Issiqlik izolyatsiyasi («issiqlikni izolyatsiyalash») — issiqlik uzatilishi jarayonini kamaytiradigan va konstruksiyada asosiy termik qarshilik vazifasini bajaradigan elementlardir. Bu atama, shuningdek, bunday elementlarni tayyorlashga mo‘ljallangan materiallarni yoki ularni o‘rnatish bo‘yicha tadbirlar majmuasini ham anglatishi mumkin.
Issiqlik izolyatsiyasi belgilangan haroratni saqlash zarur bo‘lgan barcha joylarda issiqlik uzatilishini kamaytirish uchun qo‘llanadi, masalan:
- Qurilishda issiqlik izolyatsiyasi binolarning tashqi devorlari, tomlari, pollari va boshqa qismlarini ichki hamda tashqi tomondan izolyatsiyalashda qo‘llanadi. Bu energiya sarfini kamaytiradi, jumladan, isitish yoki sovitish, havoni konditsiyalash.
- Kiyim-kechak va poyabzal ishlab chiqarishda. Kiyimning issiqlikni saqlash xususiyati tufayli inson qattiq sovuqda ochiq havoda yoki sovuq suvda faol harakat qilmasdan ham uzoq vaqt qolishi mumkin.
- Sovitish uskunalari va pechlarning korpuslari yoki ularni o‘rab turuvchi konstruksiyalarda. Issiqlik izolyatsiyasi tufayli ichkarida talab etilgan haroratni saqlashga sarflanadigan energiyani sezilarli darajada kamaytirish mumkin.
- Magistral issiqlik tarmoqlarining quvurlari uzatilayotgan issiqlik tashuvchi moddaning sovishi yoki qizishini kamaytirish uchun issiqlik izolyatsiyasi bilan o‘raladi. Ular korroziyadan ham himoyalanadi. Issiqlik izolyatsiyasi bug‘ni o‘tkazmaslik (har doim ham emas) va shovqindan himoyalash xususiyatlariga ham ega.
- Sig‘imlar, rezervuarlar va boylerlarni izolyatsiyalash.
- Quvur armaturasini izolyatsiyalash; bunda yechib olinadigan issiqlik izolyatsiyasi konstruksiyalaridan foydalaniladi.
Issiqlik izolyatsiyasining tasnifi
- Me’yorlash tamoyiliga ko‘ra tasnif
- Qurilishdagi issiqlik izolyatsiyasi — binoni o‘rab turuvchi konstruksiyalarni (devorlar, pollar, tomlar, qavatlararo yopmalar va boshqalarni) issiqlikdan izolyatsiyalash;
- Texnik issiqlik izolyatsiyasi — uskunalar va quvurlarni issiqlikdan izolyatsiyalash. Rossiya Federatsiyasi hududida texnik issiqlik izolyatsiyasini qo‘llashni tartibga soluvchi asosiy hujjat — SP 61.13330.2012 «Uskunalar va quvurlarning issiqlik izolyatsiyasi» qoidalar to‘plami;
- Maxsus issiqlik izolyatsiyasi — ekran-vakuumli issiqlik izolyatsiyasi, issiqlikni qaytaruvchi izolyatsiya va boshqalar.
- GOST 16381-77 «Qurilish uchun issiqlik izolyatsiya materiallari va buyumlari» bo‘yicha tasnif
Materiallar va buyumlar quyidagi asosiy belgilariga ko‘ra guruhlarga ajratiladi:
- Asosiy xomashyo turiga ko‘ra — noorganik va organik;
- Tuzilishiga ko‘ra — tolali, g‘ovak katakli, donador (sochiluvchan);
- Shakliga ko‘ra — yumshoq va sochiluvchan (paxta, perlit va boshqalar), yassi (plitalar, matlar, kigiz va boshqalar), shaklli (silindrlar, yarim silindrlar, segmentlar va boshqalar), shnursimon.
