

Induktiv g‘altak (eskirgan atama: drossel,) — vintsimon, spiralsimon yoki vint-spiralsimon g‘altak bo‘lib, o‘ralgan izolyatsiyalangan o‘tkazgichdan tayyorlanadi, sezilarli induktivlikka va nisbatan kichik sig‘imga hamda kichik aktiv qarshilikka ega. Natijada, g‘altakdan o‘zgaruvchan elektr toki o‘tganda, g‘altak tokning o‘zgarishiga sezilarli darajada qarshilik ko‘rsatadi.
Ular xalaqitlarni bostirish, urishlarni tekislash, energiyani to‘plash, o‘zgaruvchan tokni cheklashda, rezonansli (tebranish konturi) va chastotaviy tanlovchan zanjirlarda, to‘plangan parametrlarga ega sun’iy kechikish liniyalarining induktiv elementlari sifatida, shuningdek, magnit maydonlar, siljish datchiklari va hokazolarni yaratishda qo‘llanadi.
Terminologiya
Standartlashtirilgan atamalar:
Induktiv g‘altak — induktivligidan foydalanish uchun mo‘ljallangan elektr zanjiri elementi (GOST 19880-74, 106-atamaga qarang).
Induktivlik g‘altagi — tebranish konturining elementi bo‘lgan va uning sifat koeffitsiyentidan foydalanish uchun mo‘ljallangan induktiv g‘altak (GOST 20718-75, 1-atamaga qarang).
Elektr reaktori — kuch elektr zanjirida foydalanish uchun mo‘ljallangan induktiv g‘altak (GOST 18624-73, 1-atamaga qarang). Reaktorning turlaridan biri tokni cheklovchi reaktor, masalan, qisqa tutashuv tokini cheklash uchun elektr uzatish liniyalarida.
Ular xalaqitlarni bostirish, elektr toki pulsatsiyalarini tekislash, sxemaning turli qismlarini yuqori chastotada ajratish (izolyatsiyalash) hamda energiyani o‘zakning magnit maydonida to‘plash uchun ishlatilganda, bunday element ko‘pincha drossel deb, ba’zan esa reaktor deb ataladi. Standartlashtirilmagan «drossel» atamasining (nemischa nem. Drossel so‘zidan olingan kalka) ma’nosi standartlashtirilgan atamalar bilan qisman ustma-ust tushadi. Agar ushbu zanjir elementining ishlashi g‘altakning sifat koeffitsiyentiga asoslangan bo‘lsa, bunday element «induktivlik g‘altagi», aks holda esa «induktiv g‘altak» deb atalishi kerak.[manba ko‘rsatilmaganiga 985 kun bo‘ldi]
Uzunligi diametridan ancha katta bo‘lgan silindrsimon induktiv g‘altakni solenoid deb atashadi; uzun solenoid ichidagi magnit maydon bir jinsli bo‘ladi. Bundan tashqari, ko‘pincha solenoid deb ferromagnit o‘zakni ichkariga tortish orqali magnit maydon hisobiga mexanik ish bajaradigan qurilma yoki elektromagnit. Elektromagnit relelarda g‘altakni rele chulg‘ami yoki kamroq hollarda elektromagnit deb atashadi.
Isitish induktori — maxsus induktiv g‘altak bo‘lib, induksion isitish qurilmalarining ishchi organi hisoblanadi.
Energiyani to‘plash uchun ishlatilganda (masalan, impulsli kuchlanish stabilizatori sxemasida) bunday g‘altakni induktiv energiya to‘plagich yoki to‘plovchi drossel deb atashadi.
