| Fan | |
| Elektromexanika | |
|---|---|
| Mavzu | Elektrotexnika |
| O‘rganish predmeti | Elektr energiyasini mexanik energiyaga va aksincha, mexanik energiyani elektr energiyasiga aylantirish, elektr mashinalari, elektromexanik majmualar va tizimlar. |
| Vujudga kelgan davri | XIX asr oxiri |
| Asosiy yo‘nalishlar |
Energiyani elektromexanik o‘zgartirishning umumiy nazariyasi; Loyihalash: elektr mashinalari; Elektr mashinalaridagi o‘tkinchi jarayonlarni tahlil qilish. |
| Yordamchi fanlar |
Mexanika, elektrodinamika, elektr zanjirlari nazariyasi (TOE), elektr apparatlari. |
| Tadqiqot markazlari |
|
| Taniqli olimlar | E. Arnold, R. Rixter, R. Park, R. A. Lyuter, A. I. Vajnov, A. V. Ivanov-Smolenskiy, L. M. Piotrovskiy, D. A. Zavalishin, A. I. Voldek, I. P. Kopilov |
Elektromexanika — elektrotexnikaningenergiyani elektromexanik o‘zgartirish tamoyillarini hamda ularning loyihalash va ishlatishdagi amaliy qo‘llanishini o‘rganadigan bo‘limi. Uning asosiy o‘rganish obyektlaridan biri — elektr mashinalari.
Elektromexanikada boshqarish masalalari, ya’ni elektr energiyasini mexanik energiyaga va aksincha qaytar o‘zgartirish jarayonining ish rejimlarini boshqarish hamda parametrlarini rostlash, jumladan, elektr energiyasini ishlab chiqarish va o‘zgartirish jarayonlari o‘rganiladi.
Elektromexanika fan sifatida elektr va mexanik energiyalarni o‘zaro aylantirishga xizmat qiladigan kuch va axborot qurilmalarini, shuningdek, elektr zanjirlarini ulab-uzish va energiya oqimlarini boshqarish uchun mo‘ljallangan kontaktli hamda kontaktsiz elektr apparatlarini yaratish va takomillashtirish masalalarini o‘rganadi.
Rossiya ta’lim mutaxassisliklarining umumrossiya klassifikatoriga ko‘ra, elektromexanika oliy kasbiy ta’lim mutaxassisligi hisoblanadi. Ushbu mutaxassislik bo‘yicha kadrlar 140600 — «Elektrotexnika, elektromexanika va elektrotexnologiyalar» yo‘nalishi doirasida tayyorlanadi.
Elektromexanika tarixi
Elektromexanikaning dastlabki ilmiy ishlaridan biri o‘zgarmas tok elektr mashinalarining chulg‘amlar nazariyasi va loyihalanishiga bag‘ishlangan. Ushbu ish 1891-yilda nashr etilgan bo‘lib, uning muallifi shveysariyalik olim Engelbert Arnold.
XX asrning dastlabki uch o‘n yilligida E. Arnold, A. Blondel, M. Vidmar, L. Dreyfus, M. P. Kostenko, K. A. Krug va V. A. Tolvinskiyning ishlarida elektr mashinalarining barqarorlashgan ish rejimlari nazariyasi ishlab chiqildi.
1895-yilda A. Blondel sinxron mashinalarni tahlil qilish uchun ikki reaksiya usulini taklif etdi.
1929-yilda R. Park[inglizcha]ikki reaksiya usulidan foydalanib, differensial tenglamalarni sinxron mashina uchun keltirib chiqardi. Bu tenglamalar uning nomi bilan ataladi.
1938—1942-yillarda G. Kron elektr mashinalarining umumlashtirilgan nazariyasini (ideallashtirilgan umumlashtirilgan elektr mashinasining differensial tenglamalarini) yaratdi va elektr zanjirlari hamda mashinalarni tenzor va matritsa usullari bilan tahlil qilishni ishlab chiqdi.
1963-yilda I. P. Kopilov umumlashtirilgan elektromexanik o‘zgartkichning havo oralig‘idagi nosinusoidal magnit maydon uchun matematik modelini taklif qildi. Ushbu model stator va rotor chulg‘amlarining fazalari soni istalgancha bo‘lgan simmetrik hamda nosimmetrik elektr mashinalariga tatbiq etiladi va ularning parametrlaridagi o‘zgarishlarning nochiziqliligini hisobga oladi.
