Andijon haqida

Shahar
Andijon
o‘zb. Andijon / Andijon
40°46′ shim. k. 72°21′ sharq. u.HGYaO
Mamlakat  O‘zbekiston
Viloyat Andijon
Hokim G‘ofurjon G‘ulomjonovich Abdurahmonov
Tarixi va geografiyasi
Asos solingan Miloddan avvalgi V–IV asrlar
Ilk bor tilga olingan IX asr
Avvalgi nomlari Andukon, Andigon
Maydoni 74 km²
Markazining balandligi taxminan 500 m
Iqlim turi subtropik kontinental ichki iqlim
Vaqt mintaqasi UTC+5:00
Aholi
Aholi 441 700 kishi (2020)
Zichligi 5750 kishi/km²
Aglomeratsiya aholisi 703 517, Asaka va Shahrixon yo‘ldosh shaharlari hisobga olinmagan
Millatlar o‘zbeklar, uyg‘urlar, ruslar, tatarlar, armanlar, yahudiylar, tojiklar, qirg‘izlar, koreyslar
Diniy e’tiqodlar musulmonlar-sunniylar
Aholining atalishi andijonlik erkak, andijonlik ayol, andijonliklar
Rasmiy til o‘zbek tili
Raqamli identifikatorlar
Telefon kodi +998 74
Pochta indeksi 170100
Андижан на карте
Андижан
Andijon
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Andijon (o‘zb. Andijon / Andijon) — O‘zbekistondagi shahar, Andijon viloyatining ma’muriy markazi, shuningdek, viloyatning iqtisodiy va madaniy markazidir. Shahar chegaraga yaqin, Farg‘ona vodiysining janubi-sharqiy chekkasida, O‘zbekistonning Qirg‘iziston bilan chegarasi yaqinida joylashgan.

Andijonning tarixi 2 500 yildan oshadi. U O‘zbekistonning eng qadimiy shahri hamda Farg‘ona vodiysidagi eng qadimgi shaharlardan biridir. Shaharning ayrim hududlarida arxeologlar miloddan avvalgi VII–VIII asrlarga oid buyumlarni topgan. Tarixda Andijon Buyuk ipak yo‘lining muhim manzillaridan biri bo‘lgan.

Shahar Boburning tug‘ilgan joyi sifatida mashhur. Bobur bir qancha muvaffaqiyatsizliklardan so‘ng Boburiylar sulolasiga Hindiston yarimorolida asos solgan va Boburiylar imperiyasining birinchi hukmdoriga aylangan.

Andijon mamlakatning muhim sanoat shaharlaridan bo‘lib, unda turli sanoat mahsulotlari: kimyoviy moddalar, maishiy texnika va elektronika, oziq-ovqat mahsulotlari, mebel, omochlar, nasoslar, poyabzal, qishloq xo‘jaligi mashinalari ehtiyot qismlari, turli muhandislik asboblari va nogironlar aravachalari ishlab chiqariladi.

Andijonda seysmik faollik tez-tez kuzatiladi. Shahar 1902-yildagi kuchli zilzila natijasida vayron bo‘lgan. Bu XX asrda O‘zbekistonda sodir bo‘lgan eng kuchli zilzila edi.

Etimologiyasi

  • Tarixchi V. P. Nalivkinning fikricha, «Andigon» toponimi andi nomli turkiy qabila nomidan kelib chiqqan. Chunki qo‘shni hududlar aholisi ma’lum vaqtgacha Andijon o‘zbeklarini ko‘pincha «andi» deb atagan va andilar O‘rta Osiyo shaharlarida yashagan turkiy xalqlar bilan bir kelib chiqishga ega ekanini ta’kidlagan.
  • V. V. Bartoldning fikricha, Andijonga XIII asr oxirida mo‘g‘ul xonlari asos solgan. Bu yerga turli qabila va urug‘larga mansub turkiy xalqlar ko‘chirilgan. XV asr oxirida Andijon Farg‘onadagi, asosan, turkiy aholi yashaydigan shahar hisoblangan.
  • Kaspiy dengizining janubiy qismida Andiya davlati mavjud bo‘lgan.

Tarixi

Qadimgi davr

Andijon — dunyoning eng qadimiy shaharlaridan biri (miloddan avvalgi V–IV asrlarda asos solingan). Arxeologik tadqiqotlar[aniqlashtirish kerak] hozirgi shahar hududida 2500 yildan ko‘proq vaqt ilgari aholi yashaganini ko‘rsatdi[manba 1337 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Miloddan avvalgi VI asrda Ahamoniylar qo‘shinlari Markaziy Osiyoni bosib olayotgan vaqtda Andijon mustaqilligini saqlab qola olgan. Bu esa Dovon davlatining vujudga kelishiga zamin yaratgan. Uning poytaxti Ershi shahri (Andijon atrofi) bo‘lgan.

Bronza mehnat qurollaridan temir qurollarga o‘tish davrining boshlanishi, sun’iy sug‘orishga asoslangan dehqonchilik va chorvachilikning (jumladan, «samoviy otlar»ni boqishning) rivojlanishi Dovon davlati bilan Xitoy imperiyasi o‘rtasidagi harbiy to‘qnashuvga sabab bo‘lgan omillardan edi. Bu to‘qnashuvda Xitoy mag‘lubiyatga uchragan.

Qadimgi Andugon Buyuk ipak yo‘li karvon yo‘llari kesishgan joyda joylashgan. Miloddan avvalgi II–IV asrlarda Dovon davlatida kulolchilik madaniyati rivojlangan.

Milodiy I–III asrlarda «Eylaton madaniyati» vujudga kelgan, san’at rivojlanib, shahar kengaya boshlagan. Milodiy V asrda Andijon atrofiga turkiy tilli qabilalar ko‘chib kelgan va mahalliy aholining turkiylashuv jarayoni kechgan.