Konstruksiya
Konstruktiv jihatdan u vintsimon yoki vint-spiralsimon (o‘ram diametri g‘altak uzunligi bo‘ylab o‘zgaradi) bir yoki ko‘p qatlamli chulg‘amli g‘altak ko‘rinishida tayyorlanadi; izolyatsiyalangan bir yoki ko‘p tolali (lits simi — Litz wire) o‘tkazgichdan yasalgan chulg‘am dielektrik karkasga o‘raladi; uning kesimi dumaloq, to‘g‘ri to‘rtburchak yoki kvadrat bo‘ladi, ko‘pincha toroidal karkasda yoki qalin sim va o‘ramlar soni kam bo‘lganda karkassiz tayyorlanadi. Ba’zan, taqsimlangan parazit sig‘imni kamaytirish uchun, yuqori chastotali drossel sifatida ishlatiladigan bir qatlamli induktiv g‘altaklar «progressiv» qadam bilan o‘raladi, ya’ni o‘rash qadami g‘altak uzunligi bo‘ylab asta-sekin o‘zgaradi. Chulg‘am bir qatlamli (qatorlab yoki qadam bilan), ko‘p qatlamli (qatorlab, tartibsiz yoki «universal» turdagi) bo‘lishi mumkin. «Universal» chulg‘amda parazit sig‘im kichikroq bo‘ladi. Parazit sig‘imni yanada kamaytirish uchun chulg‘am ko‘pincha seksiyalarga bo‘linadi: o‘ramlar guruhlari bir-biridan fazoda (odatda uzunligi bo‘ylab) ajratiladi.
Induktivlikni oshirish uchun g‘altaklarga ko‘pincha yopiq yoki ochiq ferromagnit o‘zak o‘rnatiladi. Yuqori chastotali xalaqitlarni bostirish uchun mo‘ljallangan induktiv g‘altaklarda ferridielektrik o‘zaklar ishlatiladi: ferrit, flyukstrol (флюкстрол), karbonil temir. Sanoat va tovush chastotalaridagi pulsatsiyalarni tekislash uchun mo‘ljallangan g‘altaklarda elektrotexnik po‘lat yoki magnit jihatdan yumshoq qotishmalardan (permalloy) tayyorlangan o‘zaklar ishlatiladi. Shuningdek, o‘zaklar (asosan ferromagnit, kamroq hollarda diamagnetik) chulg‘amga nisbatan o‘zak holatini o‘zgartirish orqali g‘altak induktivligini kichik chegaralarda rostlash uchun ishlatiladi. o‘ta yuqori chastotalarda, ferridielektriklar magnit singdiruvchanligini yo‘qotib, yo‘qotishlarni keskin oshirganda, metall (latun) o‘zaklar qo‘llanadi.
Elektron qurilmalarning bosma platalarida ba’zan yassi induktiv «g‘altaklar» ham tayyorlanadi: bosma o‘tkazgich aylana yoki to‘g‘ri to‘rtburchak spiral, to‘lqinsimon chiziq yoki meandr (meander). Bunday «induktiv g‘altaklar» ko‘pincha o‘ta tezkor raqamli qurilmalarda manbadan qabul qiluvchigacha turli bosma o‘tkazgichlar bo‘ylab uzatiladigan signallar guruhining tarqalish vaqtini tenglashtirish uchun, masalan, ma’lumotlar va manzillar shinalarida.
Induktiv g‘altakning xususiyatlari
Induktiv g‘altakning xususiyatlari:
- G‘altak orqali tokning o‘zgarish tezligi cheklangan bo‘lib, u g‘altakning induktivligi bilan belgilanadi.
- G‘altakning qarshiligi (impedans modulining qiymati) undan oqayotgan tok chastotasi oshishi bilan ortadi.
- Induktiv g‘altakdan tok o‘tganda, uning magnit maydonida energiya to‘planadi. Tashqi tok manbai uzilganda, g‘altak zanjirdagi tok qiymatini saqlab qolishga intilib, to‘plangan energiyani qaytaradi. Bunda g‘altakdagi kuchlanish izolyatsiya teshilguncha yoki kommutatsiya kalitida elektr yoyi hosil bo‘lguncha ortadi.
O‘zgaruvchan tok uchun elektr zanjirida ishlatiladigan induktiv g‘altak nafaqat o‘zining omik (aktiv) qarshiligiga, balki o‘zgaruvchan tokka ko‘rsatadigan reaktiv qarshilikka ham ega. Tok chastotasi oshgani sari bu qarshilik ortadi, chunki g‘altakdagi tok o‘zgarganda, bu o‘zgarishga to‘sqinlik qiluvchi o‘zinduksiya EYuK yuzaga keladi.
Induktiv g‘altak reaktiv qarshilikka ega bo‘lib, uning moduli , bu yerda — g‘altak induktivligi, — burchak chastotasi oqayotgan tokka tegishli. Demak, g‘altakdan oqayotgan tok chastotasi qancha yuqori bo‘lsa, uning qarshiligi shuncha katta bo‘ladi.
