Kuala-Lumpur haqida

Shahar
Kuala-Lumpur federal hududi
malaycha Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur
inglizcha Federal Territory of Kuala Lumpur
xitoycha 吉隆坡联邦直辖区
tamilcha கோலா லம்பூர்
3°09′35″ sh. k. 101°42′00″ sh. u.HGYaO
Mamlakat  Malayziya
Shtat Poytaxt hududi
Mer Nish Hisham Ahmad Dahlan
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan 1857
Maydoni 243 km²
Dengiz sathidan balandligi 21,95 m
Iqlim turi ekvatorial
Vaqt mintaqasi UTC+8:00
Aholi
Aholi 1 982 112 kishi (2020)
Aholi zichligi 7802 kishi/km²
Aglomeratsiya aholisi 6 900 000
Rasmiy til malay tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +60 3
Pochta indekslari 40xxx - 48xxx, 62xxx - 64xxx
Avtomobil kodi W

kualalumpur.gov.my
Федеральная территория Куала-Лумпур на карте
Федеральная территория Куала-Лумпур
Kuala-Lumpur federal hududi
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar
Логотип Викигида Vikisayohatdagi yo‘lko‘rsatkich

Kuála-Lúmpur, urg‘uning quyidagi varianti ham uchraydi: Kuála-Lumpúr (malaycha Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur, javi yozuvi: كوالا لومڤور) — Malayziyaning poytaxti va eng yirik shahri.

2020-yil holatiga ko‘ra aholisi 1 982 112 kishini tashkil etadi. 2015-yildan buyon Kuala-Lumpur meri (datuk bandar) Nish Hisham Ahmad Dahlan hisoblanadi.

Etimologiyasi

Shahar ikki daryo qo‘shilgan joyda joylashgani sababli uning nomi malaycha kuala — «daryo quyilishi», lumpur — «loy, balchiq» so‘zlaridan kelib chiqqan. Demak, nom «loyqa» yoki «balchiqli daryo quyilishi» degan ma’noni bildiradi.

Tarixi

Kuala-Lumpur, 1884-yil

Kuala-Lumpurga 1857-yilda asos solingan. 1880-yildan 1978-yilgacha u Selangorning poytaxti bo‘lgan. 1942-yil yanvarida shaharni Yaponiya imperatorlik armiyasi bosib oldi. 1945-yil fevral va mart oylarida shahar AQSH aviatsiyasi tomonidan bombardimon qilindi. 1945-yil avgustida yaponlar Kuala-Lumpur va butun Malayani tark etdi. Hokimiyat Britaniya harbiy ma’muriyati qo‘liga o‘tdi. 1946—1957-yillarda shahar Britaniya mustamlakasining ma’muriy markazi bo‘lgan (mustamlaka 1946—1948-yillarda Malaya Ittifoqi, 1948—1957-yillarda esa Malaya Federatsiyasi deb atalgan). 1957—1963-yillarda mustaqil Malaya Federatsiyasining, 1963-yildan esa Malayziyaning poytaxti bo‘lgan. 1-fevral 1972-yildan siti (inglizcha city) shahar maqomiga, 1974-yildan esa federal hudud maqomiga ega.

Geografiyasi

Shahar Malakka yarimorolining janubi-g‘arbida, past tog‘li vodiyda, Klang va Gombak daryolari qo‘shilgan joyda joylashgan.

Iqlimi

Shahar markazidagi bolalar basseyni

Kuala-Lumpur ekvatorial iqlim mintaqasida joylashgan bo‘lib, bu yerda yog‘in miqdori katta (yiliga o‘rtacha 2627 mm). Yil davomida havo issiq va nam bo‘ladi. Yog‘inlar butun yil davomida deyarli bir xil taqsimlanadi, faqat iyun, iyul va avgust oylarida biroz kamayadi. Shaharda harorat hech qachon 38,5 °C dan yuqoriga ko‘tarilmaydi va 17,8 °C dan pastga tushmaydi. Sutkalik o‘rtacha eng yuqori harorat 30-33 °C, eng past harorat esa 23-25 °C atrofida bo‘ladi.

