Chang (qumli) bo‘ron – bu kuchli shamol ta’sirida yer yuzasidan ko‘tarilgan va havoda tarqalgan katta miqdordagi chang (tuproq zarralari va qum bo‘lakchalari) natijasida paydo bo‘ladigan atmosferik hodisadir. Bunda yer yuzasidan bir necha metrlik balandlikka ko‘tarilgan chang bulutlari hosil bo‘lib, atmosfera qatlamlarini qoplab oladi va gorizontal koʻrinuvchanlikni keskin pasaytiradi. Changning rangi tuproq rangi bilan bog‘liq holda masofadagi buyumlarni och kulrang, sarg‘ish yoki qizg‘ish tusda koʻrsatadi. Umuman olganda, chang bo‘roni oddiy sharoitda tuproq qatlamining quruq, shamol tezligi esa 10 m/s yoki undan yuqori bo‘lganda yuzaga keladi.

Chang bo‘ronlari koʻpincha yozgi issiq mavsumda, sahro va yarim sahro hududlarida sodir bo‘ladi. Ushbu zonalarda yer yuzasidan ko‘tarilgan chang butun mintaqalarga yoyilib, uzoq vaqt atmosferada ushlab turilishi mumkin. Masalan, Orol dengizi qurigan havzasi atrofida hosil bo‘lgan Aralkum cho‘li changi uzoq masofaga uchadi va keng hududlarda changli shira (to‘zib turgan chang buluti) hosil qiladi. Bunday hodisa dunyoning turli nuqtalariga yetib borgan holda havoning ifloslanishiga olib keladi. Chang bo‘ronlari kamroq hollarda dasht (step) va o‘rmon-dasht mintaqalarida ham yuz beradi, lekin bu hududlarda ko‘pincha qishloq qish va yomg‘ir sezilarli bo‘lmagan quruq fasllarda kuzatiladi. Ba’zi hollarda esa ular qishda kuchli qor bo‘ronlari bilan birga ham sodir bo‘lishi mumkin.

Iroqdagi qum bo'roni, 2005-yil  27 aprel

Mezonlar

Odatda, umumiy (aviator asosida bo‘lmagan) meteorologiya mezonlariga koʻra, chang bo‘roni paytida yer ustidan 2 metr balandlikda gorizontal koʻrinuvchanlik 1–4 km orasida boʻladi. Ba’zi keskin hollarda koʻrinish bir necha yuz metrdan bir necha oʻn metrgacha pasayishi mumkin. Shuningdek, chang (qum) zirrok hodisasi ham mavjud: shamol tuproq yuzasidan 0,5–2 metr balandlikda chang va mayda qum zarralarini ko‘tarib, koʻrinuvchanlikni keskin yomonlashtirmaydigan holat (quruq tuproqda shamol tezligi 6–9 m/s atrofida boʻlsa) dir. Aviatsiya meteorologiyasida esa ancha qat’iy mezon qo‘llanadi: shamol bo‘roni paydo boʻlib, koʻrinish masofasi 1 km dan kam boʻlsa, bunday hodisa «chang bo‘roni» (METAR kod DS) sifatida qayd etiladi. Agar koʻrinish 1–4 km orasida boʻlsa, bunday ob-havo fenomenga «yer bo‘yidagi chang (BLDU)» deb nom beriladi.

Geografiya

Chang bo‘ronlari asosan yerning sahro va yarim sahro bo‘ylari hamda yumshoq (loyli, qumli) tuproqqa ega boʻlmagan hududlarda uchraydi. Bu hududlar mo‘tadil va tropik iqlim zonalarida joylashgan bo‘lib, yer yuzasida tuproq engil boʻlganligi sababli shamol u ustida erkinlik bilan harakat qilib, changni uzoq masofaga tarqatadi. Bunday sharoitlarda oddiy tuproqli hududlarda hosil boʻlgan hodisa «changli bo‘ron» deb ataladi. Ammo Sahro, Qizilqum, Qoraqum kabi chuqur qumli cho‘l hududlarida ham chang bilan birga yo‘q qadar kattaroq qum zarralari yer ustida silkinib, havoga ko‘tariladi; bunday hollarga esa «qumli bo‘ron» atamasi beriladi.