Tok o‘tayotgan g‘altak magnit maydonida tokni hosil qilish uchun bajarilishi kerak bo‘lgan ishga teng energiyani to‘playdi . Bu energiya quyidagiga teng:


G‘altakdagi tok o‘zgarganda o‘zinduksiya EYuK yuzaga keladi; uning qiymati:
Ideal induktiv g‘altakda (parazit parametrlari bo‘lmaganida) o‘zinduksiya EYuK modul jihatdan teng, ishorasi esa g‘altak uchlaridagi kuchlanishga qarama-qarshi bo‘ladi:
Tok o‘tayotgan g‘altak rezistorga ulanganda o‘tkinchi jarayon yuz beradi; bunda zanjirdagi tok quyidagi formulaga muvofiq eksponensial ravishda kamayadi:
bu yerda: — g‘altakdagi tok,
- — g‘altakning boshlang‘ich toki,
- — joriy vaqt,
- — vaqt doimiysi.
Vaqt doimiysi quyidagi formula bilan ifodalanadi:
bu yerda — rezistor qarshiligi,
- — g‘altakning omik qarshiligi.
Tok o‘tayotgan g‘altak qisqa tutashtirilganda, jarayon g‘altakning o‘z vaqt doimiysi bilan tavsiflanadi:
Agar nolga intilsa, vaqt doimiysi cheksizlikka intiladi. Aynan shuning uchun o‘ta o‘tkazuvchan konturlarda tok «abadiy» oqadi.
Sinusoidal tok zanjirida g‘altakdagi tok fazasi undagi kuchlanish fazasidan π/2 ga ortda qoladi.
O‘zinduksiya hodisasi mexanikadagi jismlarning inertligiga o‘xshaydi: agar induktivlikka massa, tokka tezlik, kuchlanishga kuch mos deb olinsa, mexanikaning ko‘plab formulalari va zanjirdagi induktivlikning xatti-harakati o‘xshash ko‘rinishga keladi:
- ↔ ,
bu yerda
- ↔ ↔ ; ↔ ; ↔
- ↔
Induktiv g‘altakning xarakteristikalari
Induktivlik
Induktiv g‘altakning asosiy parametri uning induktivligi bo‘lib, u g‘altakni kesib o‘tuvchi tok hosil qilgan magnit maydon oqimining tok kuchiga nisbatiga son jihatdan teng. G‘altak induktivligining odatiy qiymatlari o‘ndan bir mikrohenridan bir necha o‘n henrigacha.
G‘altak induktivligi uning chiziqli o‘lchamlariga, magnit singdiruvchanligiga va chulg‘am o‘ramlari sonining kvadratiga proporsional. G‘altak-solenoidning induktivligi[manba ko‘rsatilmaganiga 4582 kun bo‘ldi]:
- bu yerda — magnit doimiysi,
- — nisbiy magnit singdiruvchanligi o‘zak materialining (chastotaga bog‘liq),
- — o‘zak kesimining yuzasi,
- — o‘zak o‘rta chizig‘ining uzunligi,
- — o‘ramlar soni.

G‘altaklar ketma-ket ulanganda umumiy induktivlik ulangan barcha g‘altaklar induktivliklarining yig‘indisiga teng:

G‘altaklar parallel ulanganda umumiy induktivlik quyidagiga teng:
Yo‘qotish qarshiligi
Induktiv g‘altaklarda tok va magnit maydonning asosiy o‘zaro ta’siridan tashqari, parazit hodisalar ham kuzatiladi. Ular tufayli g‘altak impedansi sof reaktiv bo‘lmaydi. Parazit hodisalarning mavjudligi g‘altakda yo‘qotishlar paydo bo‘lishiga olib keladi; bu yo‘qotishlar yo‘qotish qarshiligi .
Yo‘qotishlar simlar, dielektrik, o‘zak va ekran yo‘qotishlaridan tashkil topadi:
- bu yerda — simlardagi yo‘qotishlar,
- — dielektrikdagi yo‘qotishlar,
- — o‘zakdagi yo‘qotishlar,
- — uyurma toklar tufayli yuzaga keladigan yo‘qotishlar.
Simlardagi yo‘qotishlar
Simlardagi yo‘qotishlar uchta sababga ko‘ra yuzaga keladi:
- Chulg‘am simlari omik (aktiv) qarshilikka ega.
