Elektrostriksiya (taqqoslang: magnitostriksiya) — barcha elektr tokini o‘tkazmaydigan moddalar, ya’ni dielektriklarga xos xususiyat bo‘lib, ularning o‘lchami va shakli tashqi omil ta’sirida o‘zgaradi. Bu omil — elektr maydoni.
Hodisaning izohi
Elektrostriksiya barcha dielektriklarga xos. Bu xususiyat tashqi elektr maydoni ta’sirida kristall panjaradagi ionlarning juda kichik masofaga siljishi natijasida yuzaga keladi. Musbat zaryadlangan ionlar maydon yo‘nalishida, manfiy zaryadlangan ionlar esa unga qarama-qarshi yo‘nalishda siljiydi. Bunday siljish moddaning butun hajmi bo‘ylab jamlanib, jismning maydon yo‘nalishida umumiy deformatsiyalanishiga (cho‘zilishiga) olib keladi. Moddaning maydonga perpendikulyar yo‘nalishlardagi qalinligi kamayadi va bu o‘zgarish Puasson koeffitsiyentiga bo‘ysunadi. Bir nechta turdagi atomlardan tashkil topgan barcha izolyatsiyalovchi moddalar atomlarning elektrmanfiyligi turlicha bo‘lgani sababli ma’lum darajada ion xossalarini namoyon qiladi. Shu bois ularda elektrostriksiya ham kuzatiladi.
Natijaviy mexanik deformatsiyaning qiymati (dastlabki o‘lchamlarga nisbatan deformatsiya darajasi) qutblanishning kvadratiga proporsional. Elektr maydoni yo‘nalishining o‘zgarishi deformatsiya yo‘nalishini o‘zgartirmaydi.
Formal jihatdan elektrostriksiya koeffitsiyenti — tenzor bo‘lib, uning rangi to‘rtga teng (), u mexanik kuchlanishga (ikkinchi rangli tenzor ) va qutblanishga (birinchi rangli tenzorlar , ).
Elektrostriksiya bilan bog‘liq pyezoelektrik effekt faqat ayrim dielektriklarda kuzatiladi. Elektrostriksiya esa kristallarning barcha simmetriya turlarida namoyon bo‘ladi, pyezoeffekt esa faqat yigirmata kristallografik nuqtaviy simmetriya guruhida kuzatiladi.
Jismning deformatsiyasi bilan elektr maydoni o‘rtasidagi bog‘lanish kvadratikdir. Deformatsiya va elektr maydoni o‘rtasidagi chiziqli bog‘lanish esa pyezoelektriklarda kuzatiladi.
Moddalar
Elektrostriksiya barcha dielektriklarda u yoki bu darajada kuzatiladi. Shunga qaramay, maxsus ishlab chiqilgan ayrim keramika materiallari, ya’ni segnetoelektrik relaksorlar, nihoyatda yuqori elektrostriksiya ko‘rsatkichlariga ega. Quyidagi moddalar eng keng qo‘llanadi:
- qo‘rg‘oshin magniy niobati (PMN)
- qo‘rg‘oshin magniy niobat-titanati (PMN-PT)
- lantan bilan legirlangan qo‘rg‘oshin sirkonat-titanati (PLZT)
Adabiyotlar
- Fizikaning kichik lug‘ati (Mini Dictionary of Physics) (1988), Oxford University Press
- Maqola «Elektrostriksion materiallar» (Electrostrictive Materials) — TRS Technologies saytida
- Professor Gelmut Fyollning «Elektron materiallar» (Electronic Materials) nomli maqolasi
- Golovnin V. A., Kaplunov I. A., Malishkina O. V., Pedko B. B., Movchikova A. A. Pyezomateriallarning fizik asoslari, tadqiq etish usullari va amaliy qo‘llanilishi. — M.: Texnosfera, 2016. — 272 bet — ISBN 978-5-94836-352-3.
Havolalar
- «Elektrostriksiya» — Kichik sovet ensiklopediyasidagi maqola; 2-nashr; 1937—1947-yillar.