Chang bo‘ronlari ayniqsa Orol dengizi atrofi (Priaralye), Balqash va Kaspiy dengizi vodiysi atrofida tez-tez yuz beradi. Shuningdek, Qozog‘istonda G‘arbiy Qozog‘iston viloyati, Qoraqalpog‘iston va Turkmaniston cho‘llik hududlari chang bo‘ronlarining asosiy maydonlari hisoblanadi. Rossiyada esa Astrakhan viloyati, Volgograd viloyatining sharqiy qismi, Qalmiqiya, Tyuva, Altay va Zabaykal mintaqalarida chang bo‘ronlari keng tarqalgan. Uzoq davom etgan qurg‘oqchilik davrida dasht va o‘rmon-dasht zonalarida ham chang bo‘ronlari rivojlanishi mumkin, masalan, Amur viloyati, Zabaykal, Buryatiya, Tyuva va Altay hududlarida.

Paydo bo‘lish sabablari

Chang bo‘ronlari asosan shamol kuchining oshishi natijasida yuzaga keladi. Kuchli shamol tuproq yuzasidagi bo‘sh zarrachalarni silkitar va ularni sakrashga majbur qiladi. Zarrachalar tuproq bilan takroran urilishi natijasida mayda chang hosil bo‘ladi va u havoga ko‘tarilib suspenziya (suspension) koʻrinishida tarqaladi. So‘nggi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, sahroda yurgiziladigan qum zarrachalari bir-biriga ishqalanganda elektrostatik maydon hosil bo‘lib, u zarralarni manfiy zaryadlaydi va yanada koʻproq changni bo‘shatishga turtki beradi. Bu jarayon klassik nazariyalarga nisbatan ikki barobar koʻproq zarrani havo qatlamiga olib chiqishi mumkin.

Tuproq yuzasining quruq bo‘lishi va shamolning kuchayishi chang zarralarini havoga chiqarishda asosiy omillardir. Kuchli shamol toshqinlar (downburst) yoki groza ajralmasligi tufayli sodir bo‘lishi mumkin. Masalan, kuchli yomg‘irli bulutlar pastga qarab havo oqimi (mikrobo‘ron)ni chaqirishi, yoki sovuq frontlar kelishi natijasida troposfera qatlamining konvektiv barqarorligi buzilishi chang bo‘ronlarini boshlashi mumkin. Qumli cho‘l hududlarida chang va qum bo‘ronlari odatda minglab metrlik balandliklardagi groza bulutlari ostidagi pastga yo‘naltirilgan shamollar natijasida yuz beradi. Bo‘ronning vertikal kengligi atmosfera stabilligiga va zarrachalarning og‘irligiga bog‘liq. Ba’zi hollarda atmosfera qatlamida hosil boʻladigan harorat inversiyasi chang bulutining faqat nozik qatlam bilan cheklanib qolishiga sabab boʻladi.

Kurash usullari

Chang bo‘ronlarining zararini oldini olish va kamaytirish uchun hududning relyefi, mikroiqlimi va shamol yo‘nalishini chuqur oʻrganish lozim. Tadqiqotlarga koʻra, shamol tezligini pasaytirib, tuproq zarralari bog‘liqligini oshirish orqali bo‘ron samaradorligini kamaytirish mumkin. Buning uchun daraxtzorlar, sun’iy to‘siq – himoya tizmalarini barpo etiladi. Shamol tezligini susaytiruvchi usul sifatida kurtaklar, daraxtzor qatorlari va boshqa to‘siqlar qo‘yiladi. Tuproqning er yuzasida qolgan qopqoqli begona o't-o‘lanlari, erni chipollashdan saqlash usullari (no’tillash), konservatsiya ekinlari, ko‘p yillik oʻtlar bilan ekinlar navbati – bularning barchasi tuproqning changga uchuvchanligini kamaytiradi. Masalan, shol maydonlarini va sabzavot ekinlarini ko‘p yillik oʻtlar bilan navbatda ekish tuproqni qoplaydi va uni shamolga qarshi mustahkamlaydi. Tadqiqot natijalariga koʻra, bunday choralar tuproq bo‘shalishini ikki-uch barobar kamaytiradi.