Kuala-Lumpur iqlimi
Ko‘rsatkich \\ Davr Yan Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
Mutlaq eng yuqori harorat, °C 38,0 36,2 36,7 37,2 38,5 36,3 36,3 38,0 35,8 37,0 36,0 35,5 38,5
O‘rtacha eng yuqori harorat, °C 32,0 32,8 33,1 33,1 33,0 32,8 32,3 32,3 32,1 32,0 31,7 31,5 32,4
O‘rtacha harorat, °C 26,9 27,3 27,6 27,7 28,0 27,9 27,4 27,5 27,2 27,1 26,8 26,7 27,3
O‘rtacha eng past harorat, °C 23,4 23,6 24,1 24,3 24,6 24,3 23,8 23,9 23,8 24,0 23,8 23,6 23,9
Mutlaq eng past harorat, °C 17,8 18,0 18,9 20,6 20,5 19,1 20,1 20,0 21,0 20,0 20,7 19,0 17,8
Yog‘inlar (me’yor), mm 193 198 257 290 197 131 148 162 214 265 321 252 2627

Milliy tarkibi

Shaharda malaylar — 62 %, xitoylar — 22 %, tamillar — 7 %, malayalilar — 3 %, telugular — 2 %, bengallar — 1 %, jakunlar — 0,8 %, ibanlar — 0,6 %, senoylar — 0,4 %.

Iqtisodiyoti

Shaharning savdo hududlaridan biri

Mamlakatning yirik savdo-sanoat va moliya markazi. Shahar va uning atrofida kauchukni qayta ishlash, palma yog‘i hamda boshqa oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish, avtomobillar, elektrotexnika va elektronika mahsulotlarini yig‘ish, qishloq xo‘jaligi uskunalari, metall buyumlar va to‘qimachilik mahsulotlari ishlab chiqarish korxonalari joylashgan.

Kuala-Lumpur yaqinida qalay va toshko‘mir qazib olinadi. Kuala-Lumpurda davlat markaziy banki — Bank Negara Malaysia hamda boshqa ko‘plab yirik banklar, fond (1978-yildan) va tovar (1980-yildan) birjalari, eng muhim davlat tashkilotlarining boshqaruv idoralari, davlat va xususiy sug‘urta kompaniyalari, transmilliy korporatsiyalarning Malayziyadagi filiallari, turli firma va korxonalarning bosh ofislari joylashgan. Shaharda yengil relsli transport deb ataluvchi metro va monorels tizimi faoliyat yuritadi. Kuala-Lumpur xalqaro aeroporti (KLIA) Sepangda (1998).

San’at va madaniyat

Shahar osmonidagi aviashou

1986-yildan 2004-yilgacha Kuala-Lumpurda har ikki yilda bir marta Xalqaro she’riyat o‘qishlari o‘tkazilgan. Ularda SSSR/Rossiyadan Bella Ahmadulina (1988), Yelena Taneva (2002), Yevgeniy Reyn (2004) qatnashgan. 2011-yil oxiri va 2012-yil boshidagi uch oylik ko‘rgazma doirasida Kuala-Lumpur shahar ma’muriyati Bukit-Bintang[inglizcha] hududida xalqaro badiiy tashabbus — United Buddy Bears loyihasini taqdim etdi. Loyiha qariyb 3 mln tashrif buyuruvchining ko‘nglini zabt etdi.

Ta’lim

Shaharda ikkita universitet (Malaya universiteti va Texnologiya universiteti), Malayziya milliy mudofaa universiteti, turli ilmiy-tadqiqot muassasalari (Tabiiy kauchuk instituti, Tropik tibbiyot instituti va boshqalar), Milliy muzey, Qurolli kuchlar muzeyi, xonanda va aktyor P. Ramli hamda sobiq bosh vazir Abdul Razak xotirasiga bag‘ishlangan muzeylar, Milliy badiiy galereya, «Karyaneka» xalq hunarmandchiligi markazi, Arxiv va Malayziya milliy kutubxonasi.