- Chulg‘am simining qarshiligi chastota oshishi bilan ortadi; bunga sirt effekti sabab bo‘ladi. Bu hodisada tok simning sirt qatlamlariga siqib chiqariladi. Natijada o‘tkazgichning foydali kesim yuzasi kamayadi va qarshilik ortadi.
- Spiral shaklida o‘ralgan chulg‘am simlarida yaqinlik effekti kuzatiladi. Uning mohiyati shundan iboratki, tok uyurma toklar va magnit maydon ta’sirida o‘ramning chetki qismiga siqib chiqariladi. Natijada tok oqadigan kesim yarimoysimon shaklga kiradi, bu esa sim qarshiligining qo‘shimcha ortishiga olib keladi.
Dielektrikdagi yo‘qotishlar
Yo‘qotishlar dielektrikda (simlar izolyatsiyasi va g‘altak karkasida) ikki toifaga ajratiladi:
- O‘ramlararo kondensator dielektrigidagi yo‘qotishlar (o‘ramlar orasidagi sizib o‘tish va boshqa yo‘qotishlar; bular kondensatorlar dielektrigiga xos).
- Dielektrikning magnit xususiyatlari bilan bog‘liq yo‘qotishlar (bu yo‘qotishlar o‘zakdagi yo‘qotishlarga o‘xshash).
Umuman olganda, zamonaviy umumiy maqsadli g‘altaklarda dielektrikdagi yo‘qotishlar ko‘pincha e’tiborga olmasa ham bo‘ladigan darajada kichik.
O‘zakdagi yo‘qotishlar
O‘zakdagi yo‘qotishlar quyidagilardan tashkil topadi: uyurma toklar hamda ferromagnitni qayta magnitlashdagi yo‘qotishlar — «gisterezis». UQT diapazonida ferrit o‘zaklardagi yo‘qotishlar nomaqbul darajaga yetadi. Bunday g‘altaklarni sozlash uchun latun vint ishlatiladi. Dastlab, hosil bo‘lgan qisqa tutashgan o‘ram sifat koeffitsiyentini kamaytirishi kerakdek tuyuladi. Ammo uning qarshiligi kichik bo‘lgani uchun undagi yo‘qotishlar deyarli yo‘q; o‘zgaruvchan, qarama-qarshi yo‘nalgan EYuK magnit maydonni o‘zak chegarasidan tashqariga samarali siqib chiqaradi va uning kuch chiziqlari uchun «ochiq joy»ni kamaytiradi. Bu esa induktivlikni rostlash imkonini beradi.
Uyurma toklar tufayli yuzaga keladigan yo‘qotishlar
O‘zgaruvchan magnit maydon atrofdagi o‘tkazgichlarda, masalan, o‘zakda, ekranda va qo‘shni o‘ramlar simlarida uyurma EYuKlarni induksiyalaydi. Bunda yuzaga keladigan uyurma toklar (Fuko toklari) o‘tkazgichlarning omik qarshiligi tufayli yo‘qotishlar manbaiga aylanadi.
Sifat koeffitsiyenti
Yo‘qotish qarshiliklari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan yana bir xarakteristika — sifat koeffitsiyentidir. Induktiv g‘altakning sifat koeffitsiyenti uning reaktiv va aktiv qarshiliklari nisbatini belgilaydi. Sifat koeffitsiyenti quyidagiga teng:

Ba’zan g‘altakdagi yo‘qotishlar yo‘qotish burchagi tangensi (sifat koeffitsiyentiga teskari kattalik) bilan, ya’ni sinusoidal signal zanjirida tok va kuchlanish fazalari orasidagi siljish burchagining tangensi bilan tavsiflanadi; bu burchak — ideal g‘altak uchun.
Amalda sifat koeffitsiyenti 30 dan 200 gacha bo‘ladi. Uni oshirish uchun sim diametrini maqbul tanlash, induktiv g‘altak o‘lchamlarini kattalashtirish, magnit singdiruvchanligi yuqori va yo‘qotishlari kam bo‘lgan o‘zaklardan foydalanish, «universal» turdagi chulg‘am o‘rash, kumush bilan qoplangan sim va ko‘p tolali sim turi «lits simi (Litz wire)» bo‘lib, undan foydalanish sirt effekti tufayli yuzaga keladigan yo‘qotishlarni kamaytiradi.