Ekologik oqibatlari

Chang va qum bo‘ronlari yuqori unumdor tuproq qatlamini yig‘ib ketishi natijasida agrar soxada keskin pasayishga olib keladi. Ushbu tuproq qatlamining yo‘qolishi poliz ekinlari hosildorligini qisqartiradi. Bundan tashqari, o‘simliklar ustiga to‘planadigan abraziv zarrachalar yosh ildiz ekinlarini jiddiy shikastlaydi. Bo‘ron paytida boʻron devori sifatida paydo boʻlgan chang buluti koʻrinuvchanlikni keskin pasaytirib, aviatsiya va yo‘l transporti harakati uchun xavf tug‘diradi. Changli havo tufayli sayyoraga tushayotgan quyosh nuri miqdori kamayadi; natijada havoning yuqori qatlamida «issiqxona effekti» vujudga keladi. Havo ifloslanishi insonlar va jonivorlarning nafas olish tizimiga zarar yetkazadi; asmali va allergik kasalliklarning kuchayishi kuzatiladi.

Biroq, chang barcha tizimlarga zarar emas, baʼzi hududlarda foyda ham keltiradi. Masalan, Markaziy va Janubiy Amerikadagi Amazon o‘rmonlari Sahro cho‘lining mineralga boy changidan ozuqa oladi, ya’ni u yerning yomg‘ir suvlariga kerakli minerallarni yetkazadi. Dengiz o‘rtosidagi besh yillik mavsumlarda chang okeanga temir kabi ozuqalarni yetkazib, dengiz planktoni uchun resurs yaratadi. Gavayi orollarida Sahro changi banan va boshqa ekinlarga ozuqa bo‘lib xizmat qiladi. Shuningdek, Shimoliy Xitoy va AQSh G‘arbida joylashgan qadimiy “lyes” tuproqlari changlar bilan oʻralgan bo‘lib, ular nihoyatda unumdor hisoblanadi. Ammo odamlar bu yerlarni chorva uchun boqish yo‘lida oʻt-o‘lan bilan qoplamasalar, bu tuproqlar yanada issiq va quruq bo‘lishi, ya’ni zamonaviy chang bo‘ronlarining paydo bo‘lishiga sabab boʻladi.

Iqtisodiy oqibatlari

Chang bo‘ronlarining eng asosiy iqtisodiy zararini unumdor tuproq qatlami yo‘qolishi tashkil etadi, bu ekinlarning hosildorligini pasaytiradi va maydonlarning madaniy darajasini tushiradi. Shu bilan birga, chang zarrachalarining abraziv ta’siri sabzavot va koʻchatlarga salbiy ta’sir qiladi. Bo‘ron davrida koʻrinish pasayishi transport sohasiga zarar yetkazadi – aviatsiya va avtomobil qatnovi to‘xtatiladi yoki cheklanadi. Havoga ko‘tarilgan chang qismlari quyosh nuri miqdorini kamaytirib, qishloq xo‘jaligi maydonlariga tushuvchi issiqlik energiyasini ham pasaytiradi. Bundan tashqari, chang havo-jismoniy sog‘liq va mehnat unumdorligiga salbiy ta’sir qilib, kasalliklarni ko‘paytiradi.

1935 yilda boshlangan Qo'shma Shtatlardagi qum bo'roni .

Biroq chang ba’zi hududlarda ijobiy samara ham beradi. Jumladan, yuqorida tilga olinganidek, o‘rmon va dengiz ekotizimlariga foydali minerallar yetkazib beradi. Qum va chang bilan qoplangan hududlarda yerlarning tabiiy serhosildorligi oshadi. Misol uchun, Qozog‘iston va Turkmanistondagi qadimiy tepaliklar chang qatlami tufayli juda hosildor boʻlib, ularning bir qismini qo‘riqlab, tuproq eroziyasi oldini olish orqali yer iqtisodiy qiymati oshiriladi.

Yer tashqarisidagi chang bo‘ronlari

Mars sayyorasida ham chang bo‘ronlari ro‘y beradi. Marsning janubiy qutb pardasi atrofidagi muzlar va undan issiq bo‘lgan havo orasidagi katta harorat farqi natijasida juda kuchli shamollar paydo bo‘ladi. Bu shamollar Mars atmosferasini qizil-jigarrang chang bulutlari bilan qoplaydigan ulkan to‘lqinli bo‘ronlarni keltirib chiqaradi. Mutaxassislar fikricha, Marsning changiga o‘xshash bulutli qatlamlari Yer kabiligicha Quyosh nuri singdirib, atmosferani isitish va ushlab turish (issiqxona) xususiyatiga ega bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, Marsdagi chang bo‘ronlari sayyora sirtini pishirilgan loyga aylantirib, ko‘p asrlar davomida sirtgeologiyasini o‘zgartirib keladi.

