunda chang (qum) havoga ko‘tarilib, ayni vaqtda katta hududga cho‘kadi. Mazkur hudud tuprog‘ining rangiga qarab, uzoqdagi jismlar kulrang, sarg‘ish yoki qizg‘ish tus oladi. Odatda yer yuzasi quruq bo‘lganda va shamol tezligi 10 m/s yoki undan yuqori bo‘lganda yuzaga keladi.
Ko‘pincha yilning issiq davrida cho‘l va chala cho‘l hududlarida sodir bo‘ladi. Bevosita chang bo‘ronidan tashqari, ayrim hollarda cho‘l va chala cho‘llardan ko‘tarilgan chang atmosferada uzoq vaqt saqlanib, dunyoning deyarli istalgan nuqtasiga changli g‘ubor holida yetib borishi mumkin.
Chang bo‘ronlari dasht hududlarida kamroq, o‘rmon-dasht va hatto o‘rmon hududlarida esa juda kam uchraydi (so‘nggi ikki mintaqada chang bo‘roni, odatda, yozda kuchli qurg‘oqchilik paytida yuz beradi). Dasht va (kamroq hollarda) o‘rmon-dasht hududlarida chang bo‘ronlari ko‘pincha qor kam yog‘gan qish va qurg‘oqchil kuzdan keyin, erta bahorda kuzatiladi. Ba’zan hatto qishda, qor bo‘ronlari bilan birga ham yuz beradi.
Shamol tezligi muayyan chegaradan oshganda (bu chegara tuproqning mexanik tarkibi va namligiga bog‘liq), chang va qum zarralari yer yuzasidan ajralib, saltatsiya (saltation) hamda muallaq holda ko‘chish (suspension) orqali ko‘chib, tuproq eroziyasiga sabab bo‘ladi.
Mezonlar
Umumiy (aviatsiyaga oid bo‘lmagan) meteorologiyada chang bo‘roni vaqtida gorizontal ko‘rinish masofasi (yer yuzasidan standart 2 m balandlikda) odatda 1 dan 4 km gacha bo‘lishi qabul qilingan (ayrim hollarda u bir necha yuz, hatto bir necha o‘n metrgacha qisqarishi mumkin).
Yer sathiga yaqin chang (qum) ko‘chishi — shamol changni (tuproq va qum zarralarini) yer yuzasidan 0,5—2 m balandlikdagi qatlamda ko‘chirishi bo‘lib, ko‘rinish masofasini sezilarli darajada yomonlashtirmaydi (boshqa atmosfera hodisalari bo‘lmaganda, 2 m balandlikdagi gorizontal ko‘rinish masofasi 4 dan 10 km gacha, ba’zan undan ham ortiq bo‘ladi). Odatda tuproq yuzasi quruq bo‘lib, shamol tezligi 6—9 m/s yoki undan yuqori bo‘lganda yuzaga keladi.
Aviatsiya meteorologiyasida chang bo‘ronining qat’iyroq mezoni belgilangan: meteorologik kuzatuvlar va ob-havo prognozlarida ko‘rinish masofasi 1 km dan kam bo‘lsa, «chang bo‘roni» hodisasi qayd etiladi (METAR va TAF xabarlarida DS belgisi); ko‘rinish masofasi 1 dan 4 km gacha bo‘lsa, «yer sathiga yaqin chang» hodisasi ko‘rsatiladi (METAR va TAF xabarlarida BLDU belgisi).
Geografik tarqalishi

Chang bo‘ronlari asosan cho‘l va chala cho‘l hududlarida, Yerning ikkala yarimsharidagi mo‘tadil va tropik iqlim mintaqalarida uchraydi.
«chang bo‘roni» atamasi odatda bo‘ron gilli va qumoq tuproq ustida sodir bo‘lganda qo‘llanadi. Qumli cho‘llarda (ayniqsa, Sahroda, shuningdek, Qoraqumda, Qizilqumda va hokazolarda) bo‘ron paytida ko‘rinishni pasaytiradigan mayda zarralardan tashqari, shamol yer yuzasi bo‘ylab millionlab tonna yirikroq qum zarralarini ham olib ketsa, bu hodisa qum bo‘roni deb ataladi.