Parazit sig‘im va xususiy rezonans

O‘ramlar orasidagi parazit sig‘im induktiv g‘altak tarkibidagi o‘tkazgichni murakkab taqsimlangan zanjirga aylantiradi. Birinchi yaqinlashishda haqiqiy g‘altakni ideal induktivlik, chulg‘amning aktiv qarshiligini ifodalovchi ketma-ket rezistor hamda shu zanjirga parallel ulangan parazit sig‘imdan iborat deb hisoblash mumkin (rasmga qarang). Natijada induktiv g‘altak tebranish konturiga aylanadi va o‘ziga xos rezonans chastotasiga ega bo‘ladi. Bu rezonans chastotasini oson o‘lchash mumkin; u g‘altakning xususiy rezonans chastotasi deb ataladi. Xususiy rezonans chastotasidan ancha past chastotalarda g‘altak impedansi induktiv xarakterga ega bo‘ladi; rezonans yaqinida u asosan aktiv (rezonans chastotasida esa sof aktiv) va moduli katta bo‘ladi; xususiy rezonans chastotasidan ancha yuqori chastotalarda esa sig‘imiy xarakterga ega bo‘ladi. Odatda sanoat induktiv g‘altaklarining texnik ma’lumotlarida xususiy chastota ishlab chiqaruvchi tomonidan bevosita ko‘rsatiladi yoki bilvosita — tavsiya etilgan eng yuqori ish chastotasi shaklida beriladi.

Xususiy rezonansdan past chastotalarda bu hodisa chastota ortishi bilan sifat koeffitsiyentining pasayishida namoyon bo‘ladi.
Xususiy rezonans chastotasini oshirish uchun g‘altaklarni murakkab usullarda o‘rash va bitta chulg‘amni bir-biridan ajratilgan seksiyalarga bo‘lish qo‘llanadi.
Induktivlikning harorat koeffitsiyenti (IHK)
IHK — g‘altak induktivligining haroratga bog‘liqligini tavsiflovchi parametr.
Induktivlikning harorat ta’sirida beqarorlashishiga bir qator omillar sabab bo‘ladi: qizdirilganda chulg‘am simining uzunligi va diametri ortadi, karkasning uzunligi va diametri ham kattalashadi; natijada o‘ramlar qadami va diametri o‘zgaradi. Bundan tashqari, harorat o‘zgarganda karkas materialining dielektrik singdiruvchanligi ham o‘zgaradi, bu esa g‘altakning xususiy sig‘imi o‘zgarishiga olib keladi. Harorat o‘zak ferromagnitining magnit singdiruvchanligiga juda katta ta’sir ko‘rsatadi:
Sifat koeffitsiyentining harorat koeffitsiyenti (SKHK)
SKHK — g‘altak sifat koeffitsiyentining haroratga bog‘liqligini tavsiflovchi parametr. Sifat koeffitsiyentining harorat ta’sirida beqarorlashishiga induktivlikka ta’sir qiladigan omillarning o‘zi sabab bo‘ladi.
O‘zakning to‘yinishi va nochiziqlilik
Ferromagnit o‘zakli g‘altaklarning induktivligiga magnit oqimi ortishi bilan o‘zakning magnit singdiruvchanligi kamayishi sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Magnit oqimi chulg‘amdan oqayotgan tokka proporsional bo‘lib, uning ortishi induktivlikni kamaytiradi. Bu holat ayniqsa kuch g‘altaklarida, g‘altak uchun belgilangan tokning chegaraviy qiymatlariga yaqinlashganda yaqqol seziladi. Chegaraviy toklar vaqtida drossellar filtrlash sifatini sezilarli darajada pasaytiradi. Akustik tizimlarning polosali ajratuvchi LC-filtrlari uchun esa drossel induktivligining o‘z toki ta’sirida modulyatsiyalanishi — ya’ni nochiziqlilik — sababli toq garmonikalar hosil bo‘ladi. To‘yinishga qarshi kurashish oson emas va qimmatga tushadi: odatda bu muammo o‘zakning o‘lchamini (kesimini) kattalashtirish yoki uni butunlay olib tashlash orqali hal qilinadi. Ikkinchi holatda hisoblangan induktivlik qiymatini saqlab qolish uchun g‘altak yanada yirikroq yoki ko‘proq o‘ramli qilib tayyorlanadi, biroq bunda u qizib ketishgacha bo‘lgan tok qiymatlarida ham chiziqli xususiyatini saqlab qoladi.