O‘rta asrlar

Qo‘qon xoni o‘g‘lining saroyi, Andijon

IX asrda Arab xalifaligi parchalanib, shahar Somoniylar davlati tarkibiga kirgan va Farg‘ona vodiysining asosiy markazlaridan biriga aylangan. IX asrdan boshlab yozma manbalarda Andukon nomi bilan tanilgan.

X asrda shahar Qoraxoniylar davlati tarkibiga o‘tgan, XIII asrda esa mo‘g‘ullar tomonidan bosib olinib, Chig‘atoy ulusi.

tarkibiga kiritilgan. XIV asrda Temuriylar davlati tarkibiga kirib, shu davrda shaharda ilm-fan, san’at va me’morchilik rivojlangan. XVI asr boshida esa Shayboniylar davlati tarkibiga o‘tgan (Andigon nomi bilan davlat poytaxti sifatida tilga olingan). 1504-yilda Shayboniyxon Axsikent va Andijonni shayboniy sulton Jonibek sultonga bergan. XVI asr o‘rtalarida shayboniy Javonmard Ali sulton Axsi va Andijonni boshqargan.

XVI asrda Z. Boburning (Boburiylar imperiyasining asoschisi, 1483-yilda Andijonda tug‘ilgan) yilnomalarida shunday yozilgan: «Farg‘ona viloyatining poytaxti Andijonda uchta darvoza bor. Andijondagi Arkdan kattaroq Ark faqat Kesh va Samarqandda mavjud».

Shuningdek, «Boburnoma»da Andijon haqida shunday so‘zlar uchraydi: «Andijonni ko‘rmagan, osmon kezib yurganida Andijonni eslamagan kishi sharafga loyiq emas».

Qo‘qon xonligi davrida

XVI asrda Andijonni Shayboniylar bosib olgan, keyinchalik u Qo‘qon xonligi.

tarkibiga kirgan. Qo‘qon hukmdori Abdurahimbiy Shohruxbiyning katta o‘g‘li bo‘lib, otasining vafotidan keyin taxtga chiqqan. Uning hukmronligi davrida Andijon Qo‘qon xonligi tarkibiga qo‘shilgan. Abdurahimbiy o‘zbek hukmdorlaridan ming urug‘i vakillari ichida tarixchilar tomonidan Amir Temurga taqlidan birinchi bo‘lib «Sohibqiron» deb atalgan. 1745–1747-yillarda Qo‘qon xonligiga jung‘orlar hujum qilib, Andijonni egallagan va Qo‘qonni qamal qilgan. Og‘ir vaziyatda Abdurahimbiy mohir harbiy tashkilotchi sifatida namoyon bo‘lgan. Keyinchalik dushman poytaxtdan chekinishga majbur qilingan.

Andijondagi saroy

1862-yil avgustida Qo‘qon xonligidagi fuqarolar urushi davrida Andijon qamalga olingan va 1863-yil yanvarida bosib olingan. Shu davrda Namangan yana egallangan, undan keyin esa Sirdaryoning o‘ng qirg‘og‘i to‘liq qo‘lga kiritilgan. Fevral oyida qirg‘iz-qipchoqlar Marg‘ilonni qamal qilib, 1863-yil aprelida uni egallagan.

1862-yil oxiriga kelib Olimqul 40,000 kishilik katta qo‘shinni O‘shlik, Aravonlik, Oloylik qirg‘izlar va qipchoqlardan yig‘a olgan. Muxolifat Andijon va uning atrofidagi Baliqchi, Quva, Asaka, Shahrixon, O‘sh, Poytug‘ qishloqlari aholisining mol-mulkini zo‘rlik bilan tortib olgan va ulardan qayta-qayta soliq undirgan. Bir necha oylik kurashdan so‘ng ular Marg‘ilonni egallab, Qo‘qon tomon yo‘l olgan.

Bu hududlarda ko‘plab qishloqlarga o‘t qo‘yilgan, dalalar payhon etilgan va ko‘p odam halok bo‘lgan.

Rossiya imperiyasi tarkibida

1913-yilda Andijon ko‘chalaridan birining ko‘rinishi.

1875-yil oktabrida Andijonni general A. Trotskiy qo‘shinlari egallagan. 1876-yil yanvarida esa general M. Skobelev qo‘shinlari shaharni egallab, Andijon Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritilgan (qarang: Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyodagi mulklari).

1876-yildan boshlab Qo‘qon xonligining yerlari, jumladan, Andijon Rossiya imperiyasi tarkibiga kirdi. Bu davrda shaharda ipak va paxta matolari ishlab chiqarilgan. Ular nafaqat Farg‘ona vodiysida, balki uning tashqarisida ham mashhur bo‘lgan. 1902-yilda Andijon zilziladan zarar ko‘rdi va ko‘plab qadimiy yodgorliklar vayron bo‘ldi.

Andijon hududiga ko‘chib kelish harakati

1893–1898-yillarda Andijon uyezdida, Turkistonning boshqa hududlaridan farqli ravishda, Rossiya imperiyasining Yevropa qismidan kelgan ko‘chmanchilarga rasmiy tarzda yer ajratila boshlandi.

Ilgari Turkistonga ruxsatsiz ko‘chib kelganlar o‘z yurtlariga qaytarib yuborilgan. Bu mahalliy aholi zichligi yuqoriligi va bo‘sh yerlarning yo‘qligi bilan bog‘liq edi.

Ko‘chib keluvchilar Andijon uyezdiga Rossiya imperiyasining turli guberniyalaridan: Xarkov, Kiyev, Poltava, Don qo‘shini viloyati, Yekaterinoslav, Saratov, Samara, Voronej, Tula, Astraxan, Kursk, Stavropol, Orenburg guberniyalaridan, shuningdek, Sibir, Rossiyaning shimoli va Kavkazdan kelgan.

