Qon bosimi — bosim, ya’ni qon tomonidan qon tomirlari devorlariga ko‘rsatiladigan bosimdir; boshqacha aytganda, qon aylanish tizimidagi suyuqlik bosimining atmosfera bosimidan ortiq bo‘lishidir. U hayotiy muhim funksiyalarning ko‘rsatkichlaridan biri va biomarkerlardan biridir.
Ko‘pincha qon bosimi deganda arterial bosim tushuniladi. Bundan tashqari, yurak ichidagi, kapillyar va venoz qon bosimi turlari farqlanadi. Yurakning har bir urishida qon bosimi eng past — diastolik (qadimgi yunoncha διαστολή — «kengayish») va eng yuqori — sistolik (qadimgi yunoncha συστολή — «qisqarish») qiymatlar orasida o‘zgarib turadi.
Arterial bosim
Qon bosimining o‘lchanadigan ko‘rsatkichlari fiziologiyasi
Arterial bosim — qon aylanish tizimining faoliyatini tavsiflovchi eng muhim ko‘rsatkichlardan biridir. Qon bosimi vaqt birligida yurak tomonidan haydaladigan qon hajmi va qon tomirlar tizimining qarshiligiga bog‘liq. Qon yurak hosil qiladigan bosim gradiyenti ta’sirida tomirlar bo‘ylab harakatlangani sababli, eng yuqori qon bosimi yurakdan qon chiqadigan joyda (chap qorinchada) kuzatiladi; biroz pastroq bosim arteriyalarda, undan ham past bosim kapillyarlarda, eng past bosim esa venalarda va yurakka qon kiradigan joyda (o‘ng bo‘lmachada) kuzatiladi. Yurakdan chiqish joyidagi, aortadagi va yirik arteriyalardagi bosim juda oz (5—10 mm sim. ust.) farq qiladi, chunki bu tomirlarning diametri katta bo‘lgani uchun ularning gidrodinamik qarshiligi kichikdir. Xuddi shuningdek, yirik venalar va o‘ng bo‘lmachadagi bosim ham bir-biridan juda kam farq qiladi. Qon bosimining eng katta pasayishi mayda tomirlarda: arteriolalarda, kapillyarlarda va venulalarda.
Yuqoridagi son — sistolik arterial bosim bo‘lib, yurak qisqarib, qonni arteriyalarga haydagan paytdagi bosimni ko‘rsatadi. U yurak qisqarishining kuchiga, qon tomirlari devorlarining qarshiligiga va vaqt birligidagi yurak qisqarishlari soniga bog‘liq.
Pastdagi son — diastolik arterial bosim bo‘lib, yurak mushagi bo‘shashgan paytdagi arteriyalardagi bosimni ko‘rsatadi. Bu arteriyalardagi eng past bosim bo‘lib, periferik tomirlarning qarshiligini aks ettiradi. Qon tomirlar bo‘ylab harakatlangan sari bosim tebranishlarining amplitudasi kamayadi, venoz va kapillyar bosim esa yurak siklining fazasiga kam bog‘liq bo‘ladi.
Sog‘lom odamda arterial qon bosimining odatiy qiymati (sistolik/diastolik) — 120 va 80 mm sim. ust., yirik venalardagi bosim esa noldan (atmosfera bosimidan) bir necha mm sim. ust. past bo‘ladi. Sistolik va diastolik arterial bosimlar orasidagi farq puls bosimi deb ataladi va me’yorda 30—50 mm sim. ust.
O‘lchash tartibi
- Shuningdek qarang: Arterial bosimni o‘lchash qoidalari
- Shuningdek qarang: Korotkov usuli
O‘lchash eng oson bo‘lgan qon bosimi — arterial bosimdir. Uni sfigmomanometr (tonometr) yordamida o‘lchash mumkin. Odatda qon bosimi deganda aynan shu bosim tushuniladi. Arterial bosimni o‘lchashning standart usuli — Korotkov usuli bo‘lib, u avtomatik bo‘lmagan sfigmomanometr va stetoskop yordamida amalga oshiriladi.
Zamonaviy raqamli yarim avtomatik tonometrlarda foydalanuvchi faqat bosim hosil qilishi (rezina nokcha yordamida manjetaga havo haydashi) kifoya; keyin bosimni tushirish, sistolik va diastolik bosimni, ba’zan esa pulsni va aritmiyani qayd etishni qurilmaning o‘zi bajaradi.
Avtomatik tonometrlar manjetaga havoni o‘zi haydaydi; ayrimlari ma’lumotlarni kompyuterga yoki boshqa qurilmalarga uzatish uchun raqamli shaklda ham taqdim etishi mumkin.