Sport

Sport inshootlari: «Bukit Jalil» sport majmuasidagi stadion (100 ming o‘rinli, 1998-yil), «Merdeka» stadioni (1957, 50 ming o‘rin), Tun Razak nomidagi xokkey stadioni (1982, 13 ming o‘rin), «Negara» sport saroyi (1957, 20 ming o‘rin), «Kuala-Lumpur» stadioni, Sepang xalqaro avtopoyga trassasi va boshqalar.

Transport

Kuala-Lumpur avtomagistrallari
Kuala-Lumpurdagi avtobus terminallaridan biri

Kuala-Lumpur bo‘ylab harakatlanishning asosiy vositasi avtomobildir. Hukumat jamoat transportidan foydalanishni rag‘batlantirishga urinayotganiga qaramay, shahar aholisining oz qismi jamoat transportidan foydalanadi, ko‘pchilik esa shaxsiy avtomobilida yurishni afzal ko‘radi. Kuala-Lumpurning jamoat transporti tizimi ancha rivojlangan bo‘lib, avtobuslar, yer usti metrosi va monorelsdan iborat. Shahardagi jamoat transportining katta qismi davlatga qarashli Rapid-KL kompaniyasiga tegishli. Rapid-KL tizimi ikkita yengil relsli transport (Light Rail Transit, qisqacha LRT) liniyasi, ikkita shahar atrofi poyezdlari (KTM Komuter) liniyasi, avtobus yo‘nalishlari tarmog‘i (RapidKL buses), monorels yo‘li (Monorail Line), shuningdek, KLIA xalqaro aeroportining asosiy terminaligacha qatnaydigan ikkita elektr poyezd liniyasini (KLIA Transit va KLIA Express) o‘z ichiga oladi. Kuala-Lumpur temiryo‘l transporti yo‘nalishlarining aksariyati Malayziya poytaxtidagi eng yirik transport markazi bo‘lgan KL Sentral markaziy vokzalida kesishadi. Kuala-Lumpur jamoat transportida asosiy chipta turi turli muddat va qiymatdagi (bir martalik, kunlik, haftalik va hokazo) balans to‘ldiriladigan kartalardir. Avtobuslar, monorels va LRT metrosidan yagona yo‘l chiptasi orqali foydalanish mumkin.

Shahar atrofi poyezdlari (KTM)

Ikkita KTM liniyasi Kuala-Lumpurning markaziy, shimoliy va janubiy qismlarini shahar atrofi hududlari bilan bog‘laydi. Shuningdek, shtatning ayrim qo‘shni shaharlariga ham borish mumkin. KTM poyezdlari har 10-20 daqiqada qatnaydi. Ba’zi bekatlarda yengil metroga (LRT) o‘tish imkoniyati mavjud. Stansiyalardagi maxsus kassalar va avtomatlarda bir kundan bir oygacha amal qiladigan yo‘l chiptalari sotiladi. Bir martalik chipta ham xarid qilish mumkin. Vagonlarda poyezd yo‘nalishini ko‘rsatuvchi interaktiv sxemalar mavjud. Shaharda temiryo‘l vokzali mavjud.

Shahar metrosi (Light Rail Transit yoki LRT Rail)

Nomiga qaramay, yo‘nalishlarning aksariyati baland beton estakadalardan o‘tadi, faqat markaziy bekatlar yer ostida joylashgan. Kuala-Lumpur metrosi Rapid-KL davlat tashuvchisi xizmat ko‘rsatadigan ikkita liniyadan iborat. Metro poyezdlari mashinistsiz, ya’ni avtomatik boshqaruvda ishlaydi. LRT uchun universal yo‘l chiptalari va jetonlar bekatlardagi kassalar hamda maxsus avtomatlarda sotiladi. Bir martalik chipta yoki balans to‘ldiriladigan transport kartasini xarid qilish mumkin. Chiptalar metro bekatlariga kirishda ham, ulardan chiqishda ham tekshiriladi. Yengil metro poyezdlari har 6-10 daqiqada qatnaydi.