Ularning milliy tarkibi deyarli bir xil edi. Asosan, ruslar ko‘chib kelgan, chunki «Turkiston o‘lkasini boshqarish to‘g‘risidagi nizom»ga ko‘ra, faqat «qishloq aholisi tabaqasiga mansub, xristian dinidagi Rossiya fuqarolari»ga ko‘chib o‘tishga ruxsat etilgan.

Andijon qo‘zg‘oloni

1898-yil mayida Andijonda tarixga Andijon qo‘zg‘oloni nomi bilan kirgan, imperiya hokimiyatiga qarshi qaratilgan qo‘zg‘olon yuz berdi.

Qo‘qon mustaqilligini tiklashga urinish Muhammadali eshon tomonidan amalga oshirildi. U yangi hokimiyatdan boshqalarga qaraganda ko‘proq zarar ko‘rgan edi.

Eshon Qo‘qon xonligini tiklab, uning yakka hukmdori bo‘lishni mo‘ljallagan. Buning uchun unga savdo va vaqf yerlaridan tushadigan daromadlar hamda itoatkor fuqarolar kerak edi. Ruslar esa musulmon jamiyatining an’anaviy asoslariga putur yetkazgan edi.

Tergov aniqlashicha, eshonning eng yaqin yordamchilari Qo‘qon xoni davrida ham xizmat qilgan yoshi katta kishilar bo‘lgan. Aynan ular eshon foydasiga targ‘ibot olib borib, «islom jangchilari»ni yollagan.

17-may 1898-yilda Andijonda 1500 nafardan ortiq kishi rus harbiy garnizoniga hujum qildi. Qo‘zg‘olonga xalq orasida katta obro‘ga ega mahalliy diniy yetakchi — eshon Muhammadali Xalifa Muhammad Sobir o‘g‘li (qisqacha — Madali).

) boshchilik qilgan. Ertasigayoq Dukchi eshon hibsga olindi, uning eng yaqin safdoshlari ham birin-ketin qo‘lga tushdi. Qo‘zg‘olonning 2000 ishtirokchisidan 777 nafari hibsga olindi.

Qo‘zg‘olon mag‘lubiyati haqidagi xabar tezda atrofga tarqalib, ruslarga hujum qilishni rejalashtirganlarni ham bu niyatidan qaytardi.

Biroq qo‘zg‘olon boshlig‘i hibsga olinganiga qaramay, eshon tarafdorlari o‘rmon noziri­ni o‘ldirib, kazaklar lagerini talon-toroj qildi. «G‘ayridinlardan ozod bo‘lish»ga urinish shu bilan yakunlandi.

Natijada Andijon qo‘zg‘oloni Rossiya Turkistoni ma’muriyatini mahalliy aholi — o‘zbeklar yoki sartlarning kayfiyati va qarashlarini yaxshiroq bilish zarurligini anglashga majbur qildi.

Samarqand–Andijon temir yo‘lining ochilishi

1899-yil mayida Andijonda Samarqand–Andijon temir yo‘li ochildi. 1-yo‘nalish Ursatyevskaya stansiyasini Andijon I stansiyasi bilan bog‘ladi.

«Fedchenko» (Quva), «Serovo» (Qo‘qon), «Gorchakovo» (Marg‘ilon), «Assaka» (Zelensk), «Vannovskaya» va boshqa temir yo‘l stansiyalari ochildi.

1905-yilda «Chernyayevo» — Andijon II 2-yo‘nalishi ochildi, 1913–1916-yillarda esa temir yo‘l Andijon uyezdining chekkasidagi Jalolobod shahrigacha yetkazildi.

Keyinchalik Samarqand–Andijon va Kaspiy temir yo‘llari O‘rta Osiyo temir yo‘liga birlashtirildi. Temir yo‘l qurilgach, Farg‘ona vodiysi shaharlari va ularning atrofi tez sur’atlarda rivojlanib, kengaya boshladi.

Yirik zavod va fabrikalar qurila boshlandi, foydali qazilmalar qazib olish hajmi oshdi, paxta tozalashdan olingan mahsulotlar katta miqdorda sotilib, boshqa hududlarga olib chiqila boshlandi.

Andijon (yangi shahar) va Zelenskda (Assaka stansiyasi yaqinida), shuningdek, shahar atrofi posyolkalarida — Russkoye Selo (Andijondan janubda), Moskovskiy (g‘arbda), Pokrovskoye (sharqda), Bogorodskoye (shimoli-sharqda) va Topolino (sharqda) yangi Yevropa uslubidagi shahar mavzelari qurildi.

Andijon zilzilasi

1902-yilda Andijonda Farg‘ona vodiysi tarixidagi eng kuchli zilzila ro‘y berdi. Unda 4600 nafardan ortiq odam halok bo‘ldi. Andijon uyezdi va qisman Marg‘ilon uyezdida 40 000 ga yaqin bino vayron bo‘ldi.

Zilzila shu qadar kuchli ediki, odamlar oyoqda tura olmagan. Shundan so‘ng Andijon ko‘p asrlik tarixga ega qadimiy me’moriy yodgorlik va inshootlaridan ayrildi.

1900-yillar boshidagi Jome masjidi

Shaharning yangi qismida faqat pishiq g‘ishtdan qurilgan davlat va turar joy binolari (Andijon I temir yo‘l vokzali binosi, shahar ofitserlar majlisi binosi, Avliyo Sergey Radonejskiy va Mo‘jizakor Nikolay ibodatxonalari, Sadovoye qabristonidagi Avliyo Georgiy Pobedonosets ibodatxonasi) saqlanib qolgan.

Shaharning eski qismida o‘sha paytda 600 yillik tarixga ega, Farg‘ona vodiysidagi eng baland, XIII asrga oid 32 metrli minora zilzilada ham saqlanib qolgan. U Andijonning bosh juma masjidiga tegishli.

