Fotometriya nima

Fotometriya (qadimgi yunoncha φῶς, qaratqich kelishigidagi shakli φωτός — yorug‘lik va μετρέω — o‘lchayman) — amaliy optikaning barcha bo‘limlari uchun umumiy bo‘lgan ilmiy fan bo‘lib, uning asosida nurlanish maydonining energetik tavsiflari miqdoriy jihatdan o‘lchanadi.

Fotometriya fanining asosida A. Gershun tomonidan ishlab chiqilgan yorug‘lik maydoni nazariyasi yotadi.

Amaliyotda yorug‘lik maydoni nazariyasining qoidalari muhandislik yo‘nalishi — yoritish texnikasi orqali amalda qo‘llanadi.

Tarixi

Fotometriyaning dastlabki qonunlaridan biri — teskari kvadratlar qonuni — Iogann Kepler tomonidan 1604-yilda ta’riflangan.

E=Ir2cos⁡i, bu yerda:

  • E — yoritilganlik
  • r — manbadan obyektgacha bo‘lgan masofa
  • I — nuqtaviy manbaning yorug‘lik kuchi
  • i — nurlarning sirt normaliga nisbatan tushish burchagi.

Fotometriya fan sifatida 1760-yillarda boshlangan: Lambert yorug‘likning diffuz qaytish qonunini ta’riflagan (Lambert qonuni) hamda Buger yorug‘likning yutilish qonunini ta’riflagan (Buger–Lambert–Ber qonuni).

Spektrning nafaqat ko‘rinadigan, balki boshqa istalgan sohasidagi optik nurlanish maydonini tasvirlashda “yorug‘lik” atamasidan foydalanish bugungi kunda umumiy e’tirof etilgan (“yorug‘lik tezligi”, “yorug‘lik nuri”).

Har bir muayyan holatda energetik yoki yorug‘lik birliklaridan foydalanilayotganini aniq ko‘rsatish tushunmovchiliklarning oldini oladi. Boshqacha aytganda, fotometriya — optika bo‘limi bo‘lib, unda yorug‘likning chiqarilishi, tarqalishi va jismlar bilan o‘zaro ta’sirlashuvi paytidagi energetik tavsiflari o‘rganiladi. U fotometrik kattaliklardan foydalanadi.

Fizik optikada elektromagnit nurlanish maydonining intensivligi elektromagnit maydon kuchlanganligi vektori modulining kvadrati bilan aniqlanadi E, (bu fizik optikada hisoblanadigan asosiy kattalikdir) va maydon zichligi (nemischa Energiedichte) dw bilan tavsiflanadi:

dw=dE/dV=ϵ⋅|E|

Bu yerda dV — fazoning berilgan nuqtasidagi hajm elementi, dE esa ko‘rib chiqilayotgan vaqtda shu hajmda joylashgan maydon energiyasidir.

Bunda ε — nurlanish tarqaladigan muhitning dielektrik singdiruvchanligidir.

Elektromagnit tebranishlar chastotasi optik diapazonda shunchalik yuqoriki, bu vektor modulini bevosita o‘lchash (radiotexnikadan farqli ravishda) mumkin emas. Zamonaviy texnik vositalar bu kattalikning faqat nurlanish qabul qilgichining inersiyasi bilan belgilanadigan vaqt oralig‘idagi o‘rtacha qiymatini ta’minlaydi. Nurlanishning modda, jumladan, nurlanish qabul qilgichi bilan o‘zaro ta’sirlashuvi natijasida yuzaga keladigan va axborot tashuvchi signal hosil bo‘lishiga asos bo‘ladigan effektlar elektromagnit maydon kuchlanganligi bilan emas, aynan nurlanishning yutilgan energiyasi bilan belgilanadi.

Nazariy optikada maydonning energetik tavsiflaridan foydalanishga o‘tish tenglamalarning nochiziqli bo‘lishiga olib kelar edi. Bu esa ko‘plab optik hodisalarni tushuntirish imkonini beradigan asosiy tamoyil — superpozitsiya prinsipidan foydalanish imkoniyatini yo‘qqa chiqargan bo‘lardi.

Bundan tashqari, Maksvell tenglamalari Е vektorining qiymatlarini hisoblash imkonini beradi, biroq ular nurlanish maydonining geometriyasini ham, uning fotometrik tavsiflarini ham aniq shaklda hisobga olmaydi. Shu sababli optik asboblarning zamonaviy nazariyasi Maksvell nazariyasining matematik apparatidan to‘liq foydalanmaydi.

Amaliyotga yo‘naltirilgan optik asboblar nazariyasi hanuzgacha geometrik optika va energiyaning saqlanish qonuniga tayanadi.

Nurlanish maydonining energetik tavsiflarini ifodalovchi atamalarning rasman tan olingan majmuasi mavjud.

Shu munosabat bilan yorug‘lik maydoni nazariyotchisi Gershun shunday degan:

Yorug‘lik maydonini tasvirlashga urinayotgan kishi “intensivlik” atamasidan foydalansa, u yo bu maydonni miqdoriy tavsiflash imkoniyatidan ataylab voz kechadi, yoki nima haqida gapirayotganini tushunmaydi

Yorug‘lik maydoni nazariyasi

Nurlanish maydonining boshlang‘ich energetik tavsifi — “energetik ravshanlikning spektral zichligi”dir.

B(λ)=d(E)/[d(λ)⋅d(t)⋅dS⋅d(ω)],

U nurlanish energiyasining to‘lqin uzunliklarining birlik oralig‘iga to‘g‘ri keladigan ulushini bildiradi; bu energiya vaqt birligida nurlanish tarqalish yo‘nalishiga perpendikulyar joylashgan birlik yuzali maydonchadan o‘tadi va birlik fazoviy burchak doirasida tarqaladi. Bunga qutblanish tekisligining yo‘nalishini ham qo‘shsak, ravshanlikning spektral zichligi qiymatlari majmuasi nurlanish maydonini to‘liq tavsiflaydi.

Ravshanlikning spektral zichligi skalyar kattalik bo‘lib, uning qiymati dS maydonchasiga o‘tkazilgan normalning fazodagi yo‘nalishiga bog‘liq. Maydonchani turli yo‘nalishlarda joylashtirib, normalning har xil yo‘nalishlari bo‘yicha B(λ) qiymatlarini tanlangan masshtabda belgilasak, nurlanish maydonining berilgan nuqtasidagi qutblanmagan nurlanishni tavsiflovchi ravshanlik spektral zichligining hajmiy tasvirini hosil qilamiz.

Fotometrik o‘lchovlar

Fotometr — asbob bo‘lib, u fotometrik kattaliklarni o‘lchash uchun xizmat qiladi; ko‘pincha bir yoki bir nechta yorug‘lik kattaliklarini o‘lchaydi.

Fotometrdan foydalanilganda nurlanish oqimi fazoda ma’lum darajada cheklanadi va u belgilangan spektral sezgirlikka ega nurlanish qabul qilgichi tomonidan qayd etiladi. Yoritilganlik lyuksmetrlar yordamida, ravshanlik esa ravshanlik o‘lchagichlar yordamida o‘lchanadi, albedo — albedometrlar yordamida o‘lchanadi, yorug‘lik oqimi va yorug‘lik energiyasi esa integrallovchi fotometr yordamida o‘lchanadi. Obyekt rangini o‘lchash uchun mo‘ljallangan asboblar kolorimetrlar deb ataladi. Fotografiyada va kinematografiyada yorug‘lik kattaliklari fotoekspozimetr yordamida o‘lchanadi.