Solenoid nima

Bir qatlamli o‘ramga ega solenoid.
Solenoidda magnit oqimi hosil bo‘ladi. Solenoid o‘qi bo‘ylab, uzunligining markaziy qismida magnit maydon deyarli bir jinsli bo‘ladi.
Magnit va uyurmali elektr maydonlarning solenoid chulg‘amidan o‘zgaruvchan tok o‘tgandagi sxemasi.

Solenoid (atama yunoncha σωλήνας [solinas] «quvur» + qadimgi yunoncha εἶδος [eydos] «o‘xshash, monand» so‘zlaridan kelib chiqqan) — induktiv g‘altakning bir turi.

Uzun solenoidlar konstruktiv jihatdan bir qatlamli o‘ramga (rasmga qarang) ham, ko‘p qatlamli o‘ramga ham ega bo‘ladi.

Shuningdek, solenoid deb ko‘pincha elektromexanik ijro mexanizmlarini atashadi, ular odatda ichiga tortiladigan ferromagnit o‘zak bilan jihozlanadi. Bunday qo‘llanishda solenoid deyarli har doim tashqi ferromagnit magnit o‘tkazgich, odatda yarmo deb ataladigan qism bilan jihozlanadi.

Agar solenoidning uzunligi o‘ram diametridan ancha katta bo‘lsa va uning butun uzunligi bo‘ylab birlik uzunlikka to‘g‘ri keladigan o‘ramlar soni bir xil bo‘lsa, u holda solenoid ichida unga elektr toki berilganda, bir jinsli maydonga yaqin magnit maydon hosil bo‘ladi.

Cheksiz uzun solenoid — o‘ram diametri chekli bo‘lgan, uzunligi esa cheksizlikka intiladigan solenoiddir. Bir tekis o‘ralgan cheksiz solenoid ichida elektr toki o‘tganda magnit maydon mutlaqo bir jinsli bo‘ladi.

Solenoid chulg‘amiga o‘zgarmas tok berilganda

Agar solenoidning uzunligi uning diametridan ancha katta bo‘lsa va magnit material ishlatilmasa, chulg‘amdan tok o‘tganda g‘altak ichida hosil bo‘ladigan magnit maydon uning o‘qiga parallel yo‘naladi, bir jinsli bo‘ladi va o‘zgarmas tokda qiymati quyidagiga teng:

B=μ0nI (SI) (1),
B=4πcnI (SGS) (2),
bu yerda μ0 — vakuumning magnit singdiruvchanligi,
n=N/l — solenoidning birlik uzunligiga to‘g‘ri keladigan o‘ramlar soni,
N — o‘ramlar soni,
l — solenoid uzunligi,
I — chulg‘amdagi tok.

Cheksiz solenoidning ikki yarmi tutashish nuqtasida umumiy magnit maydonga bir xil hissa qo‘shgani sababli, yarim cheksiz solenoidning chetidagi magnit induksiya uning ichki qismidagidan ikki baravar kichik bo‘ladi. Xuddi shu holat uzunligi yetarlicha katta, ammo chekli bo‘lgan solenoid uchlaridagi maydon kuchlanganligi uchun ham o‘rinli:

BKP=12μ0nI (SI) (3).

Solenoiddan tok o‘tganda, unda shu tokni o‘rnatish uchun bajarilishi zarur bo‘lgan ishga teng energiya to‘planadi I. Bu energiyaning qiymati quyidagiga teng:

Ecoxp=ΨI2=LI22(4),
bu yerda Ψ=NΦ — oqim ilashuvi,
Φ — solenoiddagi magnit oqim,
L — solenoidning induktivligi.

Solenoiddagi tok o‘zgarganda, o‘zinduksiya EYuK yuzaga keladi; uning qiymati:

ε=−LdIdt(5).

Solenoidning induktivligi

Solenoid induktivligi quyidagicha ifodalanadi:

L=μ0n2V=μ04πz2l (SI) (6),
L=4πn2V=z2l (SGS) (7),
bu yerda μ0 — vakuumning magnit singdiruvchanligi,
n=N/l — solenoidning birlik uzunligiga to‘g‘ri keladigan o‘ramlar soni,
N — o‘ramlar soni,
V=Sl — solenoid hajmi,
z=πdN — solenoidga o‘ralgan o‘tkazgich uzunligi,
S=πd2/4 — solenoidning ko‘ndalang kesim yuzasi,
l — solenoid uzunligi,
d — o‘ram diametri.

Magnit materialdan yasalgan o‘zak ishlatilmaganda, magnit induksiya B solenoid ichida amalda o‘zgarmas bo‘ladi va quyidagiga teng:

B=μ0NlI=μ0nI(8),
bu yerda I — tok kuchi.

Solenoid uchlarida magnit maydonning bir jinslilikdan og‘ishini e’tiborga olmasak, quyidagi bog‘lanishni olamiz: g‘altakdagi oqim ilashuvi Ψ quyidagi kattaliklar ko‘paytmasiga teng: magnit induksiya B , ko‘ndalang kesim yuzasi S va o‘ramlar soni N:

Ψ=BSN=μ0N2IS/l=μ0n2VI=LI(9).

Bundan solenoid induktivligi uchun oldingi ikki formulaga teng kuchli quyidagi formula kelib chiqadi:

L=μ0N2S/l=μ0n2V(10),

Solenoid o‘zgaruvchan tok bilan ta’minlanganda

O‘zgaruvchan tok bilan ta’minlanganda solenoid vaqt bo‘yicha o‘zgaruvchi magnit maydon hosil qiladi. Agar solenoid ijro elektromagniti sifatida ishlatilsa, o‘zgaruvchan tokda yakorga ta’sir etuvchi tortish kuchining qiymati ferromagnit materialdan yasalgan yakor ishlatilganda o‘zgaradi. Agar yakor magnit jihatdan yumshoq materialdan yasalgan bo‘lsa, tortish kuchining yo‘nalishi o‘zgarmaydi. Doimiy magnitdan yasalgan yakor qo‘llanilganda esa kuchning yo‘nalishi o‘zgaradi.

O‘zgaruvchan tokda solenoid kompleks qarshilikka ega bo‘ladi; uning aktiv tashkil etuvchisi aktiv qarshilik va chulg‘amdagi yo‘qotishlar bilan belgilanadi, reaktiv tashkil etuvchisi esa chulg‘am induktivligi bilan aniqlanadi.

Qo‘llanilishi

O‘zgarmas tokli elektromagnit-solenoidlar ko‘pincha ilgarilanma harakat hosil qiluvchi kuch elektr yuritmasi sifatida qo‘llanadi. Oddiy elektromagnitlardan farqli ravishda, ular katta yurish masofasini ta’minlaydi. Kuch xarakteristikasi magnit tizimining (o‘zak va korpusning) tuzilishiga bog‘liq bo‘lib, chiziqli xarakteristikaga yaqin bo‘lishi mumkin.

Solenoidlar kassa apparatlarida chiptalar va cheklarni kesuvchi qaychilarni, qulflarning tilchalarini, klapanlarni dvigatellarda, gidravlik tizimlarda va boshqa qurilmalarda harakatga keltiradi. Eng mashhur misollardan biri — avtomobil starterining tortish relesi. Solenoidlar energetika sohasida ham keng tarqalgan bo‘lib, yuqori kuchlanishli uzgichlarning yuritmalarida keng qo‘llanadi.

O‘zgaruvchan tokli solenoidlar induktor sifatida induksion qizdirish uchun induksion tigel pechlarida qo‘llanadi.

Adabiyotlar