Marsdagi chang bo'roni

Mashhur chang va qum bo‘ronlari

• Miloddan avvalgi 525 yilda Fors qirolining yirik qo‘shini 50 ming kishilik armiyasi Sahro cho‘lida sodir bo‘lgan kuchli qum bo‘roni tufayli halok boʻlgan (Herodot guvohliklari).
• 1928 yil aprel oyida Ukraina steplarida shamol 1 mln km² maydondan 15 mln tonnadan ortiq qora tuproqni osongina ko‘tarib, uni G‘arbiy Yevropaga – Qorinboy, Ruminiya va Polsha hududlariga olib kirib tashlagan. Chang bulutining balandligi 750 m gacha yetib, mintaqadagi chernozem qatlami 10–15 sm qisqargan.
• 1930–1936 yillarda AQSh va Kanadada davom etgan “Dust Bowl” (Changli oqim) paytida minglab fermerlar o‘z mulklarini tark etishga majbur boʻlgan.
• 1983 yil 8 fevral kuni Avstraliyaning Viktoriya shtati shimolidagi kuchli qum bo‘roni mamlakat poytaxti Melburn shahrini qamrab olgan.
• 1954–56, 1976–78 va 1987–91 yillardagi uzoq muddatli qurg‘oqchiliklar davrida Shimoliy Amerikada intensiv chang bo‘ronlari qayd etilgan.
• 2007 yil 24 fevral kuni Texas shtatining g‘arbidagi Amarillo shahri atrofida boshlangan kuchli chang bo‘roni shtatning shimoliy qismini qamrab olgan. Kuchli shamol devorlarga va uylarning tomlariga jiddiy zarar yetkazgan; Dallas-Fort-Uort xalqaro aeroportida reyslar to‘xtatilgan va odamlar nafas olish muammolari sababli kasalxonaga murojaat qilgan.
• 2007 yil iyun oyida Pokistonning Karachi shahri va Sind hamda Belujiston viloyatlarida sodir bo‘lgan katta chang bo‘roni ortidan kuchli yomg‘ir yog‘ib, deyarli 200 kishi halok bo‘lgan.
• 2008 yil 26 may kuni Mongoliyada yuz bergan kuchli qum bo‘roni 46 kishining hayotiga zomin boʻlgan.
• 2009 yil 23 sentyabr kuni Sidney shahrida sodir boʻlgan qum bo‘roni shahar hayotini buzib, koʻplab avtotransport qatnovlarini to‘xtatgan. Shuningdek, yuzlab odam nafas olish muammolari bilan shifoxonaga yotqizilgan.
• 2011 yil 5 iyul kuni Arizona shtati poytaxti Feniks shahri ustiga ulkan qum bo‘roni tushib, elektr tarmoqlarini uzib, markaziy hududda yong‘in kelib chiqqan va aviatsiya qatnovi to‘xtatilgan.
• 2015 yil sentyabr boshida Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikaning keng qismini qamrab olgan mislsiz qum bo‘roni («Sharav») Misr, Isroil, Falastin, Iordaniya, Livan, Suriya va Saudiya Arabistoniga katta zarar yetkazgan. Xususan, Makkada Al-Horom masjidi ustiga qo‘yilgan qurilish krani bo‘ron tufayli qulashi oqibatida 100 dan ortiq kishi halok boʻlgan.
• 2016 yil 9 may kuni Irkutsk shahrini jips qum bo‘roni bosib olgan, u atrofdagi oʻrmonlardagi yong‘inlarning tutuni bilan yanada kuchaygan.
• Avstraliya Yeni Janubiy Uels shtati hududida sodir boʻlgan so‘nggi qum bo‘roni samoviy rangini marsiy landshaftga oʻxshatib yuborgan. CGTN xabariga koʻra, ushbu bo‘ron kuchli momaqaldiroq va yomg‘irdan keyin yuzaga kelgan. Butun shtatda to‘g‘on xavfi boʻyicha favqulodda holat e’lon qilingan. Xillston shahri ustidagi osmon chang devori tufayli qizil tus olgan.