- Yonuvchanligiga ko‘ra — yonmaydigan, qiyin yonadigan va yonadigan.
Issiqlik izolyatsiyasining asosiy turlari
Amaliyotda issiqlik izolyatsiya materiallari boshlang‘ich xomashyo turiga qarab uch guruhga ajratiladi:

- Organik — organik moddalar yordamida olinadi. Bular, avvalo, turli polimerlar (masalan, penopolistirol, ko‘pirtirilgan polietilen (НПЭ, ППЭ) hamda uning asosidagi mahsulotlar (jumladan, issiqlikni qaytaruvchi izolyatsiya). Bunday issiqlik izolyatsiya materiallarining hajmiy massasi 10 dan 100 kg/m3 gacha bo‘ladi. Ularning asosiy kamchiligi — olovga chidamliligining pastligi, shu sababli ular odatda 90 °C dan yuqori bo‘lmagan haroratlarda yoki yonmaydigan materiallar bilan qo‘shimcha konstruktiv himoya qilinganda (suvoqli fasadlar, uch qatlamli panellar, qoplamali devorlar, gipsokarton bilan qoplash va boshqalar) qo‘llanadi. Organik izolyatsiya materiallari sifatida qayta ishlangan sifatsiz yog‘och va yog‘ochga ishlov berish chiqindilari (yog‘och tolali plitalar — DVP va yog‘och qirindili plitalar — DSP), makulatura qog‘ozidan olinadigan selluloza (issiqlik izolyatsiya materiali — ekopaxta), qishloq xo‘jaligi chiqindilari (somonit (соломит), qamishit (камышит) va boshqalar), torf (torf plitalari) va boshqa mahsulotlar ham qo‘llanadi. Bunday issiqlik izolyatsiya materiallari, odatda, suvga va biologik ta’sirlarga chidamliligining pastligi, shuningdek, parchalanishga moyilligi bilan ajralib turadi, shu bois qurilishda kamroq ishlatiladi.
- Noorganik — mineral paxta va undan tayyorlangan buyumlar (masalan, mineral paxta plitalari), monolit ko‘pikbeton va katakli beton (gazbeton hamda gazsilikat), ko‘pikshisha, shisha tolasi, ko‘pchitilgan perlit, vermikulit, uyali plastmassalar va boshqalar. Mineral paxta buyumlari eritilgan tog‘ jinslari yoki metallurgiya shlaklarini shishasimon tolalarga aylantirish orqali olinadi. Mineral paxta buyumlarining hajmiy massasi 35—350 kg/m3 bo‘ladi. Mineral paxtaning issiqlik o‘tkazuvchanligi 0,035-0,040 Вт/м*К oralig‘ida bo‘lib, material zichligiga kuchli bog‘liq. Foydalanish jarayonida namlikning kirib borishi sababli issiqlik o‘tkazuvchanligi o‘rtacha 50 % ga 3 yil ichida ortadi. Bug‘ o‘tkazuvchanligi (suv bug‘i diffuziyasiga qarshilikning υ koeffitsiyenti) bug‘ izolyatsiya qatlami bo‘lmaganida 1 ga teng. Shuningdek, bug‘ izolyatsiyasi qatlamidagi teshiklarning umumiy yuzasi 0,2 мм2 har m2 dan ortiq bo‘lgan holat ham qayd etiladi. Bu materiallarning asosiy xususiyati — mustahkamligining pastligi va suvni ko‘p shimishidir. Shuning uchun ulardan foydalanish cheklangan bo‘lib, o‘rnatishda maxsus usullar talab etiladi. Zamonaviy mineral paxtali issiqlik izolyatsiya buyumlarini ishlab chiqarishda tolalar gidrofoblashtiriladi. Bu ularni tashish va montaj qilish paytida suv shimilishini kamaytiradi.