Chang bo‘ronlari ayniqsa Orolbo‘yida va Balxashbo‘yida (Qozog‘iston janubida), Kaspiy dengizi sohillarida, G‘arbiy Qozog‘iston viloyatida, Qoraqalpog‘istonda va Turkmanistonda tez-tez kuzatiladi. Rossiyada chang bo‘ronlari ko‘proq Astraxan viloyatida, Volgograd viloyatining sharqida, Qalmoqistonda, Tuvada, Oltoy o‘lkasida va Zabaykalye o‘lkasida ham kuzatiladi.
Uzoq davom etadigan qurg‘oqchil davrlarda chang bo‘ronlari dasht va o‘rmon-dasht hududlarida ham rivojlanishi mumkin: Rossiyada — Amur viloyatida, Zabaykalye o‘lkasida, Buryatiyada, Tuvada, Oltoy o‘lkasida, Novosibirsk, Omsk, Qo‘rg‘on, Chelyabinsk, Orenburg viloyatlarida, Boshqirdistonda, Saratov, Voronej, Rostov viloyatlarida, Qrimda, Krasnodar, Stavropol o‘lkalarida, Astraxan viloyatida, Qalmoqistonda, Volgograd viloyatida; Ukraina hududida — Lugansk, Donetsk, Nikolayev, Odessa va Xerson viloyatlarida; shimoliy, markaziy va sharqiy Qozog‘istonda. Har yili Rossiya Federatsiyasining Yevropa qismida ham ancha kuchli chang bo‘ronlari sodir bo‘ladi. Ayniqsa, Tver, Yaroslavl va Kostroma viloyatlari ulardan ko‘p zarar ko‘radi. Bu bo‘ronlarning asosiy sababi — yozda kuchli shamol esishi va ushbu hududlarda ko‘chalar deyarli tozalanmasligi oqibatida chang bulutlarining paydo bo‘lishidir.
Sahroi Kabir va Arabiston yarimoroli cho‘llari changli g‘uborning asosiy manbalaridir; ayniqsa Arabiston dengizi atrofida. Bunga nisbatan kamroq hissa qo‘shuvchilar — Eron, Pokiston va Hindiston. Xitoydagi chang bo‘ronlari changni Tinch okeaniga olib boradi. Ekologlarning fikricha, Yerning qurg‘oqchil hududlarini mas’uliyatsiz boshqarish, masalan, almashlab ekish tizimiga amal qilmaslik cho‘llar maydonining kengayishiga va mahalliy hamda global miqyosda iqlimning o‘zgarishiga olib keladi.
Paydo bo‘lish sabablari

Shamol mustahkamlanmagan, erkin yotgan zarralar ustidan kuchliroq esa boshlaganda, ular avval tebranadi, keyin esa «sakray» boshlaydi. Zarralarning yerga qayta-qayta urilishi natijasida mayda chang hosil bo‘ladi va u havoga ko‘tarilib, muallaq holatda tarqaladi.
Yaqinda o‘tkazilgan tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, qum donalarining dastlabki saltatsiyasi (saltation) ishqalanish tufayli elektrostatik maydon hosil qiladi. Sakrayotgan zarralar manfiy elektr zaryadiga ega bo‘ladi, bu esa yana ko‘proq zarralarning ajralishiga sabab bo‘ladi. Bu jarayonda avvalgi nazariyalarda taxmin qilinganidan ikki baravar ko‘p zarra harakatga keladi.
