Gravitatsion potensial nima

Yer–Oy tizimining gravitatsion potensiali. Ko‘rinib turibdiki, gravitatsion tortishish ta’siridagi jismlar potensial chuqurliklarni hosil qiladi, cheksizlikda esa potensial ma’lum bir o‘zgarmas qiymatga intiladi; bu qiymatni nol deb qabul qilish mumkin (bunday holda potensial hamma joyda manfiy bo‘ladi)

Gravitatsion potensial — skalyar funksiya bo‘lib, koordinatalar va vaqtga bog‘liq; u gravitatsion maydonni klassik mexanikada to‘liq tavsiflash uchun yetarlidir. Uning o‘lchamligi tezlik kvadrati o‘lchamligiga teng, odatda harfi bilan belgilanadi. Fazodagi radius-vektor bilan aniqlanadigan muayyan nuqtadagi gravitatsion potensial son jihatdan birlik massali sinov jismi shu nuqtadan potensial nolga teng deb qabul qilingan nuqtagacha ixtiyoriy trayektoriya bo‘ylab ko‘chirilganda gravitatsion kuchlar bajargan ishga teng. Gravitatsion potensial shu nuqtaga joylashtirilgan kichik jismning potensial energiyasi ning jism massasiga (massa ) nisbatiga teng. Potensial energiya singari, gravitatsion potensial ham doim ixtiyoriy o‘zgarmas hadgacha aniqlanadi. Bu had odatda (lekin shart emas) cheksizlikdagi potensial nolga teng bo‘ladigan qilib tanlanadi. Masalan, Yer sirtidagi gravitatsion potensial, agar u cheksiz uzoq nuqtadan boshlab hisoblansa (Quyosh, Galaktika va boshqa jismlarning gravitatsiyasini hisobga olmaganda), manfiy bo‘lib, −62,7·106 m2/s2 ga teng (bu ikkinchi kosmik tezlik kvadratining yarmi).

Gravitatsion potensial tushunchasini fanga birinchi bo‘lib Adriyen Mari Lejandr kiritgan; bu ish XVIII asr oxirida amalga oshirilgan.

Hozirgi gravitatsiya nazariyalarida gravitatsion potensial vazifasini odatda tenzor maydonlar bajaradi. Masalan, bugungi kunda gravitatsiyaning standart nazariyasi hisoblangan umumiy nisbiylik nazariyasida gravitatsion potensial vazifasini metrik tenzor bajaradi.

Gravitatsion potensial va harakat tenglamalari

Zarrachaning gravitatsion maydondagi harakati klassik mexanikada Lagranj funksiyasi orqali aniqlanadi. Bu funksiya inersial sanoq sistemasida quyidagi ko‘rinishga ega:

bu yerda — zarrachaning massasi sifatida, — zarrachaning umumlashgan koordinatasi sifatida, — gravitatsion maydon potensiali sifatida belgilanadi.

Quyidagi Lagranjian ifodasini Lagranj tenglamalariga qo‘yamiz:

natijada harakat tenglamalarini hosil qilamiz

Klassik mexanikada zarrachaning gravitatsion maydondagi harakat tenglamalarida uning massasi yoki zarrachani tavsiflovchi boshqa biror kattalik qatnashmaydi. Bu hodisa gravitatsiya va inersiya kuchlarining ekvivalentligi prinsipi bilan izohlanadi.

Nuqtaviy massa va ixtiyoriy jismning gravitatsion potensiali

Koordinatalar boshida joylashgan, massasi bo‘lgan nuqtaviy jism hosil qiladigan gravitatsion potensial quyidagiga teng:

bu yerda — gravitatsion doimiy, — koordinatalar boshidan hisoblangan masofa (radius-vektor moduliga teng). orqali ixtiyoriy o‘zgarmas belgilangan; cheksizlikda deb tanlanganda bu o‘zgarmas tushirib qoldiriladi.

Xuddi shu formula massasi sferik simmetrik taqsimlangan istalgan jism tashqarisidagi gravitatsion potensial uchun ham o‘rinli. Bunga bir jinsli shar yoki yupqa sferik qobiq misol bo‘ladi. (Izoh: sferik qobiq ichidagi potensial ga teng, bu yerda — sferik qobiq radiusi).

Umumiy holda, massaning ixtiyoriy taqsimlanishi (zichlik koordinatalarga ixtiyoriy tarzda bog‘liq bo‘lganda) hosil qiladigan gravitatsion potensial quyidagi Puasson tenglamasini qanoatlantiradi

bu yerda — Laplas operatori. Ushbu tenglamaning yechimi quyidagicha:

Bu yerda — potensial topilayotgan nuqtaning radius-vektori, — cheksiz kichik hajm elementining radius-vektori; ushbu elementning hajmi va modda zichligi ; integrallash maydonni hosil qiluvchi jismlarning butun hajmi bo‘yicha bajariladi.

Gravitatsion potensial va gravitatsion energiya

Potensial energiya — gravitatsion maydondagi nuqtada joylashgan zarrachaga tegishli bo‘lib, u shu nuqtadagi maydon potensiali va zarracha massasining ko‘paytmasiga teng; zarrachaning massasi :

Jismlar tizimining (diskret zarrachalarning) gravitatsion energiyasi deganda ushbu zarrachalarning o‘zaro gravitatsion tortishishi bilan bog‘liq potensial energiya tushuniladi. U alohida zarrachalar potensial energiyalari yig‘indisining yarmiga teng; ikkiga bo‘lish ayni bir o‘zaro ta’sirni ikki marta hisobga olmaslik imkonini beradi. Masalan, bir-biridan masofada joylashgan ikkita moddiy nuqta uchun

bu yerda — birinchi nuqtaning ikkinchi nuqta maydonidagi potensial energiyasi, — ikkinchi nuqtaning birinchi nuqta maydonidagi potensial energiyasi.