- Aralash turdagi mahsulotlar montaj ishlarida qo‘llanadi va quyidagilar asosida tayyorlanadi: asbest (asbest kartoni, asbest qog‘ozi, asbest kigizi), asbest va mineral bog‘lovchi moddalar aralashmalari (asbest-diatomitli, asbest-trepelli, asbest-ohak-kremnezemli, asbest-sementli buyumlar), shuningdek, ko‘pchitilgan tog‘ jinslari (vermikulit, perlit).
Zichligi 150 kg/m3 bo‘lgan, M500D0 markali sement, 5-fraksiyali qum, ko‘pik hosil qiluvchi modda Foamin C va suvdan tayyorlangan ko‘pikbetonning issiqlik o‘tkazuvchanligi poliuretan ko‘pik izolyatsiyasi bilan taqqoslangan. Natijalar 1-jadvalda keltirilgan:[manba 2943 kundan beri ko‘rsatilmagan]
Issiqlik yo‘qotishlari issiqlik izolyatsiyalangan quvurlarda, 1 pogon metr uchun Kal/soat.[manba 2943 kundan beri ko‘rsatilmagan]
| Diametr, mm | Penopoliuretan | Ko‘pikbeton |
|---|---|---|
| 57 | 27,7 | 23,5 |
| 89 | 35,9 | 28,5 |
| 108 | 41,5 | 30,7 |
| 159 | 46,9 | 44,9 |
| 219 | 59,9 | 46,9 |
Amalda qo‘llanadigan issiqlik izolyatsiyasining asosiy turlari:
- monolit ko‘pikbeton (zichligi 300 kg/m3)
- mineral paxtadan tayyorlangan matlar, plitalar, qobiqlar, silindrlar va boshqalar (tosh paxtasi va shisha paxta)
- penopolistirol (ko‘pirtirilgan va ekstrudirovka qilingan)
- penopoliuretan
- poliizotsianurat (PIR)
- ekopaxta
- ko‘pirtirilgan kauchuk
- ko‘pirtirilgan polietilen (НПЭ, ППЭ)
- vakuumli issiqlik izolyatsiyasi
- suyuq issiqlik izolyatsiyasi
Sanoatdagi issiqlik izolyatsiyasi
Sanoatdagi issiqlik izolyatsiyasi deganda, ko‘pincha, quvurlar, sig‘imlar, rezervuarlar va uskunalarning issiqlik izolyatsiyasi tushuniladi. Quvurlar va sig‘imlar ichidagi suyuqlik sovishining yoki uskuna yuzasida kondensat hosil bo‘lishining oldini olish maqsadida izolyatsiyalanadi. Issiqlik yo‘qotishlari muhim bo‘lmagan holatlarda ham xavfsizlik talablariga rioya etish, masalan, xizmat ko‘rsatuvchi xodimlarni kuyishdan himoyalash maqsadida issiqlik izolyatsiyasi o‘rnatiladi. Hozir energiya tashuvchilar narxi oshib borayotgani sababli issiqlik yo‘qotishlarini imkon qadar kamaytirishga intilinmoqda. Shu bois issiqlik izolyatsiyasi tizimlari energiya samaradorligini ta’minlashga qaratilgan kompleks choralarga tobora ko‘proq kiritilmoqda.
Sanoatda issiqlik izolyatsiyasiga, ayniqsa, materiallarning juda yuqori yoki aksincha, juda past haroratlarga (kriogen uskunalarda) chidamliligiga yuqori talablar qo‘yiladi. Sanoat obyekti loyihasini ishlab chiqish bosqichidayoq issiqlik izolyatsiyasi materiali tanlanadi. Hozir sanoat loyihachilari, ayniqsa, xavfli ishlab chiqarish obyektlarida, yonmaydigan materiallardan (NG sinfi) foydalanishni afzal ko‘rmoqda.