Shaharning bosh masjidi ham saqlanib qolgan. Farg‘ona vodiysidagi eng katta «Jome» madrasasi ham vayron bo‘lmagan. Bugun bu madrasa Andijon va butun «Jome» tarixiy yodgorlik majmuasining eng go‘zal me’moriy inshooti hisoblanadi.

Sovet davri

O‘rta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish jarayonida Andijon O‘zbekiston SSR tarkibiga kirib, Andijon viloyatining ma’muriy markaziga aylandi.

Sovet davrida Andijon SSSRning yirik shaharlaridan biri edi. Unda 50 dan ortiq ta’lim muassasasi (universitetlar, institutlar, texnikumlar va bilim yurtlari) faoliyat yuritgan.

Andijon, Farg‘ona, Namangan, O‘sh, Jalolobod va Leninobod viloyatlari aholisining katta qismi Andijonda tahsil olgan.

Shaharda 100 ga yaqin sanoat korxonasi (zavod, fabrika va kombinat) ishlagan.

Andijon aholisi 3 barobardan ziyod ko‘payib, uchdan bir million kishiga yetgan (aholi zichligi bo‘yicha Andijon hududi SSSRda 1-o‘rinda, dunyoda esa 3-o‘rinda turgan).

Aholining zich joylashgani va Andijon viloyati hududining kichikligi qatnov migratsiyasi kuchayishiga sabab bo‘lgan. U postsovet hududidagi eng kichik viloyat bo‘lib, maydoni 4200 km² edi (hozir ham mamlakat maydonining 1 % ini egallaydi, ammo O‘zbekiston Respublikasi aholisining 10 % i shu yerda yashaydi).

Tunda shaharda 330 000 kishi bo‘lgan, kunduzi esa ish va boshqa yumushlar bilan 1 000 000 ga yaqin kishi kelgan. Shu sabablar tufayli, odatda, yirik megapolislar uchun xos bo‘lgan kundalik qatnov migratsiyasi yuzaga kelgan.

Postsovet hududidagi O‘rta Osiyo mintaqasida Andijon–O‘sh aglomeratsiyasi ham mavjud bo‘lgan (shaharlar orasidagi 40 km masofa zich qurilish bilan tutashgan).

Mustaqil O‘zbekiston

O‘zbekiston mustaqilligi yillarida Andijon va uning atrofidagi hududlar (657 000 aholili aglomeratsiya) deyarli qaytadan qurildi.

Bu aholining turmush sifatini yaxshilashga qaratilgan amaldagi Prezident dasturi hisobiga amalga oshirilmoqda.

Dastur O‘zbekiston Respublikasining 1-prezidenti I. A. Karimov tomonidan boshlangan va hozirda yangi saylangan prezident Sh. M. Mirziyoyev tomonidan davom ettirilmoqda.

Bundan tashqari, yuz yillik tarixiy binolar saqlanib, qayta ta’mirlandi; shaharda sharqona ruhdagi yangi obod mavzelar va g‘arbona uslubdagi yangi inshootlar paydo bo‘ldi; eski ko‘chalar kengaytirilib, qayta qurildi va keng xiyobon-ko‘chalarga aylantirildi.

Shaharda yangi 6–8 polosali katta yo‘llar hamda zamonaviy 5–6 qavatli binolar qurildi. Shahar maydoni 70 km² dan 120 km².

gacha kengaydi. Uzluksiz qurilishlar tufayli shahar chegaralari shimolda Andijonning asosiy daryosi — Qoradaryo sohiliga («Yashil ko‘prik», Qishloq xo‘jaligi instituti), janubi-sharqda («Bog‘ishamol» turar joy mavzelari) buyuk sarkarda Z. Bobur nomidagi Milliy bog‘gacha, g‘arbda esa Asaka yo‘ldosh shahrigacha (sobiq Leninsk) yetdi. Hozirda Asaka O‘zbekiston avtomobilsozligining asosiy shahri va beshigi hisoblanadi.

2005-yilda Andijonda Islom Karimov boshqaruviga qarshi keng ko‘lamli tartibsizliklar yuz berdi. Faqat rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, ularda 187 kishi halok bo‘lgan.

2025-yilda MDH Davlat rahbarlari kengashi Andijonga Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligining «Mehnat shuhrati shahri. 1941–1945-yillar» faxriy unvonini berdi.

Geografiyasi

Shahar Farg‘ona vodiysining sharqiy qismida, O‘zbekiston–Qirg‘iziston chegarasi yaqinida, dengiz sathidan 490 metr balandlikda, Andijonsoyning qadimiy yotqiziqlari ustida joylashgan. Uning 260 km shimoli-g‘arbida Toshkent (avtomobil yo‘li orqali 360 km), 40 km janubi-sharqida esa O‘sh.

Iqlimi

Andijon iqlimi — subtropik kontinental ichki iqlim.

Andijon iqlimi (1981–2010-yillardagi me’yor)
Ko‘rsatkich \Davr Yanv Fev Mar Apr May Iyun Iyul Avg Sen Okt Noy Dek Yil
O‘rtacha harorat, °C 2,0 1,3 7,9 16,2 20,9 25,4 34,7 24,8 20,0 12,9 5,1 2,6 13,6
Yog‘inlar (me’yor), mm 29 34 37 30 20 7 5 2 3 26 19 23 232

Unumdor tuproq, issiqlik va yorug‘likning mo‘lligi, uzoq davom etadigan ayozsiz davr (yiliga taxminan 210 kun) shahar atrofida issiqsevar ekinlar — g‘o‘za, tut, sitrus mevalar va boshqa subtropik ekinlarni yetishtirishga qulay sharoit yaratadi.

Andijonni Pomir va Tyanshan tog‘larining etaklari o‘rab turadi. Ularning cho‘qqilari yozda ham qor bilan qoplanadi, quyi qismi esa yong‘oqzorlar va ignabargli o‘rmonlarga burkangan.