Xuddi shunday, uzluksiz taqsimlangan massalarning gravitatsion energiyasi uchun quyidagi ifoda o‘rinli:

bu yerda — massa zichligi, — avvalgi bo‘limdagi formulalar orqali hisoblanadigan gravitatsion potensial, — jismning hajmi. Masalan, massasi va radiusi bo‘lgan, zichligi bir tekis taqsimlangan sharning gravitatsion energiyasi quyidagiga teng: .

Gravitatsion potensialni qatorga yoyish

Ixtiyoriy massalar tizimining undan katta masofalardagi gravitatsion potensialini hisoblash uchun quyidagi yoyilmadan foydalanish mumkin:

bu yerda — tizimning umumiy massasi, quyidagi kattaliklar esa:

birgalikda kvadrupol momenti tenzorini hosil qiladi; bu tenzor massa taqsimotini tavsiflaydi. U odatdagi inersiya momentlari tenzori

bilan quyidagi sodda munosabatlar orqali bog‘langan:

Sferik funksiyalar bo‘yicha yoyish ham mumkin; bu usul, xususan, osmon jismlarining gravitatsion maydonlarini tahlil qilishda qo‘llanadi:

Bu yerda — kuzatish nuqtasining sferik koordinatalari, — n-tartibli Lejandr ko‘phadi, — Lejandrning qo‘shma ko‘phadlari, — gravitatsion momentlar.

Gravitatsion potensial va umumiy nisbiylik nazariyasi

Umumiy nisbiylik nazariyasida gravitatsion maydondagi moddiy nuqtaning harakat tenglamalari quyidagi ko‘rinishga ega:

bu yerda — Kristoffel simvollari. Bu yerda — metrik tenzor bo‘lib, umumiy nisbiylik nazariyasida gravitatsion maydonni tavsiflaydi.

Bu harakat tenglamalarini Nyuton mexanikasidagi harakat tenglamalari bilan solishtirsak, shuni ko‘ramizki, umumiy nisbiylik nazariyasida gravitatsion potensial vazifasini metrik tenzor bajaradi.

Yorug‘lik tezligidan ancha kichik tezliklar va kuchsiz, vaqt bo‘yicha o‘zgarmas gravitatsion maydonlar uchun harakat tenglamalari quyidagi ko‘rinishga keladi:

fazoviy koordinatalar uchun va vaqt koordinatasi uchun. Vaqt bo‘yicha hosilalarni hisobga olmasdan, o‘rniga ni qo‘yish va shu tariqa Nyutonning harakat tenglamalarini olish mumkin:

Bu yerda gravitatsion potensial va metrik tenzorning komponentasi quyidagi munosabatlar bilan bog‘langan:

,

Tinch holatdagi soatning dunyo chizig‘i elementi ga, vaqt esa ga teng bo‘lgani uchun gravitatsion maydonda soat yurishining sekinlashuvi quyidagicha bo‘ladi:

Gravitatsion potensial qiymati kichikroq bo‘lgan nuqtadagi vaqtning potensial qiymati kattaroq bo‘lgan nuqtadagi vaqtga nisbatan sekinlashuvi shu nuqtalardagi gravitatsion potensiallar ayirmasining yorug‘lik tezligi kvadratiga nisbatiga teng.

Adabiyotlar

  • Landau L. D., Lifshits E. M. Nazariy fizika, oliy o‘quv yurtlari uchun 10 jildlik o‘quv qo‘llanma / 1-jild, «Mexanika», 5-nashr, o‘zgarishsiz, M.: Fizmatlit.— 2002.— 224 b., ISBN 5-9221-0055-6 (1-jild), 1-bob «Harakat tenglamalari», 2-paragraf «Eng kichik ta’sir prinsipi», 10—14-b.;
  • Landau L. D., Lifshits E. M. Nazariy fizika, oliy o‘quv yurtlari uchun 10 jildlik o‘quv qo‘llanma / 2-jild, «Maydon nazariyasi», 8-nashr, o‘zgarishsiz, M.: Fizmatlit.— 2001.— 536 b., ISBN 5-9221-0056-4 (2-jild), 10-bob «Gravitatsion maydondagi zarracha», 81-paragraf «Norelyativistik mexanikada gravitatsion maydon», 304—306-b.; 12-bob «Tortishuvchi jismlar maydoni», 99-paragraf «Nyuton qonuni», 397—401-b.;
  • Vaynberg S. Gravitatsiya va kosmologiya. Umumiy nisbiylik nazariyasining prinsiplari va qo‘llanilishi, ingliz tilidan V. M. Dubovik va E. A. Tagirov tarjimasi, Ya. A. Smorodinskiy tahriri ostida, «Platon», 2000, ISBN 5-80100-306-1, 2-qism «Umumiy nisbiylik nazariyasi», 3-bob «Ekvivalentlik prinsipi», 4-paragraf «Nyutoncha yaqinlashish», 92-93-b.;
  • Xolshevnikov K. V., Nikiforov I. I. Gravitatsion potensialning xossalari: misollar va masalalar. O‘quv qo‘llanma. — Sankt-Peterburg, 2008.— 72 b., BBK 22.6.
  • Jarkov V. N. Yer va sayyoralarning ichki tuzilishi. — M.: Nauka, 1978. — 192 b.