Monorels tizimi

Kuala-Lumpur monorels bekati

Monorels yo‘li yer ustidagi estakada bo‘ylab o‘tadi va asosan shaharning markaziy hududlarini qamrab oladi. Uning uzunligi 8,6 km bo‘lib, 11 ta bekatdan iborat; yo‘nalish ikkita parallel baland estakada bo‘ylab o‘tadi. Har bir monorels bekatida chipta sotuvchi avtomatlar va kassalar bor, chiptalar kirish va chiqishda tekshiriladi. Monorels KL Sentral markaziy vokzaliga ham boradi. Bu yerda yo‘lovchilar tezkor ekspress poyezdga o‘tib, Kuala-Lumpur xalqaro aeroportiga borishlari mumkin.

Shahar avtobuslari

Kuala-Lumpurda avtobus qatnovini asosan davlatning asosiy tashuvchisi Rapid-KL tashkil etadi, biroq boshqa kichik kompaniyalar ham mavjud. Rapid-KL avtobus yo‘nalishlari qamrab olgan hudud 6 ta zonaga bo‘lingan, yo‘l haqi esa safar davomida kesib o‘tilgan zonalar soniga bog‘liq. Chiptalar odatda avtobus salonida haydovchi yoki nazoratchidan olinadi. Shaharning asosiy diqqatga sazovor joylari bo‘ylab yuradigan sayyohlik avtobuslari ham mavjud. Bundan tashqari, to‘rtta bepul avtobus yo‘nalishi bor. Bepul yo‘nalishlar turli ranglar (qizil, ko‘k, yashil va binafsha) bilan belgilangan.[manba 1357 kundan beri ko‘rsatilmagan] Ularning umumiy bekatlari mavjud bo‘lib, bu bekatlarda boshqa yo‘nalishga o‘tish mumkin. Mazkur avtobuslar ish kunlari soat 9:00 dan, dam olish kunlari 10:00 dan 23:00 gacha qatnaydi.[manba 1357 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Shaharlararo transport

Shaharga ikkita aeroport xizmat ko‘rsatadi. Sulton Abdul Aziz Shoh aeroporti[inglizcha] 1998-yilda Kuala-Lumpur xalqaro aeroporti ochilguniga qadar uzoq vaqt davomida mamlakatdagi yagona xalqaro aeroport bo‘lgan. Shaharda, shuningdek, Markaziy temiryo‘l vokzali[inglizcha] joylashgan. Kuala-Lumpurning g‘arbida Klang porti mavjud bo‘lib, u Malayziyadagi eng yirik va dunyodagi eng katta portlardan biridir. Klang porti Malayziya savdo aylanmasining qariyb 60 % ini ta’minlaydi. Bundan tashqari, Kuala-Lumpur keng avtomobil yo‘llari tarmog‘i orqali yarimorolning qolgan qismlari bilan bog‘langan. Ushbu yarimorol — Malakka.

Diqqatga sazovor joylar

Kuala-Lumpurning asosiy sayyohlik maskanlari qatoriga Petronas minoralari, Bukit-Bintang savdo hududi, Kuala-Lumpur teleminorasi — Menara Kuala-Lumpur, Petaling ko‘chasi (Chinatown — Xitoy mahallasi), Mustaqillik maydoni, Kuala-Lumpur temiryo‘l vokzali, Parlament binosi, Malayziya milliy saroyi, Milliy planetariy, Milliy ilmiy markaz, Milliy badiiy galereya, Madaniyat saroyi, Milliy muzey, Qirollik muzeyi, Milliy to‘qimachilik muzeyi, Islom san’ati muzeyi, Telekommunikatsiya muzeyi, Malayziya qirollik politsiyasi muzeyi, Malayziya milliy masjidi (Negara), Viloyat-Persekutuan, Sulton Abdul Samad binosi, DBKL shahar teatri (Panggung Bandaraya), Medan Pasar, Markaziy bozor, Kuala-Lumpur qushlar bog‘i, Kuala-Lumpur kapalaklar bog‘i, Aquaria KLCC akvariumi, Saloma Link (Pintasan Saloma), Milliy yodgorlik va diniy obidalar, jumladan, Masjid Jamek masjidi, Tian Hou ibodatxonasi va Brikfildsdagi buddaviy Maha Vihara ibodatxonasi kiradi.

Me’moriy diqqatga sazovor joylar

Piyodalar ko‘chasi, Markaziy bozor yonida
Markaziy ko‘chalar
Ishbilarmonlik hududidagi favvoralar

Kuala-Lumpurda turli me’moriy uslublar keng namoyon bo‘lgan.