Elektromexanikaning muqobil ta’riflari
Akademik A. G. Iosifyan elektromexanikaga quyidagicha umumiy ta’rif bergan: «Elektromexanika — elektr va magnit maydonlari bilan bog‘liq bo‘lgan, inersiyaga ega moddiy makroskopik va mikroskopik jismlarning harakati hamda o‘zaro ta’siri haqidagi fan». Tinch holatdagi jismni harakatga keltirish uchun unga kuch ta’sir etishi kerakligini hisobga olsak, A. G. Iosifyanbergan ta’rifni quyidagicha ifodalash mumkin: «Elektromexanika — elektromagnit maydonda ta’sir etuvchi kuchlar va bu kuchlarning namoyon bo‘lishi bilan bog‘liq muammolar haqidagi umumlashtirilgan ta’limot».
Xorijiy manbalarda quyidagi ta’rif ham uchraydi: «Elektromexanika — elektromexanik komponentlar, qurilmalar, uskunalar, tizimlar yoki jarayonlarga oid masalalarni o‘rganuvchi texnologiya». Bunda elektromexanik komponentlar deganda elektr mashinalari tushuniladi.
Elektromexanikada foydalaniladigan bilim sohalari
Asosiy tushunchalar
- Elektromexanik o‘zgartkich, elektr mashinasi, umumlashtirilgan elektr mashinasi, aylanuvchi magnit maydon, yakor reaksiyasi, elektr mashinalarining qaytarlik tamoyili, chiziqli tok yuklamasi, Arnold mashina doimiysi.
Elektromexanikaning asosiy qonunlari
Odatda elektromexanika qonunlari deganda elektromexanik o‘zgartkichlardagi jarayonlarni tahlil qilish va ularni loyihalash uchun zarur bo‘lgan quyidagi elektrodinamika qonunlari tushuniladi.
1. Faradeyning elektromagnit induksiya qonuni:
bu yerda — elektr yurituvchi kuch (EYuK), — magnit oqimi, — maydonning berilgan nuqtasidagi magnit induksiya, — induksiyasi bo‘lgan bir jinsli magnit maydon ichida, magnit kuch chiziqlariga perpendikulyar tekislikda joylashgan o‘tkazgichning faol uzunligi, — o‘tkazgichning magnit kuch chiziqlariga normal tekislikda va o‘tkazgich uzunligiga perpendikulyar yo‘nalishdagi tezligi; magnit induksiya belgisi , o‘tkazgich uzunligi belgisi esa .
2. Magnit zanjiri uchun to‘la tok qonuni (Maksvellning integral shakldagi 1-tenglamasi):
bu yerda — magnit maydon kuchlanganligi vektori, — magnit maydonidagi muayyan yo‘l bo‘ylab elementar siljish, — integrallash konturi qamrab olgan to‘la tokning qiymati.
3. Elektromagnit kuchlar qonuni (Amper qonuni).
Moskva energetika instituti professori I. P. Kopilov elektromexanikaning uchta umumiy qonunini ta’riflagan:
- 1-qonun: Energiyani elektromexanik usulda o‘zgartirish yo‘qotishlarsiz amalga oshmaydi, uning foydali ish koeffitsiyenti (FIK) har doim 100 % dan kichik bo‘ladi.
- 2-qonun: Barcha elektr mashinalari qaytar ishlaydi: bir mashinaning o‘zi ham dvigatel, ham generator rejimida ishlashi mumkin.
- 3-qonun: Energiyani elektromexanik o‘zgartirish o‘zaro nisbatan harakatsiz bo‘lgan maydonlar orqali amalga oshiriladi. Rotor maydon bilan bir xil tezlikda (sinxron mashinalarda) yoki undan boshqa tezlikda (asinxron mashinalarda) aylanishi mumkin, biroq barqarorlashgan rejimda stator va rotor maydonlari bir-biriga nisbatan harakatsiz bo‘ladi.