Olimlarning so‘nggi ixtirolaridan biri — implantat bo‘lib, u shaklan kapalakka o‘xshaydi va qon bosimini real vaqt rejimida o‘lchashga mo‘ljallangan. Qurilmaning o‘lchami taxminan 1,5 sm. Tadqiqot mualliflarining hisob-kitoblariga ko‘ra, bu qurilma bemorlarning shifoxonaga yotqizilish chastotasini 40 % ga kamaytirishi mumkin. Implantat qon bosimini uzluksiz o‘lchab, maxsus qabul qilgichga signal uzatadi. Qabul qilgich qayd etgan ma’lumotlar bemorning davolovchi shifokori kirishi mumkin bo‘lgan veb-saytga avtomatik yuboriladi.
Qurilmani o‘rnatish uchun bemorning chov sohasida kichik kesma qilinadi va arteriyaga qurilma o‘rnatilgan kateter kiritiladi. Qurilma tomirlar tizimi bo‘ylab harakatlanib, o‘pka arteriyasiga yetib boradi va ikkita metall halqa yordamida mahkamlanadi. Operatsiya mahalliy og‘riqsizlantirish ostida 20 daqiqa davomida bajariladi.
Turli omillarning ta’siri
Arterial bosim ko‘plab omillarga: sutkaning vaqtiga, insonning ruhiy holatiga (stress paytida bosim ko‘tariladi), turli rag‘batlantiruvchi moddalarni (qahva, choy, amfetaminlar) yoki bosimni ko‘taradigan yoxud pasaytiradigan dori vositalarini qabul qilishga bog‘liq.
Me’yor va kasallik holatlarida ko‘rsatkichlarning o‘zgarishi
Arterial bosimning 140/90 mm sim. ust. dan yuqori darajada doimiy saqlanishi (arterial gipertenziya) yoki arterial bosimning 90/60 dan past darajada doimiy saqlanishi (arterial gipotenziya) turli kasalliklarning belgisi bo‘lishi mumkin (eng oddiy holatda tegishlicha gipertenziya va gipotenziya belgisi).
Arterial bosimning yoshga fiziologik bog‘liqligi sobiq SSSR sharoitida «amalda sog‘lom» hisoblangan 17 yoshdan 79 yoshgacha bo‘lgan odamlar uchun quyidagi formulalar bilan ifodalangan:
- sistolik bosim = 109 + (0,5 × yosh) + (0,1 × vazn);
- diastolik bosim = 63 + (0,1 × yosh) + (0,15 × vazn).
Ilgari bu ma’lumotlar yoshga bog‘liq kasalliklarning «me’yoriy» yukini hisobga olgan holda «ideal bosim» sifatida tavsiflangan. Ammo zamonaviy qarashlarga ko‘ra, 17 yoshdan katta barcha yosh guruhlarida ideal (optimal) bosim 120/80 dan past bo‘lishi kerak; arterial gipertenziya ham, pregipertenziya ham hech qaysi yoshda ideal holat hisoblanmaydi.
Jismoniy rivojlanishi me’yorida bo‘lgan 14—16 yoshli o‘smirlar uchun me’yorning yuqori chegarasi sistolik bosimda 129 mm sim. ust., diastolik bosimda esa 69 mm sim. ust. deb hisoblanishi kerak.
50 yoshdan katta odamlarda sistolik arterial bosimning 140 mm sim. ust. dan oshishi yurak-qon tomir kasalliklarining muhim xavf omilidir.
Sistolik arterial bosimi 120—139 mm sim. ust. yoki diastolik arterial bosimi 80—89 mm sim. ust. bo‘lgan odamlar «pregipertenziya» holatidagi shaxslar sifatida baholanishi kerak.
Arterial bosim 115/75 mm sim. ust. darajasidan boshlab, uning har 20/10 mm sim. ust. ga oshishi bilan yurak-qon tomir kasalliklari xavfi ortadi.
Yurak-qon tomir kasalliklarining oldini olish uchun bunday kishilar sog‘lig‘ini yaxshilaydigan turmush tarzi o‘zgarishlarini amalga oshirishi zarur. Ilgari diastolik bosimning oshishi yurak-qon tomir tizimidagi og‘ir asoratlar rivojlanishi nuqtayi nazaridan eng xavfli deb hisoblangan. Biroq bu xavf buyraklar shikastlanishi bilan bog‘liq ekani ma’lum bo‘ldi; alohida sistolik gipertenziya esa ko‘pincha me’yor, ya’ni «ideal bosim»ning bir ko‘rinishi deb qaralgan. Hozirda bu qarashlardan voz kechilgan.