Neomavritan uslubi (Boburiylar me’morchiligi)

Binolarning asosiy ansambli (sobiq Bosh pochta, sobiq Oliy sud, Shahar teatri binosi va Sulton Abdul Samad binosi) Dataran Merdeka (Mustaqillik maydoni)da joylashgan. Mustamlakachilik davrida bu maydon kriket maydoni sifatida foydalanilgan. Maydon yaqinida Milliy to‘qimachilik muzeyi va Jamek masjidi bor. Maydonning janubida, Sulton Hisamuddin ko‘chasida, Eski temiryo‘l vokzali va Malayziya temiryo‘llari (KTM Berhad) bosh qarorgohi bir-biriga qarama-qarshi joylashgan. Barcha binolar XIX asr oxiri — XX asr boshlarida qurilgan.

Tyudor uslubi

Mustaqillik maydonida Tyudor uslubining qayta tiklanishi yo‘nalishiga mansub 2 ta bino ham joylashgan: Royal Selangor klubi va Avliyo Maryam anglikan sobori (St Mary’s Cathedral).

Viktoriya uslubi

  • Carcosa Seri Negara — avvallari saroy bo‘lgan, hozir esa katta ko‘lli bog‘ (Taman Tasik Perdana) ichkarisida joylashgan hashamatli mehmonxona.
  • Malayziya sayyohlik markazi va Pokiston bosh konsulligi Ampang ko‘chasida bir-biriga qarama-qarshi joylashgan.
  • Soat minorasi.
  • Mustaqillik maydonidagi Milliy tarix muzeyi va shahar kutubxonasi. Ularning me’morchiligida maydondagi boshqa binolarga xos neomavritan uslubi unsurlari mavjud.

Neogotika

  • Brikfilds tumanidagi Muqaddas Rozariy cherkovi (Holy Rosary Church)
  • Avliyo Ioann katolik sobori (St. John’s Cathedral)

Islom me’morchiligi

Islomiy bezak va shakllar masjidlar me’morchiligida eng keng tarqalgan. Ular orasida Federal hudud masjidi (shahardagi eng ko‘p namozxon sig‘diradigan masjid), Milliy masjid, Vangsa Maju tumanidagi Usoma bin Zayd masjidi, KLCC bog‘idagi As-Syakirin masjidi, Hang Tuah bekati yaqinidagi Yayasan Al-Bukhary masjidi alohida ajralib turadi.

Planetariy va Islom san’ati muzeyi binolari ham minora va gumbazlari bilan masjidlarga o‘xshatib qurilgan.

Islomiy unsurlar Dayabumi majmuasi va Kuala-Lumpur teleminorasi (421 m; quyidagi minoralardan pastroq: Tokyo Sky Tree — Tokio (Yaponiya) — 634 m, CN — Toronto (Kanada) — 553 m, Ostankino teleminorasi — Moskva (Rossiya) — 540 m, Sharq durdonasi — Shanxay (Xitoy) — 468 m, Borj-e Milod — Tehron (Eron) — 435 m).

Malay an’anaviy naqshlari

1980-yillardan boshlab shaharda an’anaviy malay uslubi unsurlaridan foydalanilgan binolar qurilmoqda.

  • Maybank minorasi, shu nomdagi bank bosh qarorgohi, malaylarning an’anaviy keris (Keris) xanjari shaklida qurilgan.
  • TM Group bosh qarorgohi — «Menara Telekom» minorasi egilgan bambuk tanasi ko‘rinishida ishlangan.
  • Madaniyat saroyi (Istana Budaya) va Milliy kutubxona binosining shakli malaylarning an’anaviy bosh kiyimlaridan ilhomlanib yaratilgan.
  • Milliy muzey binosi Indoneziyaning Sumatra oroli hamda Malayziyaning Negeri-Sembilan.
  • Tabung Haji bosh qarorgohi (Makkaga haj safarlarini tashkil etish jamg‘armasi) malay nog‘orasi shaklida qurilgan.

