Elektr sxemasi — tarkibiy qismlarning shartli tasvirlari yoki belgilari yordamida tuziladigan va buyumning elektr energiyasi yordamida ishlaydigan qismlari hamda ular o‘rtasidagi bog‘lanishlarni ifodalovchi hujjatdir. Elektr sxemalari buyum sxemalarining bir turi hisoblanadi va asosiy yozuv shifrida quyidagi harf bilan belgilanadi: Э.
Elektr sxemalarining barcha turlarini tuzish qoidalari GOST 2.702-75 standarti bilan belgilangan (bu standart o‘z kuchini yo‘qotgan, uning o‘rniga 2.702-2011 qabul qilingan). Raqamli hisoblash texnikasi sxemalarini tuzishda GOST 2.708-81 standartiga amal qilinadi.
Strukturaviy elektr sxemalari
Sxemalar loyihalashning dastlabki bosqichida tuziladi. Strukturaviy sxemalarda asosiy elementlar (transformatorlar, elektr uzatish liniyalari va taqsimlash qurilmalari) to‘rtburchaklar shaklida ko‘rsatiladi. Bunday sxemalar elektr qurilmasining ishlashi haqida umumiy tasavvur beradi.
Funksional elektr sxemalari
Funksional elektr sxemalari — abstraksiya darajasi jihatidan eng umumiy sxemalar bo‘lib, odatda faqat funksional aloqalarni, ya’ni obyekt tarkibiy qismlari o‘rtasidagi bog‘lanishlarni ko‘rsatadi. Bu aloqalar obyektning mohiyatini ochib beradi hamda ushbu chizmada tasvirlangan obyektning vazifalarini tushunishga yordam beradi. Bunday sxemalardagi shartli grafik belgilarni tasvirlash bo‘yicha alohida standartlar yo‘q. Faqat konstruktorlik yoki texnologik hujjatlarni rasmiylashtirishga qo‘yilgan umumiy talablar amal qiladi.
Prinsipial elektr sxemalari
Prinsipial elektr sxemalari — chizmalar, obyekt elementlarining barcha elektr, magnit va elektromagnit bog‘lanishlarini, shuningdek, chizmada tasvirlangan obyektni tashkil etuvchi komponentlarning parametrlarini ko‘rsatadi. Chizmalarni rasmiylashtirish va komponentlarning shartli grafik belgilarini tasvirlash bo‘yicha ko‘plab standartlar mavjud. Sobiq SSSR hududida davlat standarti amal qiladi, ammo tubdan yangi komponentlar paydo bo‘lishi bilan standartlardan chetga chiqishga to‘g‘ri kelmoqda, chunki ular uchun shartli tasvirlar hali mavjud emas. Shu sababli shartli grafik belgilar bo‘yicha amalda eng umumiy yagona standart yo‘q. Xorijiy mamlakatlarda IEC, DIN va ANSI hamda boshqa milliy standartlar qabul qilingan. Biroq ishlab chiqaruvchilar amalda ko‘pincha korporativ standartlardan foydalanadi. Prinsipial chizmada obyekt qismlarining gabarit o‘lchamlari va joylashuvi hisobga olinmaydi. Energetika sohasida bir chiziqli va to‘liq sxemalardan foydalaniladi.
Bu turdagi sxemalar asosan elektr zanjiri yoki uning muayyan qismida yuz beradigan barcha jarayonlarni imkon qadar to‘liq tushunish, shuningdek, komponentlarning parametrlarini hisoblash uchun mo‘ljallangan.
Abstraksiya darajasi jihatidan ular funksional va montaj sxemalari o‘rtasida oraliq o‘rinni egallaydi.
Montaj sxemalari
Montaj sxemalari — sxemada tasvirlangan obyektning ichki va tashqi qismlarida komponentlar amalda qayerda joylashganini ko‘rsatuvchi chizmalardir. Ular asosan obyektni tayyorlash uchun mo‘ljallangan. Bunda sxema komponentlarining joylashuvi va ular orasidagi elektr ulanishlari (elektr simlari va kabellar) hisobga olinadi. Konstruktorlik hujjatlarini rasmiylashtirishning faqat umumiy talablariga amal qilinadi.
Kabel rejalari
Kabel rejalari — quyidagilarning joylashuvi va markalarini ko‘rsatadigan chizmalardir: elektr simlari va kabellar. Konstruktorlik hujjatlarini rasmiylashtirishning faqat umumiy talablariga amal qilinadi.
Topologik elektr sxemalari
Topologik elektr sxemalari — tasvirlangan obyekt tarkibiy qismlarining joylashuvini ko‘rsatuvchi chizmalardir. Mikroelektronikada bu odatda mikrokristall chizmasining tasviri bo‘lib, u integral mikrosxemalarga tegishlidir.
Mnemonik sxemalar
Mnemonik sxemalar — rejimi boshqarilayotgan obyektning kommutatsiya apparatlari ayni paytda qanday holatda ekanini ko‘rsatadigan plakatlardir. Ular asosan energetika obyektlaridagi dispetcherlik punktlarida qo‘llaniladi.
Hozirgi vaqtda bu sxemalarni kompyuter va kompyuterlashtirilgan boshqaruv, nazorat hamda signalizatsiya tizimlari (SCADA) tobora ko‘proq siqib chiqarmoqda. Bunday tizimlarda qo‘lda boshqarish imkoniyati mavjud va qarorlarni operator qabul qiladi.
Havolalar
- Elektr sxemalari va chizmalarni o‘qish qoidalari
- GOST 2.701-2008. Konstruktorlik hujjatlarining yagona tizimi. Sxemalar. Turlari va xillari. Ularni bajarishga qo‘yiladigan umumiy talablar (havola ishlamaydi)
- GOST 2.702-2011. Konstruktorlik hujjatlarining yagona tizimi. Elektr sxemalarini tuzish qoidalari