Shuningdek: Ferrorezonans.
Induktiv g‘altaklarning turlari
- Radiotexnikada ishlatiladigan kontur induktiv g‘altaklari
- Bu g‘altaklar kondensatorlar bilan birgalikda tebranish konturlarini hosil qilish uchun ishlatiladi. Ular harorat o‘zgarishlariga chidamli va uzoq muddat davomida barqaror bo‘lishi, shuningdek, sifat koeffitsiyentiga ega bo‘lishi kerak; parazit sig‘imga qo‘yiladigan talablar odatda muhim emas.
- Aloqa g‘altaklari yoki aloqa transformatorlari
- Magnit maydonlari o‘zaro ta’sirlashadigan ikki yoki undan ortiq g‘altak odatda tebranish konturlarini hosil qilish uchun kondensatorlarga parallel ulanadi. Bunday g‘altaklar alohida zanjirlar va kaskadlar o‘rtasida transformatorli aloqani ta’minlash uchun ishlatiladi. Bu, masalan, keyingi kuchaytirish kaskadining bazasini oldingi kaskadning kollektori zanjiridan va hokazolardan doimiy tok bo‘yicha ajratish imkonini beradi. Rezonanssiz ajratuvchi transformatorlarga sifat koeffitsiyenti va aniqlik bo‘yicha qat’iy talablar qo‘yilmaydi, shu sababli ular ingichka simdan, kichik o‘lchamli ikkita chulg‘am ko‘rinishida tayyorlanadi. Bu g‘altaklarning asosiy parametrlari induktivlik va bog‘lanish koeffitsiyenti (o‘zaro induktivlik koeffitsiyenti) hisoblanadi.
- Variometrlar
- Bular induktivligini (masalan, tebranish konturlarining rezonans chastotasini qayta sozlash uchun) ikki g‘altakning o‘zaro joylashuvini o‘zgartirish orqali boshqarish mumkin bo‘lgan g‘altaklardir; ular ketma-ket ulanadi. G‘altaklardan biri qo‘zg‘almas (stator), ikkinchisi esa odatda birinchisining ichida joylashib, aylanadi (rotor). Variometrlarning boshqa konstruksiyalari ham mavjud. Rotorning statorga nisbatan holati o‘zgarganda o‘zaro induktivlik darajasi, demak, variometr induktivligi ham o‘zgaradi. Bunday tizim induktivlikni 4 − 5 baravar o‘zgartirish imkonini beradi. Ferrovariometrlarda induktivlik ferromagnit o‘zakni chulg‘amga nisbatan siljitish yoki yopiq magnit o‘tkazgichdagi havo tirqishi uzunligini o‘zgartirish orqali rostlanadi.
- Drossellar
- Bular o‘zgaruvchan tokka yuqori, doimiy tokka esa kichik qarshilik ko‘rsatadigan induktiv g‘altaklardir. Drossellar zanjirdagi o‘zgaruvchan tokni cheklash uchun yuklama bilan ketma-ket ulanadi. Ular ko‘pincha radiotexnik qurilmalarning quvvat zanjirlarida filtrlovchi element sifatida, shuningdek, ballast sifatida razryad lampalarini o‘zgaruvchan kuchlanish tarmog‘iga ulashda qo‘llanadi. Chastotasi 50-60 Hz bo‘lgan elektr ta’minoti tarmoqlari uchun ular transformator po‘latidan tayyorlangan o‘zaklarda ishlab chiqariladi. Yuqoriroq chastotalarda permalloy yoki ferrit o‘zaklar ham ishlatiladi. Drossellarning alohida turi — xalaqitlarni bostiruvchi ferrit vtulkalar (munchoqlar yoki halqalar) bo‘lib, ular umumiy rejimdagi yuqori chastotali xalaqitlarni bostirish uchun alohida simlarga yoki simlar guruhiga (kabellarga) kiydiriladi.