Zarralar asosan tuproqning quruqligi va shamolning kuchayishi tufayli ajraladi. Shamolning keskin kuchayish frontlari yomg‘irli momaqaldiroq paytida havoning sovishi yoki quruq sovuq front ta’sirida yuzaga kelishi mumkin. Quruq sovuq front o‘tganidan keyin konvektiv beqarorlik troposferada chang bo‘roni rivojlanishiga yordam beradi. Cho‘l hududlarida chang va qum bo‘ronlari ko‘pincha momaqaldiroq vaqtida pastga yo‘nalgan havo oqimlari va ular sababli shamol tezligining ortishi natijasida yuzaga keladi. Bo‘ronning vertikal o‘lchamlari atmosfera barqarorligi hamda zarralar og‘irligiga bog‘liq. Ayrim hollarda chang va qum bo‘ronlarining nisbatan yupqa qatlam bilan cheklanishiga harorat inversiyasi sabab bo‘ladi.
Qarshi kurashish usullari

Chang bo‘ronlarining oldini olish va ularning ta’sirini kamaytirish uchun hududning xususiyatlarini — relyefni, mikroiqlimni, ustun shamollar yo‘nalishini tahlil qilish hamda yer sathida shamol tezligini pasaytirish va tuproq zarralari o‘rtasidagi bog‘lanishni kuchaytirishga qaratilgan tadbirlarni amalga oshirish zarur. Shamol tezligini kamaytirish uchun ihota daraxtzorlari va shamoldan himoyalovchi to‘siqlar tizimi barpo etiladi. Tuproq zarralarining birikishini kuchaytirishda dalada qoldirilgan ang‘iz, tuproq qatlamini ag‘darmay shudgorlash, tuproqni muhofaza qiluvchi almashlab ekish tizimlari, ko‘p yillik o‘tlar ekish va ko‘p yillik o‘tlarni bir yillik ekinlar bilan polosa tarzida navbatlashtirish yaxshi samara beradi.
Ekologik oqibatlar
Qum bo‘ronlari butun boshli qum tepaliklarini (dyunalarni) joyidan siljitishi va juda katta miqdorda chang ko‘chirishi mumkin. Natijada bo‘ron fronti balandligi 1,6 km gacha yetadigan zich chang devoriga o‘xshab ko‘rinadi. Sahroi Kabir cho‘lidan keladigan chang va qum bo‘ronlari quyidagi nomlar bilan ham tanilgan: samum, xamsin (Misrda va Isroilda) hamda habub (Sudanda).
Ko‘plab chang bo‘ronlari Sahroi Kabirda, ayniqsa Bodele botig‘ida hamda chegaralar tutashgan hududda — Mavritaniya, Mali va Jazoir — paydo bo‘ladi. So‘nggi yarim asrda (1950-yillardan boshlab) Sahroi Kabirdagi chang bo‘ronlari soni qariyb 10 baravar oshdi. Natijada quyidagi joylarda tuproqning ustki qatlami yupqalashdi: Nigerda, Chadda, shimoliy Nigeriyada va Burkina-Fasoda. 1960-yillarda Mavritaniyada atigi ikkita chang bo‘roni kuzatilgan bo‘lsa, hozir yiliga 80 ta bo‘ron sodir bo‘lmoqda.
Sahroi Kabirdan ko‘tarilgan chang Atlantika okeani orqali g‘arbga ko‘chadi. Cho‘lning kunduzi kuchli qizishi troposferaning quyi qismida beqaror qatlamni vujudga keltiradi va chang zarralari shu qatlamda tarqaladi. Sahroi Kabir ustida g‘arbga ko‘chish (adveksiya) jarayonida havo massasi yanada qizishda davom etadi. Okean ustiga chiqqach esa sovuqroq va namroq atmosfera qatlamining ustidan harakatlanadi. Bunday harorat inversiyasi qatlamlarning aralashishiga yo‘l qo‘ymaydi va changli havo qatlamining okeanni kesib o‘tishiga imkon beradi. Sahroi Kabirdan Atlantika okeani tomon iyun oyida uchirilgan chang miqdori 2007-yilda avvalgi yilga nisbatan besh baravar ko‘p bo‘lgan. Bu Atlantika suvlarini sovitishi va dovullar faolligini biroz kamaytirishi mumkin.