So‘nggi modernizm va postmodernizm

Petronas minorasidagi kuzatuv maydonchasi
  • Merdeka 118 — balandligi 678,9 m bo‘lgan o‘ta baland bino. U dunyoda Burj Xalifadan keyingi ikkinchi eng baland bino, shuningdek, Malayziyadagi eng baland bino va inshoot hisoblanadi.
  • Petronas minoralari (452 m, 88 qavat) shu nomdagi neft kompaniyasining bosh qarorgohi bo‘lib, ko‘ndalang kesimida burchaklari yumaloqlashtirilgan islomiy sakkiz qirrali yulduz shakliga ega.
  • Kuala-Lumpur ko‘rgazma markazi.
  • Ko‘plab osmono‘par binolar.

Boshqa uslublar

Kuala-Lumpurdagi Milliy muzey
  • Hind diniy me’morchiligi Xitoy mahallasidagi Shri Mahamariamman, Brikfilds tumanidagi Sri Kandanswamy ibodatxonalari va shahar atrofidagi karst g‘orlari ««Batu Keyvs» majmuasi bilan namoyon bo‘lgan.
  • Xitoy diniy me’morchiligi Tian Hou, Sin Sze Si Ya, Pu Lin ibodatxonalari va boshqa kichikroq ibodatxonalar bilan ifodalanadi.
  • Coliseum teatri binosi ar-deko uslubida qurilgan.
  • Telekommunikatsiyalar muzeyi binosi neoklassitsizm uslubida ishlangan.
  • Mustamlakachilik davrining diqqatga sazovor binolaridan biri Avliyo Ioann jamg‘armasining o‘g‘il bolalar o‘rta maktabi binosidir.
  • Eski shaharning XIX asr oxiridagi yong‘in va suv toshqinidan keyin qurilgan odatiy binolari Janubiy Xitoyga xos do‘kon-uylar uslubida barpo etilgan.

Boshqa diqqatga sazovor joylar

Bog‘lar — Titivangsa ko‘llari[inglizcha]
  • 5 ta yirik bog‘ (eng muhimi — Taman Tasik Perdana, malaychada «Markaziy ko‘lli bog‘»; uning tarkibida orxideyalar bog‘i, kapalaklar bog‘i, qushlar bog‘i, Milliy masjid, Islom san’ati muzeyi, Milliy yodgorlik, qayiq bekatlari, sport va bolalar maydonchalari, ochiq sahna mavjud) hamda ko‘plab kichik xiyobonlar;
  • shahar atrofidagi ulkan «Zoo Negara» hayvonot bog‘i;
  • ayrim tepaliklarda (Bukit Nanas) qo‘riqlanadigan inson qo‘li tegmagan o‘rmon hududlari;
  • Xitoy mahallasi;
  • muzeyga ega hunarmandchilik majmuasi (Kompleks Kraf);
  • Royal Selangor fabrikasining sayyohlik markazi;
  • shahar markazidagi malaylarning Kampung Bahru qishlog‘i;
  • P. Ramli.
  • xotira muzeyi; atrofdagi Templer bog‘i (Templer Park).
  • Wei-Ling galereyasi
  • Petronas filarmoniya zali
  • SMART tunneli — noyob yerosti inshooti; transport va suvni chiqarib yuborish vazifalarini birlashtirgan dunyodagi yagona ikki maqsadli tunnel.
Kuala-Lumpurning tungi panoramasi

Qardosh shaharlar

Adabiyotlar

  • Pospelov Ye. M. Dunyo geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — M.: Russkiye slovari; Astrel; AST, 2002. — 512 bet — 3000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.
  • Chekulayeva Ye. O. Men dunyoni o‘rganaman: Bolalar ensiklopediyasi: Dunyo shaharlari. — M.: AST; Aprel, 1999. — 480 bet: rasmlar bilan.
  • Pogadayev, Viktor. Kuala-Lumpur // Rossiya tarixiy ensiklopediyasi. 9-jild. — M.: Olma Media Grupp, 2019. — 567—569-betlar.
  • Pogadaev, Victor. Dari Kuala Lumpur ke Moscow // Dewan Bahasa. — Mac 2004. — P. 24—29. — [Kuala-Lumpurdan Moskvaga].