- Umumiy rejimdagi xalaqit filtri
- Umumiy rejimdagi xalaqit filtrida qarama-qarshi yoki mos yo‘nalishda o‘ralgan ikkita induktiv g‘altak ishlatiladi. Qarama-qarshi o‘rash va o‘zaro induksiya tufayli bir xil o‘lchamlarda umumiy rejimdagi xalaqitlarni filtrlash samaradorligi yuqoriroq bo‘ladi. Bir xil yo‘nalishda o‘ralganda esa differensial xalaqitlarni bostirish samarali bo‘ladi. Bunday filtrlar quvvat manbalarining kirish filtrlarida, raqamli liniyalarning differensial signal filtrlarida, shuningdek, audio texnikada keng tarqalgan. Ular quvvat manbalarini elektr ta’minoti tarmog‘idan induksiyalangan yuqori chastotali signallar kirib kelishidan himoya qilish, shuningdek, qurilma hosil qiladigan elektromagnit xalaqitlarning ta’minot tarmog‘iga kirib borishining oldini olish uchun mo‘ljallangan. Past chastotalarda ular quvvat zanjirlari filtrlarida ishlatiladi va odatda ferromagnit o‘zakka (transformator po‘latidan) ega bo‘ladi. Yuqori chastotali xalaqitlarni filtrlash uchun esa ferrit o‘zak qo‘llanadi.
Induktiv g‘altaklarning qo‘llanilishi
- Induktiv g‘altaklar (birgalikda kondensatorlar va/yoki rezistorlar) chastotaga bog‘liq xususiyatlarga ega turli zanjirlarni, xususan, filtrlarni, teskari aloqa zanjirlarini, tebranish konturlarini va hokazolarni yaratishda ishlatiladi.
- Induktiv g‘altaklar impulsli stabilizatorlarda energiya to‘plovchi va kuchlanish darajasini o‘zgartiruvchi element sifatida ishlatiladi.
- Ikki yoki undan ortiq induktiv bog‘langan g‘altak transformator hosil qiladi.
- Past kuchlanish manbaiga tranzistor kaliti orqali davriy ravishda ulanadigan induktiv g‘altak ba’zan kuchsiz tokli sxemalarda kichik quvvatli yuqori kuchlanish manbai sifatida ishlatiladi. Bunda alohida yuqori kuchlanishli quvvat manbaini yaratish imkonsiz yoki iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bo‘lmaydi. Bu holatda g‘altakda o‘zinduksiya tufayli yuqori kuchlanish sakrashlari yuzaga keladi; ular to‘g‘rilangach, diod yordamida va kondensator yordamida tekislanib, doimiy kuchlanishga aylantiriladi.
- G‘altaklar shuningdek elektromagnitlar — ijro mexanizmlari sifatida ham ishlatiladi.
- G‘altaklar energiya manbai sifatida induktiv bog‘langan plazmani qizdirish, shuningdek, uni diagnostika qilish uchun ham qo‘llanadi.
- Radioaloqada elektromagnit to‘lqinlarni qabul qilish, kamdan-kam hollarda esa nurlatish uchun:
- Ferrit antennasi;
- Ramkali antenna, halqasimon antenna;
- Yo‘nalish uzilishli halqa nurlatgichi (Directional Discontinuity Ring Radiator, DDRR);
- Induksion halqa.
- Elektr o‘tkazuvchi materiallarni qizdirish uchun induksion pechlarda.
- Siljish datchigi sifatida: ferromagnit o‘zakni chulg‘amga nisbatan siljitganda g‘altak induktivligi keng diapazonda o‘zgarishi mumkin.
- Induktiv g‘altak magnit maydonining induksion datchiklarida, induksion magnitometrlarda qo‘llanadi
- . Shuningdek, u elementar zarralar tezlatkichlarida magnit maydonlar hosil qilish, plazmani magnit yordamida tutib turish, ilmiy tajribalar va yadro-magnit tomografiyasida qo‘llanadi. Kuchli statsionar magnit maydonlar, odatda, o‘ta o‘tkazuvchan g‘altaklar yordamida hosil qilinadi.
- Energiyani to‘plash uchun.
Adabiyotlar
- G‘altak, bobina // Brokgauz va Efron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Kotenyev S. V., Yevseyev A. N. Toroidal transformatorlar va drossellarni hisoblash hamda optimallashtirish. — Moskva: Goryachaya liniya — Telekom, 2013. — 360 b. — 500 nusxa. — ISBN 978-5-9912-0186-5.
- Frolov A. D. Radio detallar va uzellar. — Moskva: Vysshaya shkola, 1975. — betlar: 135—194. — 440 bet. — (Oliy o‘quv yurtlari uchun o‘quv qo‘llanma).