
Spektrometr (lotincha spectrum so‘zi lotincha spectare — qaramoq va metr so‘zi qadimgi yunoncha μέτρον — o‘lchov, o‘lchagich) — optik asbob bo‘lib, spektroskopik tadqiqotlarda spektrni olish, uni miqdoriy qayta ishlash va keyinchalik turli tahliliy usullar yordamida tahlil qilish uchun xizmat qiladi. Tadqiq qilinayotgan moddaga biror nurlanish ta’sir ettirilgandan so‘ng hosil bo‘ladigan fluoresensiyani (fluorescence) qayd etish orqali tahlil qilinayotgan spektr olinadi (rentgen yoki lazer nurlanishi, uchqun ta’siri va boshqalar). Odatda o‘lchanadigan kattaliklar nurlanishning intensivligi va energiyasi (to‘lqin uzunligi, chastotasi) hisoblanadi, biroq boshqa xususiyatlar, masalan, qutblanish holati. «Spektrometr» atamasi to‘lqin uzunliklarining keng diapazonida ishlaydigan qurilmalarga nisbatan qo‘llanadi: gamma-nurlanishdan infraqizil diapazonigacha.
Spektrlarni qayd etish usullari
Spektrni qayd etish uchun quyidagilardan foydalanish mumkin: yarimo‘tkazgichli detektorlar, sintillyatsion hisoblagichlar hamda zaryad bilan bog‘langan qurilma (CCD) qatori yoki CCD-matritsasi asosidagi detektorlar. Spektrometrlar spektral diapazoni, spektral sezgirligi va optik sxemasiga ko‘ra farqlanadi. Spektrlarni talqin qilishda aksariyat hollarda olingan spektr tarkibi ma’lum bo‘lgan moddaning spektri bilan taqqoslanadi.
Dastlabki spektroskoplar oddiy prizmalardan iborat bo‘lib, yorug‘likning to‘lqin uzunliklarini ko‘rsatuvchi darajalangan shkalaga ega edi; zamonaviy asboblarda ularning o‘rnini difraksion panjara egallagan.
Spektrometr turlari
Spektrometrlarning quyidagi turlari mavjud:
- rentgen-fluoresans spektrometri;
- To‘lqin-dispersiyali spektrometr;
- atom-absorbsiya spektrometri;
- uchqunli optik-emission spektrometr;
- lazer spektrometri;
- infraqizil (IQ) spektrometr;
- induktiv bog‘langan plazma spektrometri;
- tasvir hosil qiluvchi (tasvirlovchi, vizuallashtiruvchi) spektrometr[inglizcha] — ikki o‘lchamli tasvirning barcha nuqtalari uchun spektrni bir vaqtning o‘zida olish imkonini beruvchi qurilma;
- spektrogoniometr
- gamma-spektrometr — sintillyatsiya (scintillation) tamoyili asosida ishlaydigan qurilma, u chiqarilayotgan gamma-fotonlar energiyasini aniqlaydi va shu tariqa radioaktiv manbaning tarkibini sifat jihatidan o‘rganish imkonini beradi
- va boshqalar.
Shuningdek, ko‘chma spektrometr.
Tarix
Spektrometrning ajdodi spektroskop hisoblanadi. Spektroskop Gustav Kirxgof va Robert Bunzen tomonidan XIX asr o‘rtalarida ixtiro qilingan. Unda tirqishlar va kollimatsiyalovchi linzalardan o‘tgan yorug‘lik parallel nurlarning ingichka dastasiga aylangan. So‘ng yorug‘lik prizma orqali o‘tgan, prizma dispersiyasi tufayli nurlar dastasini spektrga ajratgan (turli to‘lqin uzunliklari turli burchaklarga og‘adi). Tasvir spektr tasviri ustiga qo‘yilgan shkala bilan birga kuzatuv trubkasi orqali kuzatilgan va shu tariqa o‘lchashlarni amalga oshirish mumkin bo‘lgan.
Fotografik plyonka ixtiro qilinishi bilan yanada aniqroq asbob yaratildi: spektrograf. U xuddi shu tamoyil asosida ishlagan, biroq kuzatuv trubkasi o‘rniga fotokamera o‘rnatilgan edi. XX asr o‘rtalarida kamera o‘rnini fotoelektron ko‘paytirgich trubkasi egalladi, bu esa aniqlikni sezilarli darajada oshirish va real vaqt rejimida tahlil o‘tkazish imkonini berdi.
Zamonaviy spektrometrlar real vaqt rejimida kuzatish uchun mo‘ljallangan raqamli kameralar bilan jihozlangan, kompyuterlar va kommutatorlar bilan ishlaydi[qanday?], shuningdek, ichki sovitkichlar va nazorat tizimlariga ega.
Qo‘llanilishi
Spektroskoplardan ko‘pincha astronomiyada va kimyoning ayrim yo‘nalishlarida foydalaniladi. Ularning asosiy qo‘llanish sohalari:
- Ilmiy tadqiqotlar;
- Sifat nazorati (ishlab chiqarishda);
- Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish: tuproq, cho‘kindi, suv, aerozollar va boshqalardagi og‘ir metallarni aniqlash;
- Geologiya va mineralogiya: tuproq, minerallar, tog‘ jinslari va boshqa materiallarni sifat va miqdor jihatidan tahlil qilish;
- Metallurgiya va kimyo sanoati: xomashyo, ishlab chiqarish jarayoni hamda tayyor mahsulot sifatini nazorat qilish;
- Lak-bo‘yoq sanoati: qo‘rg‘oshinli bo‘yoqlarni tahlil qilish;
- Zargarlik sanoati: qimmatbaho metallarning konsentratsiyasini o‘lchash;
- Neft sanoati: neft va yoqilg‘idagi ifloslantiruvchi moddalarni aniqlash;
- Oziq-ovqat sanoati: oziq-ovqat mahsulotlari tarkibiy qismlaridagi zaharli metallarni aniqlash;
- Qishloq xo‘jaligi: tuproq va qishloq xo‘jaligi mahsulotlaridagi mikroelementlarni tahlil qilish;
- Arxeologiya: elementar tahlil, arxeologik topilmalarning yoshini aniqlash;
- San’at: tahlil va ekspertiza o‘tkazish uchun kartinalar va haykallarni o‘rganish.
Adabiyotlar
- Endryu Fraknoi, Devid Morrison, Sidni Vulf. Astronomiya 2e (ingliz tilida). — 2022. — 1147 bet. — ISBN 978-1-711470-57-3.
- V. Kurt. Kosmos fizikasi / R. A. Syunyayev tahriri ostida. — 1986. — 784 bet.