Asosiy tenglamalar
1.Elektr mashinasining asosiy tenglamasi — rotor diametri va uzunligini dvigatel quvvati hamda daqiqadagi aylanishlar soni bilan bog‘laydigan tenglama:
bu yerda — rotor diametri, — rotor uzunligi, — rotorning sinxron aylanish tezligi, ayl/min (stator chulg‘ami magnit yurituvchi kuchining birinchi garmonikasi aylanish tezligiga teng), — elektr mashinasining quvvati, kVt, — quvvat koeffitsiyenti, — chulg‘amning pazlarda taqsimlanishi va chulg‘am qadamining qisqartirilishi ta’sirini hisobga oladigan chulg‘am koeffitsiyenti, — mashinaning havo oralig‘idagi magnit induksiyaning normal tashkil etuvchisi amplitudasi, — «chiziqli yuklama», ya’ni stator aylanasining 1 chiziqli santimetriga to‘g‘ri keladigan amper-o‘tkazgichlar soni. Mazkur (ma’lum) turdagi mashina uchun asosiy tenglamaning o‘ng tomoni nisbatan tor chegaralarda o‘zgaradi va «mashina doimiysi» yoki Arnold doimiysi deb ataladi
2.Elektr mashinasi chulg‘amlarining kuchlanish muvozanati tenglamalari — chulg‘am zanjirlari uchun Kirxgofning ikkinchi qonuni
- Qisqa tutashgan rotorli asinxron mashina uchun kuchlanish muvozanati tenglamalari quyidagicha:
- bu yerda — statorning faza kuchlanishi, va — stator va rotorning faza toklari, va — stator va rotor chulg‘amlarining aktiv qarshiliklari, va — stator va rotorning sochilish induktiv qarshiliklari, va — EYuK— stator va rotor maydonlarining natijaviy magnit oqimi ta’sirida ularning chulg‘amlarida induksiyalanadigan elektr yurituvchi kuchlar.
3.Elektromagnit moment tenglamasi
- Asinxron mashinaning elektromagnit moment tenglamasi quyidagicha:
bu yerda — stator chulg‘amining fazalari soni, — qutb juftlari soni, — stator kuchlanishining ta’sir etuvchi qiymati, — stator tokining chastotasi, — statorga keltirilgan rotorning aktiv qarshiligi, — stator faza chulg‘amining aktiv qarshiligi, — qisqa tutashuvning induktiv qarshiligi; u taxminan statorning sochilish induktivligi va statorga keltirilgan rotor sochilish induktivligi yig‘indisiga teng .
- Sinxron mashinaning elektromagnit moment tenglamasi :
bu yerda — rotor oqimi tomonidan stator chulg‘amida induksiyalanadigan EYuK, — yuklama burchagi (EYuK bilan stator kuchlanishi orasidagi faza siljish burchagi), — stator chulg‘amining bo‘ylama va ko‘ndalang sinxron induktiv qarshiliklari.
Elektromexanikada ko‘rib chiqiladigan masalalar
«Elektromexanika» mutaxassisligi bo‘yicha oliy o‘quv yurtlari bitiruvchilarini tayyorlash mazmunini belgilovchi GOST standartiga muvofiq, elektromexanikada quyidagi masalalar o‘rganiladi:
- Energiyani elektromexanik o‘zgartirishning umumiy nazariyasi;
- Fizik hodisalarning elektromexanik o‘zgartkichlardagi namoyon bo‘lishi va ularning differensial, algebraik hamda vektor shakldagi matematik tavsiflari;
- Ishlash tamoyillari, konstruktiv tuzilishi va asosiy xususiyatlari o‘rganiladigan elektromexanik o‘zgartkichlar (transformatorlar, asinxron va sinxron mashinalar, o‘zgarmas va o‘zgaruvchan tok kollektorli mashinalari);
- Parametrlari va ish rejimlari o‘rganiladigan elektr mashinalari, shuningdek, ulardan foydalanishga qo‘yiladigan talablar;
- Elektr mashinalaridagi issiqlik jarayonlari.
Elektromexanika darsliklarida quyidagi mavzular yoritiladi:
- Elektromexanikaning asosiy qonunlari
- Elektr mashinalarining tasnifi
- Transformatorlar
- O‘zgarmas tok mashinalari
- Asinxron mashinalar
- Sinxron mashinalar
Elektromexanikaning asosiy muammolari
- Elektr mashinalarini parametrlarning nochiziqliligini, jumladan, magnit to‘yinishini, tokning siqib chiqarilishini, inersiya momentining o‘zgarishini, yuklamaning zarbiy momentlarini va kuchlanishning nosinusoidalligini hisobga olgan holda hisoblash.
- Elektr mashinalarini optimallashtirish (masalan, FIK, momentning massaga nisbati va boshqa ko‘rsatkichlar bo‘yicha).
Havolalar
- OKSO 140600 — Elektrotexnika, elektromexanika va elektrotexnologiyalar
- Oliy kasbiy ta’limning tayyorlov yo‘nalishlari va mutaxassisliklari. Tayyorlov yo‘nalishlari hamda mutaxassisliklar guruhi (OKSO): energetika, energetika mashinasozligi va elektrotexnika
- Elektromexanika bo‘yicha elektron kitob (havola ishlamaydi)