Yershunoslik (Earth science) — hayot fanlari (life science) va fizik fanlarni (physical science) qamrab oladigan keng ko‘lamli ilmiy yo‘nalishdir. Hayot fanlari tirik organizmlar va ularning o‘zaro munosabatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan bo‘lib, biologiya, anatomiya, ekologiya va boshqalarni o‘z ichiga oladi. Yershunoslik esa Yer sayyorasi va Quyosh tizimiga oid unga qo‘shni osmon jismlari (celestial bodies)ni o‘rganadi.
Sodda qilib aytganda, Yerning fizik tarkibiy qismlari va atmosfera bilan shug‘ullanuvchi fan tarmoqlari Yershunoslik ta’rifi sifatida qaraladi.
Bu fan Yer yuzasida ham, uning atmosferasida ham sodir bo‘ladigan barcha fizik jarayonlarni o‘z ichiga oladi. Shu sababli, Yershunoslik yomg‘ir yog‘ishi, bo‘ronlar, uraganlar (hurricanes), qurg‘oqchilik, suv toshqinlari va hokazo kabi tabiiy hodisalarning barchasini qamrab oladi. Shuningdek, bu fizik jarayonlarga ta’sir etuvchi omillar hamda tabiiy jarayonlarning Yerga va tirik organizmlarga ko‘rsatadigan ta’siri ham aynan shu yo‘nalishda o‘rganiladi.
Yershunoslikning ahamiyati
Uning ahamiyati turli tarmoqlari qamrab oladigan sohalarni bilish orqali yaxshiroq tushuniladi. Chunki okeanlarni o‘rganish sayyoramiz sirtining taxminan yetmish bir foizini qamrab oladi. Bu uni fanning eng muhim bo‘linmalaridan biriga aylantiradi. Yer — hayotni qo‘llab-quvvatlay oladigan yagona sayyora va hayot uzluksiz davom etib turadi, deb qaraladigan yagona sayyoradir. Okeanlar Yerda hayotning paydo bo‘lish hududlari sifatida qaraladi hamda Yer atmosferasi holatining asosiy belgilovchilaridan biri hisoblanadi; bu esa Yerning turli qismlarida turli hayot jarayonlarini belgilovchi omil bo‘lib xizmat qiladi.
Shuningdek, Yer ostida uchraydigan turli qazilma qoldiq (fossil) shakllarini o‘rganish bizga geologik ma’noda mavjud bo‘lgan hayot shakllari haqida ma’lumot beradi va ajdodiy (ancestral) hamda hozirgi tirik shakllar o‘rtasida bog‘liqlikni o‘rnatishga yordam beradi, deb hisoblanadi. Yerning turli hududlarida topiladigan jinslar (rocks) qadim zamonlarda jinslarning qanday evolyutsiyalanganiga oid ma’lumotlarni taqdim etadi. Shu bois, u fizikaning o‘rganilishi kerak bo‘lgan asosiy tarmoqlaridan biri hisoblanadi.
Yershunoslikka oid formulalar
- Yerning magnit maydoni:
Bu yerda:
- B — Yerning magnit maydoni
- Bv — magnit maydonning vertikal tarkibiy qismi (vertical component)
- BH — magnit maydonning gorizontal tarkibiy qismi (horizontal component)
Tez-tez so‘raladigan savollar – FAQ
Q1
Yershunoslik (earth science) nima?
Yershunoslik (earth science) — hayot fanlari (life science) va fizik fanlarni (physical science) qamrab oladigan keng ko‘lamli ilmiy yo‘nalishdir. Hayot fanlari tirik organizmlar va ularning o‘zaro munosabatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan bo‘lib, biologiya, anatomiya, ekologiya va boshqalarni o‘z ichiga oladi. Yershunoslik esa Yer sayyorasi va Quyosh tizimiga oid unga qo‘shni osmon jismlari (celestial bodies)ni o‘rganadi.
Q2
Atmosfera (atmosphere) nima?
Atmosfera — Yerda mavjud barcha hayotni himoya qiladigan gazlardan iborat himoya qatlami bo‘lib, u haroratni nisbatan tor oraliqda ushlab turadi hamda Quyosh nurining zararli nurlarini to‘sib qoladi.
Q3
Yer atmosferasi nechta qatlamdan iborat?
Yer atmosferasi besh xil qatlamga bo‘linadi:
- Ekzosfera (Exosphere)
- Termosfera (Thermosphere)
- Mezosfera (Mesosphere)
- Stratosfera (Stratosphere)
- Troposfera (Troposphere)
Q4
Yer atmosferasi qayerda tugaydi?
Yer atmosferasi aniq bir nuqtada tugamaydi. Biz qanchalik yuqoriga ko‘tarilsak, atmosfera shunchalik siyraklashib boradi. Atmosfera bilan ochiq kosmos o‘rtasida mutlaqo aniq chegara yo‘q. Atmosferaning 75% qismi Yer yuzasidan 11 kilometr balandlik ichida joylashgan.
Q5
Sun’iy yo‘ldoshlar (satellites) nima?
Sun’iy yo‘ldoshlar (satellites) — sayyoralar atrofida aylanuvchi jismlardir. Ular osmon jismlarining muhim qismi hisoblanadi. Bular tabiiy kelib chiqishga ega bo‘lishi ham, insonlar tomonidan uchirilgan bo‘lishi ham mumkin.