Tezkor, sutkalik va uzoq muddatli o‘zgarishlar
Qon bosimi doimiy kattalik emas. Gipertenziya bo‘yicha turli xalqaro jamiyatlar ishchi guruhlarining zamonaviy qarashlariga ko‘ra, qon bosimining qisqa muddatli (urishdan urishgacha, daqiqadan daqiqagacha, soatdan soatgacha), o‘rta muddatli (turli kunlardagi o‘lchovlar orasida) va uzoq muddatli (haftalar, oylar yoki yillar davomida shifokor qabuliga tashriflar orasida) o‘zgaruvchanligi farqlanadi. Mavsumiy o‘zgaruvchanlik ham uzoq muddatli o‘zgaruvchanlikka kiradi. Har qanday o‘zgaruvchanlik gomeostazni saqlab turuvchi moslashuv mexanizmlari bilan bog‘liq. Biroq bosim o‘zgaruvchanligining muntazam kuchayishi boshqaruv mexanizmlaridagi prognostik ahamiyatga ega o‘zgarishlarni ham aks ettirishi mumkin, ya’ni u o‘rtacha arterial bosim darajasidan tashqari yurak-qon tomir asoratlari xavfini ham bashorat qilish imkonini beradi.
Arterial bosim o‘zgaruvchanligining kelib chiqishini tushuntiruvchi farazlardan biri Mayer to‘lqinlari bilan bog‘liq bo‘lib, ularni 1876 yilda nemis fiziologi Zigmund Mayer[nem.] kashf etgan. Odamlarda Mayer to‘lqinlarining chastotasi taxminan 0,1 Gts, ya’ni bir daqiqada taxminan olti marta bo‘ladi. It va mushuklarda ham bu chastota taxminan 0,1 Gts, quyonlarda — 0,3 Gts, kalamushlarda — 0,4 Gts. Ushbu chastota odamlar yoki muayyan turga mansub hayvonlar uchun o‘zgarmasligi aniqlangan. U yosh, jins yoki tana holatiga bog‘liq emas. Tajribalar shuni ko‘rsatadiki, simpatik asab tizimi faollashganda Mayer to‘lqinlarining amplitudasi ortadi. Hozirgacha Mayer to‘lqinlarining paydo bo‘lish sababi aniqlanmagan.
Shuningdek, arterial bosimning sutkalik ritmi ham ma’lum. Odatiy turmush tarziga ega (kunduzi uyg‘oq bo‘lib, tunda uxlaydigan) odamlarda eng past bosim 2:00—4:00 oralig‘ida, nisbatan yuqori bosim uyg‘ongandan keyingi dastlabki 2—4 soatda, eng yuqori bosim esa ko‘pincha kechki soatlarda kuzatiladi.
«Oq xalat» gipertenziyasi
Qon bosimini o‘lchash aniqligi «oq xalat gipertenziyasi» yoki «oq xalat sindromi» deb ataladigan ruhiy hodisa ta’sirida pasayishi mumkin. O‘lchash paytida bosimning oshishi stress tufayli yuz beradi. Bunday stress ba’zan shifokorga murojaat qilganda yoki hamshira paydo bo‘lganda kuzatiladi. Natijada sutkalik avtomatik monitoringda bunday kishilarning bosimi tibbiyot xodimlari huzuridagiga nisbatan ancha past chiqadi.
Venoz bosim
Venoz bosim — venalar bo‘ylab oqayotgan qonning bosimi. Venoz bosimning qiymati venoz tizimga kelayotgan qon hajmiga, o‘ng qorinchadagi bosim o‘zgarishlariga, qonning kapillyarlardan o‘lchash joyigacha bo‘lgan yo‘lda yengib o‘tadigan qarshiligiga va bir qator tomirdan tashqari omillarning ta’siriga bog‘liq (qarang: Ekstravaskulyar siqilish). Vena tomirlarining tonusi muhim ahamiyatga ega. Venoz bosimning gidrodinamik va gidrostatik turlari farqlanadi. Venoz bosim venalarni o‘rab turgan to‘qimalar bosimi bilan taqqoslanadigan darajada bo‘lgani sababli, «venoz transmural bosim» atamasi kiritilgan — u vena tomirlarining ichki va tashqi bosimlari orasidagi farqni bildiradi. Nafas olish harakatlari paytida yurak sathidan yuqoridagi venalarda venoz bosim atmosfera bosimidan past bo‘lishi mumkin; tik turgan holatda esa odamning pastki oyoq-qo‘llarida eng yuqori qiymatlarga yetadi. Markaziy venoz bosim — kovak venalarning quyilish joylaridagi bosimdir.
Adabiyotlar
- Arterial bosim : [arxiv. 15-iyun 2022] / V. B. Koshelev // Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2004—2017.
- I. N. Dyakonova, A. N. Rossels Venoz bosim // Katta tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1977. — J. 4 : Valin — Gambiya. — 576 b. : rasmlar.
