Magnitostriksiya nima

Qayta magnitlanish jarayonida magnitostriksiya hodisasining fizik mohiyati

Magnitostriksiya (lotincha strictio — siqilish, taranglashish) — jismning magnitlanganlik holati o‘zgarganda uning hajmi va chiziqli o‘lchamlari o‘zgarishi hodisasidir.

Umumiy ma’lumotlar

Bu effektni Joul 1842-yilda kashf etgan. U atomlarning kristall panjaradagi o‘zaro bog‘lanishlari o‘zgarishi natijasida yuzaga keladi va shu sababli barcha moddalarga xos. Jism shaklining o‘zgarishi cho‘zilish, siqilish yoki hajmning o‘zgarishi tarzida namoyon bo‘lishi mumkin. Bu ham ta’sir etayotgan magnit maydoniga, ham jismning kristall tuzilishiga bog‘liq. O‘lchamlarning eng katta o‘zgarishi, odatda, kuchli magnit xossali materiallarda kuzatiladi. Ularning nisbiy uzayishi ΔL/L odatda quyidagi oraliqda bo‘ladi: 10−5⋯10−2.

Magnitostriksiya effekti qaytar hodisadir: tashqi kuchlar ta’sirida jismning chiziqli o‘lchamlari o‘zgarsa, uning magnit xossalari ham mos ravishda o‘zgaradi. Bu hodisaning nomi — magnitoelastik effekt (Villari effekti).

«G‘uvillash» effekti

Past chastotali transformator.

Ko‘plab elektr jihozlari ishlayotganda ulardan shovqin (g‘uvillash, «kuylash» va hokazo) chiqishini eshitish mumkin. Shovqin maishiy elektr tarmog‘idan quvvat oladigan qurilmalarda vizillash yoki g‘uvillashga o‘xshashi mumkin (g‘uvillashni tinglashfayl haqida). Bunga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan hodisalardan biri — o‘zaklarning induktiv qurilmalardagi, masalan, transformatorlar yoki drossellardagi magnitostriksiya hodisasi. Ulardan o‘zgaruvchan tok o‘tganda, chulg‘amlarida tok bilan bir xil chastotali o‘zgaruvchan magnit maydon hosil bo‘ladi. Bu maydon ferromagnit o‘zaklarni siqilib-cho‘zilishga majbur qiladi (100 Gts chastotada — 50 Gts chastotali tok uchun — yoki unga karrali chastotalarda). O‘z navbatida, o‘zaklar bu tebranishlarni havoga va qurilmaning boshqa qismlariga uzatadi. Kuchli shovqin atrofdagi muhitning qulayligini kamaytirishi mumkin. Tebranishning qurilma ichki qismlariga ta’siri asta-sekin kuchayib boradigan yoriqlarga sabab bo‘lib, qurilmani ishdan chiqarishi mumkin.[manba 1931 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Bu misol hodisani yaxshi tasvirlaydi, biroq aslida magnitostriksiya emas: o‘zakni tashkil etuvchi plastinalar bir-biridan itarilib g‘uvillaydi. O‘zakka yelim quyilsa yoki (ilgari qilinganidek) yog‘och qistirma qoqilsa, g‘uvillash to‘xtaydi. Yaxlit o‘zaklar esa shunchalik past ovozda g‘uvillaydiki, ularning shovqinini qayd etish uchun maxsus asbob kerak bo‘ladi.[manba 1931 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Effektning qo‘llanilishi

Qo‘llaniladigan materiallar

Hozirgi vaqtda[qachon?] magnitostriksiya xossasiga ega quyidagi materiallardan foydalaniladi: alfer, nikel, permendyur.

Suyuqlik sathini o‘lchash

Rezervuardagi suyuqlik sathini o‘lchash uchun magnitostriksiya materialidan tayyorlangan vertikal to‘lqin o‘tkazgich o‘rnatiladi. Bunda uning yuqori uchi rezervuarning tashqi yuqori yuzasida joylashishi, pastki uchi esa rezervuar tubiga tegib turishi kerak. To‘lqin o‘tkazgichga doimiy magnitlarni o‘z ichiga olgan va suyuqlik yuzasida erkin suzuvchi halqasimon qalqovich kiydiriladi. To‘lqin o‘tkazgichning yuqori uchidan unga ultratovush impulsi yuboriladi. Magnitostriksiya effekti — bu holatda Villari effektiga teskari bo‘lgan effekt — tufayli qalqovich to‘lqin o‘tkazgichni mexanik ravishda deformatsiyalaydi. Deformatsiyalangan joydan qaytgan ultratovush impulsi yuqori uchga yetib keladi va uning kelish vaqti o‘lchanadi. Shu vaqt asosida qalqovichning to‘lqin o‘tkazgich bo‘ylab joylashish balandligi, demak, rezervuardagi suyuqlik sathi aniqlanadi.

Solishtirma massasi turlicha bo‘lgan qalqovichlardan foydalanib, nafaqat suyuqlik sathini (suyuq va gazsimon fazalar orasidagi chegara sathini), balki zichligi turlicha bo‘lgan muhitlar orasidagi chegara sathini ham (masalan, benzin va uning ostida to‘plangan suv orasidagi chegarani) o‘lchash mumkin.[manba 1931 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Amaliyotda bu usul balandligi 18 m gacha bo‘lgan rezervuarlarda sathni o‘lchash uchun qo‘llanadi va taxminan 1 mm darajasidagi kichik mutlaq o‘lchash xatoligini ta’minlaydi.[manba 1931 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Ultratovush hosil qilish

Magnitostriksiya yordamida ultra- va gipertovush hosil qilinadi. Chastotasi taxminan 1 GGts bo‘lgan gipertovushni hosil qilishning amalda yagona usuli magnitostriksiya bo‘lib qolmoqda.[manba 5669 kundan beri ko‘rsatilmagan]

O‘g‘rilikka qarshi tizimlardagi yorliqlar

Akustomagnit o‘g‘rilikka qarshi tizimlarda (AM OQT) kuchli magnitostriksiya effektiga ega amorf qotishmalardan foydalanishga asoslangan yorliqlar qo‘llanadi.[manba 1931 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Kompyuter xotirasi

Dastlabki kompyuterlarda sim ishlatilgan bo‘lib, u magnit maydon ta’sirida buralgan yoki uning burami yechilgan hamda shu tariqa kechikish liniyalariga asoslangan xotirani hosil qilgan.[manba 1931 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Ma’lumotnoma ma’lumotlari

Havolalar