Iqtisodiy oqibatlar
Chang bo‘ronlarining asosiy zarari tuproqning unumdor qatlamini yo‘q qilishi bo‘lib, bu uning qishloq xo‘jaligi mahsuldorligini kamaytiradi. Bundan tashqari, abraziv (yemiruvchi) ta’sir yosh o‘simliklarga zarar yetkazadi. Boshqa salbiy oqibatlar jumlasiga ko‘rinish masofasining qisqarishi va buning havo hamda avtomobil transportiga ta’siri; Yer yuzasiga yetib keladigan quyosh nurlarining kamayishi; issiqlikni tutib qoluvchi «qoplama» ta’siri; tirik organizmlarning nafas olish tizimiga salbiy ta’sir kiradi.
Chang cho‘kkan hududlarga ham foyda keltirishi mumkin. Masalan, selva (nam tropik o‘rmonlar) Markaziy va Janubiy Amerikada ko‘p miqdordagi mineral o‘g‘itlarni Sahroi Kabirdan oladi; okeandagi temir tanqisligi to‘ldiriladi; Gavayida chang esa banan ekinlarining o‘sishiga yordam beradi. Shimoliy Xitoy va AQSHning g‘arbida qadimgi chang bo‘ronlari cho‘kindilaridan hosil bo‘lgan va lyoss (loess) deb ataladigan tuproqlar juda unumdor, biroq tuproqni ushlab turuvchi o‘simlik qoplami buzilganda ular bugungi chang bo‘ronlarining ham manbaiga aylanadi.
Yerdan tashqaridagi chang bo‘ronlari

Muz qoplami bilan janubiy qutb qalpog‘i Marsda yonma-yon joylashgan iliq havo o‘rtasidagi katta harorat farqi qizg‘ish-jigarrang changning ulkan bulutlarini ko‘taruvchi kuchli shamollarni yuzaga keltiradi. Mutaxassislarning fikricha, Marsdagi chang Yerdagi bulutlar kabi vazifani bajarishi mumkin: u quyosh nurlarini yutadi va shu yo‘l bilan atmosferani isitadi.
Mashhur chang va qum bo‘ronlari

- Tarixchi Gerodotning ma’lumotlariga ko‘ra, miloddan avvalgi 525-yilda Sahroi Kabirdagi qum bo‘ronida ellik ming kishilik fors qo‘shini halok bo‘lgan. Bu qo‘shinning hukmdori Kambiz II.
- Aprel oyida 1928-yilda dasht va o‘rmon-dasht hududlari joylashgan Ukrainada shamol 1 mln km² maydondan 15 mln t dan ortiq qoratuproqni havoga ko‘tardi. Qoratuproq changi g‘arbga tarqalib, 6 mln km² maydonga, jumladan, Karpatoldiga, Ruminiyaga va Polshaga cho‘kdi. Chang bulutlari 750 m balandlikka yetdi, Ukrainaning zarar ko‘rgan hududlarida qoratuproq qatlami 10—15 sm ga yupqalashdi.
- Bir qator chang bo‘ronlari AQSH va Kanada hududida Chang qozoni (Dust Bowl) davrida (1930—1936) yuz minglab fermerlarni ko‘chib ketishga majbur qildi.
- Kunning ikkinchi yarmida, 8-fevral 1983-yilda Avstraliyaning shimolida yuzaga kelgan nihoyatda kuchli chang bo‘roni Viktoriya shtatidan boshlanib, Melburn shahrini qopladi.
- 1954—56, 1976—78 va 1987—91-yillardagi uzoq davom etgan qurg‘oqchilik davrlarida Shimoliy Amerika hududida kuchli chang bo‘ronlari sodir bo‘lgan.