Qish odatda yumshoq va qisqa bo‘ladi. Shamol vodiyning g‘arbiy qismlariga qaraganda kuchsizroq — o‘rtacha 5 m/s. Yillik o‘rtacha yog‘in miqdori 232 mm ni tashkil qiladi. Yoz O‘rta Osiyoning boshqa hududlariga nisbatan uncha issiq emas.

Kanallar va daryolar

Andijon shahrining asosiy suv yo‘llari:

  • «Andijonsoy» kanali shaharni janubi-sharqdan shimoli-g‘arbga kesib o‘tadi (shahar hududidagi uzunligi 20 km, o‘zanining kengligi 5 metrdan 10 metrgacha);
  • Andijonning shimoli-g‘arbiy chekkasidagi 2 ta eshkak eshish kanali (yangi bosh rejaga ko‘ra shahar hududiga kiritilmagan) bir-biriga parallel, uzunligi taxminan 2,8 km, kengligi esa 35–45 metr (akademik eshkak eshish hamda baydarka va kanoeda eshkak eshish mashg‘ulotlari uchun joy);
  • «Qoradaryo» Andijon va uning atrofidan shimoli-sharqdan shimoli-g‘arbga oqib o‘tadi va shahar chegarasidan 3–5 km uzoqlikda joylashgan (shahar atrofidagi qismi Paxtaoboddan janubda va Oltinko‘ldan shimolda 30 km cho‘zilgan; o‘zan kengligi Yashil ko‘prik yaqinida 150 metrdan daryo yoyilgan joylarda 300–400 metrgacha yetadi).

Ayrim joylarda daryoga Andijon chekkasidagi shahar mavzelari (katta, 4 qavatli «Irrigator» mavzesi) va Qishloq xo‘jaligi instituti binolari tutashgan bo‘lsa-da, daryo bo‘yi Andijonning 2017-yilda qabul qilinib, tasdiqlangan yangi bosh rejasiga va shahar chegarasiga kiritilmagan (yirik daryolar yaqinida joylashgan boshqa viloyat markazlaridan farqli ravishda.

O‘simlik dunyosi

Andijonning o‘simlik dunyosi boy va xilma-xil. Shaharning o‘zi ekzotik, manzarali, subtropik, mevali, sitrus, yong‘oq mevali, ignabargli va barg to‘kuvchi daraxtlar hamda butalar bilan bezatilgan. Gulchilik va o‘simlik yetishtirish keng rivojlangan.

Shahardagi Shnayder nomidagi o‘rmon ko‘chatzori va «Arboretum» botanika bog‘ida 100 yil davomida barcha qit’alardan keltirilgan, shuningdek, O‘zbekiston va SSSR Qizil kitoblariga kiritilgan o‘simliklar o‘stirilgan.

O‘zbekiston mustaqilligi yillarida yil bo‘yi ko‘p xazon tashlaydigan chinor o‘rniga ekzotik va subtropik o‘simliklarni ekishga katta e’tibor berila boshlandi.

Shahar ko‘chalari, maydonlari, xiyobonlari va ma’muriy binolar atrofiga quyidagilar ekila boshlandi:

  • ekzotik palma daraxtlari (Forchun traxikarpusi (Trachycarpus fortunei), sabal palmasi);
  • ); manzarali daraxtlar (yapon soforasi, sariq va qizil sakura, sersis, oq va pushti akatsiya, oq va qora tut, maklyura — «Odam Ato olmasi» (mevalari katta apelsinga o‘xshaydi, lekin yashil rangda va yeyilmaydi));
  • bargli daraxtlar (ro‘jbosh daraxti, lola daraxti, Kareliya qayini, oddiy grab, shumtol, Kanada zarangi, qora terak, majnuntol, jo‘ka, olxa, qayrag‘och, qarag‘och va boshqalar).

Ignabargli daraxtlar o‘nlab yillardan beri Andijon sharoitiga yaxshi moslashgan. So‘nggi 25 yilda ular, ayniqsa, pixta daraxtlari shaharda juda ommalashgan (oddiy va ko‘k archa, archa, mojjevelnik, pixta, sarv, qarag‘ay va kedr).

Hozir Andijonda kashtan va yong‘oq ham ekilmoqda. Hovlilarda bodom, pista, xurmo, jiyda, unabi, anor, anjir (sariq va qora), dafna va turli mevali daraxtlar o‘sadi.

So‘nggi yillarda shahar va uning atrofida limonariylar ko‘paydi, kivi yetishtirila boshlandi. Andijon atrofi, ayniqsa, tog‘ etaklari pixta va archa o‘rmonlari, chakandazorlar, viloyatning sharqi esa yong‘oqzorlar bilan boy.

Tabiat bu serhosil o‘lkada go‘zal maskanlar, jumladan, baland tog‘lardagi subtropik alp o‘tloqlarini yaratishda bor go‘zalligini namoyon qilgan. Bahorda tepaliklar va adirlar yovvoyi lolaqizg‘aldoq hamda lolalar tufayli qizil tusga kiradi.

Aholisi

Andijon aholi soni bo‘yicha mamlakatdagi 4-yirik shahardir. 1-yanvar 2020-yil holatiga ko‘ra, uning aholisi 441 700 kishini tashkil qilgan.

Aholi soni statistikasi: 1897 dan 2022
Yil Aholi soni
1897 47 627
1939 84 703
1959 130 912
1970 188 005
1979 229 923
1989 293 227
2020 441 700
2022 547 800

SSSR parchalangandan keyin shahar aholisining asosiy qismini o‘zbeklar tashkil qiladi. Bu yerda, shuningdek, ruslar, qirg‘izlar, armanlar, ukrainlar, belaruslar, lo‘lilar, tatarlar, koreyslar, tojiklar, yahudiylar, uyg‘urlar, boshqirdlar, yunonlar, forslar, moldovanlar, gruzinlar va boshqa millatlar yashaydi.

