Yer yuzida hayot shakllarining rivojlanishi uchun energiya zarur. Biroq bugungi kunda biz foydalanayotgan energiyaning sezilarli qismi qayta tiklanmaydigan manbalardan olinadi. Bu shuni anglatadiki, ular bir marta sarflanib bo‘lgach, qayta to‘ldirib bo‘lmaydi. Keng qo‘llaniladigan qayta tiklanmaydigan energiyaning eng muhim manbalaridan biri — hosil bo‘lishi uchun millionlab yillar talab etilgan qazilma yoqilg‘ilardir. Shu sababli ulardan oqilona foydalanish muhimdir. Bu esa bizni muqobil manbalarni izlashga undaydi. Biz energiya tabiatda turli shakllarda mavjudligini va uni na yaratib, na yo‘q qilib bo‘lishini bilamiz. Ammo u bir shakldan boshqasiga o‘tkazilishi mumkin. Tabiatdan olinadigan energiya — quyosh, shamol, to‘lqinlar, gelgitlar va hokazolar energiyasi — foydalanishga yaroqli shaklga aylantirilishi mumkin. Ana shunday qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan biri gelgit energiyasidir.
Gelgitlar nima?
Quyosh va Oyning gravitatsion kuchlari Yerning aylanishi bilan birgalikda dengiz sathining navbatma-navbat ko‘tarilishi va pasayishiga olib keladi. Muayyan bir joyda bu hodisa odatda oy sutkasi davomida ikki marta sodir bo‘ladi. Dengiz sathining ko‘tarilishi yuqori gelgit, pasayishi esa past gelgit deb ataladi. Yer va Oyning gravitatsion maydoni bir to‘g‘ri chiziqda joylashganda, bu ikki maydonning ta’siri juda kuchli bo‘ladi va millionlab gallon suv qirg‘oq tomon oqib kelib, yuqori gelgit holatini yuzaga keltiradi. Xuddi shuningdek, Oy va Yerning gravitatsion maydonlari bir-biriga perpendikulyar bo‘lganda, bu maydonlarning ta’siri zaiflashadi, natijada suv qirg‘oqdan uzoqlashadi va past gelgit holati yuz beradi.
Oy Yer va Quyosh bilan mukammal bir chiziqqa tushganda, Quyosh va Oyning Yerga ko‘rsatadigan gravitatsion tortish kuchi ancha kuchayadi, natijada har bir gelgit sikli davomida yuqori gelgitlar yanada balandroq, past gelgitlar esa yanada pastroq bo‘ladi. Bu holat to‘lin oy yoki yangi oy fazasida yuz beradi. Bunday gelgitlar spring tides deb ataladi. Xuddi shuningdek, yana bir gelgit holati mavjud bo‘lib, bunda Oy va Quyoshning gravitatsion tortish kuchlari bir-biriga qarama-qarshi ta’sir ko‘rsatib, bir-birining ta’sirini susaytiradi. Natijada dengiz suviga ta’sir qiluvchi tortish kuchi kichikroq bo‘lgani sababli yuqori va past gelgitlar orasidagi farq ham kichrayadi va zaif gelgitlar yuzaga keladi. Bunday zaif gelgitlar neap tides deb ataladi. Neap tides Oy chorak fazasida kuzatiladi.
Gelgit energiyasi nima?
Gelgitlar muntazam hodisadir. Ularni bir necha oy va hatto yillar oldindan bashorat qilish mumkin. Shu sababli suvning ana shu ulkan harakatidan hosil bo‘ladigan energiyani o‘zlashtirish va uni foydalanishga yaroqli energiya shakliga aylantirish mumkin.
Gelgit energiyasi generatori
Gelgitlarning ko‘tarilishi va pasayishidan olinadigan energiya gelgit energiyasi deb ataladi.
Dengizga chiqadigan tor bo‘g‘iz yoki kirish qismi bo‘ylab gelgit to‘g‘onlari yoki dambalari quriladi. Dengiz sathi ko‘tarilganda suv to‘g‘on ichiga shiddat bilan kiradi. Bu esa to‘g‘on og‘ziga o‘rnatilgan turbinalar parraklarini harakatga keltiradi. Natijada elektr energiyasi hosil qilinadi.
Gelgit energiyasining afzalliklari va kamchiliklari
Gelgit energiyasining ayrim afzalliklari quyidagilar:
- Atrof-muhitga zarar yetkazmaydi
- Oldindan juda aniq bashorat qilinadigan energiya manbai
- Energiya zichligi yuqori
- Ishlatish va texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlari past
- Tugamaydigan energiya manbai
Gelgit energiyasining ayrim kamchiliklari quyidagilar:
- Gelgit elektr stansiyalarini qurish xarajatlari yuqori
- Dengizdagi tirik organizmlarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin
- Joylashuv bo‘yicha cheklovlar mavjud
- Dengiz to‘lqinlari intensivligining o‘zgaruvchanligi
Hozircha keng qo‘llanilmasa-da, gelgit energiyasi kelajakda elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun katta salohiyatga ega. Qayta tiklanuvchi energiyaning boshqa manbalari qatorida, gelgit energiyasi nisbatan yuqori xarajat va qurilish uchun mos joylarning cheklanganligi sababli yetarli darajada rivojlanmagan. Biroq so‘nggi texnologik rivojlanishlar iqtisodiy va ekologik xarajatlarni raqobatbardosh darajagacha tushirish mumkinligini ko‘rsatayotgani tufayli, gelgit energiyasi ishlab chiqarishining kelajagi porloq ko‘rinadi.
Tez-tez beriladigan savollar – FAQ
Q1
Gelgitlar nima?
Gelgitlar — Oy va Quyosh tomonidan ta’sir etiladigan kuchlarga javoban okean bo‘ylab harakatlanadigan juda uzun davrli to‘lqinlardir. Gelgitlar okeanda paydo bo‘ladi va qirg‘oq chiziqlari tomon siljiydi; u yerda ular dengiz sathining muntazam ko‘tarilishi va pasayishi ko‘rinishida namoyon bo‘ladi.
Q2
Gelgit energiyasi nima?
Gelgitlar muntazam hodisadir. Ularni bir necha oy va hatto yillar oldindan bashorat qilish mumkin. Shu sababli suvning ushbu ulkan harakatidan hosil bo‘ladigan energiyani o‘zlashtirish va uni foydalanishga yaroqli energiya shakliga aylantirish mumkin.
Q3
Gelgit energiyasining afzalliklari qanday?
Gelgit energiyasining ayrim afzalliklari quyidagilar:
- Atrof-muhitga zarar yetkazmaydi
- Oldindan juda aniq bashorat qilinadigan energiya manbai
- Energiya zichligi yuqori
- Ishlatish va texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlari past
- Tugamaydigan energiya manbai
Q4
Gelgit energiyasining kamchiliklarini sanab bering.
- Gelgit elektr stansiyalarini qurish xarajatlari yuqori
- Dengizdagi tirik organizmlarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin
- Joylashuv bo‘yicha cheklovlar mavjud
- Dengiz to‘lqinlari intensivligining o‘zgaruvchanligi