- Kuchli chang bo‘roni 24-fevral 2007-yilda g‘arbiy Texas hududida, Amarillo shahri yaqinida paydo bo‘lib, shtatning butun shimoliy qismini qopladi. Kuchli shamol to‘siqlar, tomlar va hatto ayrim binolarga ko‘plab zarar yetkazdi. Bundan tashqari, xalqaro aeroport — yirik Dallas—Fort-Uert aeroporti ham jiddiy zarar ko‘rdi; ayrim odamlar nafas olishdagi qiyinchiliklar tufayli shifoxonaga murojaat qilishdi.
- Iyun oyida, 2007-yilda katta chang bo‘roni Karachida va Sind hamda Balujiston viloyatlarida sodir bo‘ldi. Uning ortidan kelgan kuchli yomg‘irlar qariyb 200 kishining o‘limiga sabab bo‘ldi.
- 26-may 2008-yilda Mo‘g‘ulistondagi qum bo‘roni 46 kishining o‘limiga sabab bo‘ldi.
- 23-sentabr 2009-yilda Sidneydagi chang bo‘roni transport qatnovini izdan chiqardi va yuzlab odamlarni uylarida qolishga majbur etdi. Nafas olish muammolari tufayli 200 dan ortiq kishi tibbiy yordam so‘radi.
- 5-iyul 2011-yilda ulkan qum bo‘roni Finiks shahrini, Arizona shtati poytaxtini (AQSH) qopladi. Tabiiy ofat elektr uzatish liniyalarining uzilishiga, shahar markazida yong‘in chiqishiga va havo qatnovining to‘xtashiga olib keldi.
- Sentabr boshida, 2015-yilda Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikaning katta qismida misli ko‘rilmagan qum bo‘roni («sharav») yuz berdi. Misr, Isroil, Falastin, Iordaniya, Livan, Suriya va Saudiya Arabistoni zarar ko‘rdi. Bir necha kishi halok bo‘ldi. Makkada noqulay ob-havo oqibatida Al-Haram masjidi ustiga kran qulab tushdi, 100 dan ortiq kishi halok bo‘ldi.
- Kechqurun, 9-may 2016-yilda Irkutsk shahrini ulkan chang bo‘roni qopladi. Shahar ustiga yoyilgan yaqin atrofdagi o‘rmon yong‘inlarining tutuni bu hodisani yanada kuchaytirdi.
- Avstraliyaning Yangi Janubiy Uels shtatini[qachon?] qum bo‘roni qopladi. Changning rangi tufayli manzaralar «Mars yuzasi»ga o‘xshab qoldi. CGTN ma’lumotlariga ko‘ra, bo‘ronga kuchli momaqaldiroq va jala sabab bo‘lgan. Butun shtat bo‘ylab to‘satdan yuz berishi mumkin bo‘lgan suv toshqinlari haqida favqulodda ogohlantirish e’lon qilingan. Ayniqsa, Xillston shahri osmoni ta’sirli ko‘rindi: aholi yashaydigan hududlar va dalalar ustida devordek ko‘tarilgan chang tufayli osmon qizil tus oldi.
- Xuzistondagi chang bo‘ronlari chorak asrdan beri mahalliy aholining hayotini zaharlab kelmoqda.
Galereya
- Somalilend hududida 2011-yildagi qurg‘oqchilik
Havolalar
- Chang bo‘ronlari fotosuratlari
- Atmosfera hodisalari — tasnifi va tavsifi
- Chang bo‘roni — maqola, manba: Katta sovet ensiklopediyasi.
- Qum bo‘roni — Ekstremal vaziyatlar ensiklopediyasi
- Sahroi Kabir changining Shimoliy Atlantikani sovituvchi ta’siri (ingliz tilida)
- Sahroi Kabirdagi qum bo‘roni videosi
- Slayd-shou — Sudandagi habub bo‘roni
- Video — Arizonadagi habub bo‘roni
- Arizona universiteti saytining chang bo‘ronlarini modellashtirishga bag‘ishlangan bo‘limi (ingliz tilida)
- Gidrometeorologik stansiyalar va kuzatuv punktlari uchun yo‘riqnoma. 3-nashr, 1-qism. Leningrad, Gidrometeoizdat, 1985.