Iqtisodiyoti

Andijon butun Farg‘ona vodiysining eng yirik sanoat, ilmiy-tadqiqot, ta’lim, turizm, madaniyat va transport markazi hisoblanadi.

O‘zbekiston mustaqilligi yillarida Andijon shahri va viloyati iqtisodiyoti, asosan, avtomobilsozlik hisobiga rivojlandi (Andijon atrofidagi Asaka yo‘ldosh shahrida yengil avtomobillar va mikroavtobuslar ishlab chiqaruvchi «GM» zavodi faoliyat yuritadi). Ehtiyot va butlovchi qismlar ishlab chiqaruvchi zavodlar qurildi.

Gaz va neft qazib olish sanoati ham yaxshi rivojlangan, «Andijon-Nefteprom», «Janubiy Olamushuk», «Xo‘jaobod» va boshqa ko‘plab konlar ishlamoqda. Bu tarmoqni rivojlantirish bilan «Andijon Nefttrest» maxsus loyiha-konstruktorlik byurosi shug‘ullanadi.

Og‘ir sanoat va mashinasozlik

  1. Andijon atrofidagi Asaka yo‘ldosh shahrida joylashgan «GM» avtomobil zavodi (yiliga 250 mingtagacha avtomobil ishlab chiqarish quvvatiga ega),
  2. «AndijonMash» davlat mashinasozlik zavodi,
  3. «AndijonIrMash» davlat irrigatsiya mashinasozligi zavodi,
  4. «Kommunar» davlat zavodi (avtotransport sanoati),
  5. «Elektrodvigatel» davlat zavodi,
  6. E. Telman nomidagi «Elektroapparat» davlat zavodi,
  7. Davlat aviatsiya zavodi (Aviatsiya sanoati vazirligi),
  8. Andijon ekskavator ta’mirlash-mexanika zavodi (AETMZ),
  9. Davlat teplovoz ta’mirlash zavodi (Aloqa yo‘llari vazirligi),
  10. «Etalon» Andijon davlat zavodi,
  11. «Nitron» Andijon davlat zavodi,
  12. «AndijonKabel» Andijon davlat zavodi,
  13. Andijon davlat sharikli podshipnik zavodi,
  14. Toshkent tajriba-eksperimental ta’mirlash-mexanika zavodining Andijon filiali (TTETMZ),
  15. «TojMetall» Andijon davlat zavodi,
  16. Andijon tajriba-eksperimental zavodi,
  17. «AvtoTraktorDetal» Andijon zavodi.

Yengil va to‘qimachilik sanoati

  1. «Z. Bobur nomidagi PBK» paxta-to‘qimachilik kombinati (xom mato va ip-kalava ishlab chiqarish, 10 000 dan ortiq xodim),
  2. «Alisher Navoiy Interneshnl» trikotaj kombinati (O‘zbekiston Respublikasi — AQSH),
  3. Badiiy buyumlar fabrikasi,
  4. «Anteks» tikuv fabrikasi (tikuv buyumlari va ip-kalava ishlab chiqarish),
  5. «Humo — Yun» trikotaj fabrikasi (O‘zbekiston Respublikasi — Xitoy),
  6. 1-son paxta tozalash zavodi,
  7. 2-son paxta tozalash zavodi,
  8. 3-son paxta tozalash zavodi,
  9. «Asyuks» ishlab chiqarish birlashmasi (brezent mato va undan mahsulotlar ishlab chiqarish),
  10. Trikotaj fabrikasi (sobiq Komsomolning XXX yilligi nomidagi trikotaj birlashmasi),
  11. «Semurg‘» trikotaj fabrikasi (trikotaj va tayyor mahsulotlar ishlab chiqarish),
  12. 1-son Volodarskiy nomidagi tikuv fabrikasi,
  13. 2-son Volodarskiy nomidagi tikuv fabrikasi,
  14. 3-son Volodarskiy nomidagi tikuv fabrikasi (sobiq harbiy kiyim tikish korxonasi),
  15. Charm-attorlik fabrikasi,
  16. «An Ted Tekstayz» to‘qimachilik fabrikasi (tolali chiqindilarni qayta ishlash) (O‘zbekiston Respublikasi — Germaniya),
  17. «An KUR» fabrikasi (ko‘rpa-to‘shak choyshablari ishlab chiqarish),
  18. «Bolshevik» poyabzal fabrikasi,
  19. «Kezar-Tur» poyabzal fabrikasi (O‘zbekiston Respublikasi — Turkiya),
  20. «Andzovit Mash» poyabzal kombinati (rezina poyabzal ishlab chiqarish),
  21. Andijon grena zavodi (ipak qurti urug‘ini yetishtirish),
  22. Andijon ipak zavodi (pillani chuvish),
  23. «Rivoj Tyan Bao» Andijon zavodi (to‘qimachilik bobinalari ishlab chiqarish),
  24. «Mamatash tekstil» Andijon zavodi (O‘zbekiston Respublikasi — Turkiya),
  25. Andijon sovun zavodi (1899-yilda asos solingan).