Ko‘plab an’anaviy issiqlik izolyatsiya materiallariga xavfsizligini oshirish va yonish jadalligini kamaytirish maqsadida maxsus shimdiruvchi moddalar bilan ishlov beriladi (masalan, penopolistirol va penopoliuretan kabi oson yonuvchan materiallarga antipirenlar qo‘shiladi). Biroq antipirenlardan foydalanish yonuvchan materialni yonmaydigan materialga aylantirmaydi, shuningdek, texnologik uskuna yuzasida korroziya paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin.
Devorlarning issiqlik izolyatsiyasi

Devorlarni issiqlikdan izolyatsiyalash quyidagi usullarda amalga oshiriladi:
- Osma shamollatiladigan fasad tizimida issiqlik izolyatsiyasidan (yong‘in xavfsizligi bo‘yicha maqbul sinfdagi materialdan) foydalanish
- Issiqlik izolyatsiya materiali ustidan fasadga yupqa qatlamli suvoq surtish (nam fasad, SFTK)
- Devorning uch qatlamli konstruksiyasi (uch qatlamli, qatlamli yoki quduqsimon g‘isht terimi, yopishtirilgan yoki yig‘ma sendvich panellar, uch qatlamli temirbeton devor panellari).
- Penopoliuretan ko‘pigini purkash usuli bilan issiqlik izolyatsiyasini hosil qilish
- Karkasli uylarning metall yoki yog‘och ustunlari orasiga issiqlik izolyatsiya plitalarini joylashtirib, so‘ng qoplama panellar bilan pardozlash
Turar joy va jamoat binolarida issiqlik fizikasi nuqtayi nazaridan devorlarni tashqaridan izolyatsiyalash eng samarali hisoblanadi. Chunki bunda devorning yuk ko‘taruvchi konstruksiyasi doimo musbat harorat va maqbul namlik sharoitida bo‘ladi. Binoni ichkaridan ham izolyatsiyalash mumkin, biroq bu holatda namlik rejimini hisoblab, bug‘ izolyatsiyasi qatlami zarurligini aniqlash kerak. Ichkaridan izolyatsiyalashga faqat bino fasadini muayyan sabablarga ko‘ra o‘zgartirish mumkin bo‘lmagan alohida hollardagina (masalan, bino me’moriy va badiiy jihatdan katta qiymatga ega bo‘lsa) yo‘l qo‘yiladi.
Issiqlik izolyatsiyasini tayyorlash uchun materiallar
Issiqlik o‘tkazilishining oldini olishga mo‘ljallangan izolyatsiyani tayyorlashda koeffitsiyenti juda past bo‘lgan materiallardan foydalaniladi; bu koeffitsiyent issiqlik o‘tkazuvchanligi deb ataladi, — bunday materiallar esa issiqlik izolyatorlari deyiladi. Izolyatsiya qilinayotgan obyekt ichidagi issiqlikni saqlab qolish maqsadida qo‘llanganda bunday materiallar issiqlikni saqlovchi materiallar deb atalishi mumkin. Issiqlik izolyatorlari bir jinsli bo‘lmagan tuzilishi va yuqori g‘ovakliligi bilan ajralib turadi.
Hozirgi vaqtda aerogel asosidagi issiqlik izolyatsiya materiallari eng past issiqlik o‘tkazuvchanlik koeffitsiyentlariga (0,017 — 0,21 Вт/(м•K)) ega.
Adabiyotlar
- Ablesimov N. E., Zemtsov A. N. Muvozanatsiz kondensatsiyalangan tizimlardagi relaksatsiya effektlari. Bazaltlar: otilishdan tolagacha. — Moskva, Rossiya Fanlar akademiyasi Uzoq Sharq bo‘limining Tinch okeani geografiya instituti, 2010. 400 bet.
- Rossiya Federatsiyasining 23.11.2009 yildagi 261-FZ-sonli «Energiyani tejash va energiya samaradorligini oshirish hamda Rossiya Federatsiyasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartishlar kiritish to‘g‘risida»gi federal qonuni
Havolalar