Spektrometr nima

Tarixiy spektrometr

Spektrometr (lotincha spectrum so‘zi lotincha spectare — qaramoq va metr so‘zi qadimgi yunoncha μέτρον — o‘lchov, o‘lchagich) — optik asbob bo‘lib, spektroskopik tadqiqotlarda spektrni olish, uni miqdoriy qayta ishlash va keyinchalik turli tahliliy usullar yordamida tahlil qilish uchun xizmat qiladi. Tadqiq qilinayotgan moddaga biror nurlanish ta’sir ettirilgandan so‘ng hosil bo‘ladigan fluoresensiyani (fluorescence) qayd etish orqali tahlil qilinayotgan spektr olinadi (rentgen yoki lazer nurlanishi, uchqun ta’siri va boshqalar). Odatda o‘lchanadigan kattaliklar nurlanishning intensivligi va energiyasi (to‘lqin uzunligi, chastotasi) hisoblanadi, biroq boshqa xususiyatlar, masalan, qutblanish holati. «Spektrometr» atamasi to‘lqin uzunliklarining keng diapazonida ishlaydigan qurilmalarga nisbatan qo‘llanadi: gamma-nurlanishdan infraqizil diapazonigacha.

Spektrlarni qayd etish usullari

Spektrni qayd etish uchun quyidagilardan foydalanish mumkin: yarimo‘tkazgichli detektorlar, sintillyatsion hisoblagichlar hamda zaryad bilan bog‘langan qurilma (CCD) qatori yoki CCD-matritsasi asosidagi detektorlar. Spektrometrlar spektral diapazoni, spektral sezgirligi va optik sxemasiga ko‘ra farqlanadi. Spektrlarni talqin qilishda aksariyat hollarda olingan spektr tarkibi ma’lum bo‘lgan moddaning spektri bilan taqqoslanadi.

Dastlabki spektroskoplar oddiy prizmalardan iborat bo‘lib, yorug‘likning to‘lqin uzunliklarini ko‘rsatuvchi darajalangan shkalaga ega edi; zamonaviy asboblarda ularning o‘rnini difraksion panjara egallagan.

Spektrometr turlari

Spektrometrlarning quyidagi turlari mavjud:

va boshqalar.

Shuningdek, ko‘chma spektrometr.

Tarix

Spektrometrning ajdodi spektroskop hisoblanadi. Spektroskop Gustav Kirxgof va Robert Bunzen tomonidan XIX asr o‘rtalarida ixtiro qilingan. Unda tirqishlar va kollimatsiyalovchi linzalardan o‘tgan yorug‘lik parallel nurlarning ingichka dastasiga aylangan. So‘ng yorug‘lik prizma orqali o‘tgan, prizma dispersiyasi tufayli nurlar dastasini spektrga ajratgan (turli to‘lqin uzunliklari turli burchaklarga og‘adi). Tasvir spektr tasviri ustiga qo‘yilgan shkala bilan birga kuzatuv trubkasi orqali kuzatilgan va shu tariqa o‘lchashlarni amalga oshirish mumkin bo‘lgan.

Fotografik plyonka ixtiro qilinishi bilan yanada aniqroq asbob yaratildi: spektrograf. U xuddi shu tamoyil asosida ishlagan, biroq kuzatuv trubkasi o‘rniga fotokamera o‘rnatilgan edi. XX asr o‘rtalarida kamera o‘rnini fotoelektron ko‘paytirgich trubkasi egalladi, bu esa aniqlikni sezilarli darajada oshirish va real vaqt rejimida tahlil o‘tkazish imkonini berdi.

Zamonaviy spektrometrlar real vaqt rejimida kuzatish uchun mo‘ljallangan raqamli kameralar bilan jihozlangan, kompyuterlar va kommutatorlar bilan ishlaydi[qanday?], shuningdek, ichki sovitkichlar va nazorat tizimlariga ega.

Qo‘llanilishi

Spektroskoplardan ko‘pincha astronomiyada va kimyoning ayrim yo‘nalishlarida foydalaniladi. Ularning asosiy qo‘llanish sohalari:

Adabiyotlar

Havolalar