Qurilish va kimyo sanoati

  1. Sement zavodi,
  2. Asfalt zavodi,
  3. Shisha zavodi,
  4. Ohak zavodi,
  5. Temir-beton buyumlari zavodi,
  6. Andijon polietilen zavodi (O‘zbekiston Respublikasi — AQSH),
  7. Andijon polipropilen zavodi (O‘zbekiston Respublikasi — AQSH),
  8. «Zaurakmill» zavodi (oltingugurt va kukun ishlab chiqarish),
  9. Cherepitsa ishlab chiqarish zavodi,
  10. 1-son g‘isht zavodi,
  11. 2-son g‘isht zavodi,
  12. 3-son g‘isht zavodi,
  13. Uysozlik kombinati,
  14. 162-son qurilish tresti,
  15. 2-son qurilish-montaj boshqarmasi,
  16. Mebel fabrikasi,
  17. Matbaa kombinati,
  18. «Tiksanti» Andijon zavodi (tikuv mashinalari ishlab chiqarish),
  19. «Uz Dong Ju Pein Ko» Andijon lak-bo‘yoq zavodi (O‘zbekiston Respublikasi — Janubiy Koreya),
  20. «Uz Tong Hong Ko» Andijon zavodi (avtomobil o‘rindiqlari ishlab chiqarish) (O‘zbekiston Respublikasi — Janubiy Koreya),
  21. «Uz Semyung Ko» Andijon zavodi (yoqilg‘i baklari ishlab chiqarish) (O‘zbekiston Respublikasi — Janubiy Koreya),
  22. «Uz Dong Von Ko» Andijon zavodi (chiqarish quvurlari va shovqin so‘ndirgichlar ishlab chiqarish) (O‘zbekiston Respublikasi — Janubiy Koreya),
  23. «Uz Dong Yang Ko» Andijon zavodi (avtomobil salonining ichki qoplamalarini ishlab chiqarish) (O‘zbekiston Respublikasi — Janubiy Koreya),
  24. «Uz Koram Ko» Andijon zavodi (bamper va panellar ishlab chiqarish) (O‘zbekiston Respublikasi — Janubiy Koreya),
  25. «Uz Dong Ju Ko» Andijon zavodi (kabellar va ichki simlar ishlab chiqarish) (O‘zbekiston Respublikasi — Janubiy Koreya),
  26. «UzERAE Climate Control» qo‘shma korxonasi (avtomobillar uchun issiqlik almashgichlar, konditsioner va isitish tizimlari ishlab chiqarish) (O‘zbekiston Respublikasi — Janubiy Koreya),
  27. «AndPolik» Andijon zavodi (manzarali, tashqi va ichki alkopon panellar ishlab chiqarish),
  28. «Uzbek ank Spiring» Andijon zavodi,
  29. «XXI ASR» Andijon zavodi (motor moylari ishlab chiqarish),
  30. «PromEnergoMontaj» Andijon zavodi,
  31. «XlodMontaj» Andijon zavodi.

Oziq-ovqat sanoati

  1. Biokimyo kombinati (spirt ishlab chiqarish),
  2. Un tortish kombinati,
  3. Yog‘-moy kombinati (moy ishlab chiqarish, 1898-yilda tashkil etilgan),
  4. Konserva zavodi,
  5. Pomidorni qayta ishlash zavodi,
  6. Go‘sht va kolbasa mahsulotlari kombinati,
  7. Yarim tayyor mahsulotlar kombinati,
  8. Non va qandolat kombinati,
  9. Andijon pivo zavodi,
  10. Alkogolsiz ichimliklar zavodi,
  11. Likyor-aroq zavodi (Kirov nomidagi agrosanoat kombinati),
  12. Andijon sut zavodi,
  13. Sabzavot-meva zavodi («Andijon» OAJ),
  14. «Navigul» vino-aroq zavodi (O‘zbekiston Respublikasi — Bolgariya),
  15. «Fam» pomidor va ketchup zavodi (O‘zbekiston Respublikasi — Italiya),
  16. «Xon Bug‘da» makaron zavodi (O‘zbekiston Respublikasi — Italiya),
  17. Andijon konservalangan mahsulotlar zavodi (O‘zbekiston Respublikasi — Rossiya — Buyuk Britaniya),
  18. «Mask» Andijon zavodi (ketchup, pasta, souslar va mineral suv ishlab chiqarish),
  19. «Andijon Durdonasi» Andijon zavodi (meva sharbatlari ishlab chiqarish) (O‘zbekiston Respublikasi — Angliya),
  20. Andijon bort oziq-ovqati ishlab chiqarish kombinati.

Transport

Aeroport

Ta’mirlashdan keyin «Andijon» aeroporti xalqaro maqomga ega bo‘ldi. Uchish-qo‘nish yo‘lagi qayta qurilib, 3000 metrgacha uzaytirildi.

Andijon quyidagi shaharlar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri havo qatnoviga ega: Toshkent, Moskva (Domodedovo), Surgut, Novosibirsk (Tolmachyovo), Omsk, Sankt-Peterburg (Pulkovo), Krasnoyarsk (Yemelyanovo), Tyumen (Roshchino) hamda tijoriy talabga qarab boshqa shaharlar.

Andijon aeroporti shahar hududida joylashgan. U yerga avtobus, yo‘nalishli taksi va tunu kun ishlaydigan taksilar qatnaydi. O‘zbekiston Prezidentining 19-iyun 2020-yildagi farmoniga ko‘ra, «Andijon» xalqaro aeroportiga Bobur nomi berilgan.

Temir yo‘l transporti

Shaharda 2 ta temir yo‘l vokzali — «Andijon I» va «Andijon II», shuningdek, 2 ta stansiya — «Andijon-Shimoliy» va «Andijon-Janubiy» mavjud.

Andijon O‘rta Osiyodagi yirik temir yo‘l tuguni bo‘lib, 4 ta yo‘nalishni birlashtiradi: Marg‘ilon/Farg‘ona, Namangan, Janubiy Qirg‘iziston (O‘sh/Jalolobod) va Toshko‘mir.

100 yildan ortiq vaqt davomida Andijon yo‘lovchi poyezdlari qatnovining so‘nggi bekati bo‘lgan. Bu yerga Moskva (kuniga uchtagacha), Toshkent (kuniga uchtagacha), Samara, Tomsk, Saratov, Ufa, Dushanbe va boshqa shaharlardan poyezdlar kelib-ketgan.

Hozir Toshkentdan (dovon orqali) shaharga elektrlashtirilgan temir yo‘l ishga tushirildi va bu Andijonga yirik temir yo‘l markazi maqomini qaytardi.

Yaqin vaqtda Andijon, Farg‘ona, Marg‘ilon va Qo‘qonni to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘laydigan tezyurar shahar atrofi elektr poyezdlari qatnovi yo‘lga qo‘yiladi.

Andijondan Qo‘qongacha yo‘l vaqti 3 barobarga qisqarib (1 soatgacha), Farg‘ona viloyati markazidan Andijon viloyati markazigacha 30 daqiqada yetib borish mumkin bo‘ladi.

Avtomobil transporti

Shaharda Andijon markaziy avtovokzali va quyidagi avtostansiyalar joylashgan: 1) «Soy ko‘chasi», 2) «Eski shahar», 3) «Trikotaj fabrikasi», 4) «Aylanma avtomobil yo‘li — G‘arb», 5) «Aylanma avtomobil yo‘li — Janubi-g‘arb».

Markaziy avtovokzal Andijonni nafaqat O‘zbekiston shaharlari, balki boshqa mamlakatlar shaharlari bilan ham bog‘laydi.

Andijon trolleybusi

1970-yildan 2002-yilgacha mavjud bo‘lgan; trolleybus liniyasi uzunligi 70 km edi.

Osma yo‘l

Hozir Andijonning janubi-sharqiy qismida faoliyat yuritadi. Yo‘l uzunligi taxminan 2000 metr, unda 3 ta bekat — «Quyi», «Oraliq» va «Yuqori» (Andijon televideniye va radioeshittirish markazi hududi) mavjud.

Andijon viloyatida 2-osma yo‘l ham ishlaydi («Andijon dengizi» to‘g‘oni yaqinidagi «Topolino» posyolkasida).

Madaniyat

Teatrlar

  1. Z. Bobur nomidagi Andijon davlat drama va komediya teatri
  2. Andijon musiqali teatri (S. Aysin rahbarligida faoliyat ko‘rsatgan)
  3. A. Navoiy nomidagi madaniyat va istirohat bog‘idagi Andijon yashil (yozgi) teatri
  4. Andijon bolalar san’at teatri — «Buratino» teatri

Kinoteatrlar

  1. «Cho‘lpon» kinoteatri (sobiq «Yubileyniy», hozir bolalar madaniyat markazi).
  2. A. Bakirov nomidagi kinoteatr (ikkita — «qizil» va «ko‘k» zali 13.05.2005-yilgacha faoliyat yuritgan).
  3. «O‘rtoq» kinoteatri (yozgi zal).
  4. «Pobeda» kinoteatri (yozgi zal).
  5. M. Lomonosov ko‘chasidagi Nodira nomidagi kinoteatr (yozgi zal).
  6. N. Krupskaya nomidagi kinoteatr (yozgi zal).
  7. «Kosmos» kinoteatri (yozgi zal).
  8. «Orbita» kinoteatri (yozgi zal).
  9. «Pravda» kinoteatri (Yashil ko‘prik).
  10. Vokzaloldi ko‘chasidagi «Temiryo‘lchilar» madaniyat uyi kinoteatri (qishki zal).
  11. Kirov ko‘chasidagi «Jeldor» kinoteatri (yozgi zal).
  12. Oktyabr ko‘chasidagi «MJK» madaniyat uyi kinoteatri (yozgi zal).
  13. Cho‘lpon nomidagi madaniyat va istirohat bog‘idagi «Mashinasozlar» madaniyat uyi kinoteatri (yozgi zal).
  14. Mashinasozlik zavodi madaniyat uyi kinoteatri (qishki zal).
  15. «Quruvchilar» madaniyat uyi kinoteatri (yozgi zal).

Madaniyat uylari va markazlari

  1. «Yoshlik» saroyi (konsert zali).
  2. Viloyat filarmoniyasi.
  3. Davlat observatoriyasi.
  4. A. Navoiy nomidagi madaniyat va istirohat bog‘idagi estrada markazi.
  5. Davlat san’at bilim yurti konsert zali.
  6. Davlat musiqa-pedagogika bilim yurti konsert zali.
  7. 1-son musiqa maktabi konsert zali (M. Lermontov ko‘chasi).
  8. 2-son musiqa maktabi konsert zali (A. Pushkin ko‘chasi).
  9. I. Glinka nomidagi 3-son musiqa maktabi konsert zali.
  10. Temiryo‘lchilar madaniyat uyi.
  11. Mashinasozlar madaniyat uyi.
  12. Quruvchilar madaniyat uyi.
  13. MJK madaniyat uyi.
  14. Kasaba uyushmalari uyi.
  15. Shoir Z. Bobur nomidagi axborot-kutubxona markazi (1 mln nusxa kitob).
  16. Andijon viloyati rus madaniy-ma’rifiy markazi.
  17. Andijon viloyati arman madaniy-ma’rifiy markazi.
  18. Andijon viloyati tatar madaniy-ma’rifiy markazi.
  19. Andijon viloyati koreys madaniy-ma’rifiy markazi.
  20. Andijon viloyati uyg‘ur madaniy-ma’rifiy markazi.
  21. Andijon viloyati qirg‘iz madaniy-ma’rifiy markazi.

Madaniyat va istirohat bog‘lari

  1. Z. Bobur nomidagi milliy madaniyat va istirohat bog‘i (Andijonning janubi-sharqida, maydoni — 357 gektar).
  2. A. Navoiy nomidagi shahar madaniyat va istirohat bog‘i.
  3. A. Pushkin nomidagi bolalar madaniyat va istirohat bog‘i.
  4. M. Nodira nomidagi markaziy madaniyat va istirohat bog‘i (sobiq V. Lenin nomidagi).
  5. Cho‘lpon nomidagi shahar madaniyat va istirohat bog‘i (mashinasozlik zavodi).
  6. «Ekopark» shahar madaniyat va istirohat bog‘i (2021-yilgacha «Kamolot») (3-mavze).
  7. «Universitet» shahar madaniyat va istirohat bog‘i.
  8. N. Krupskaya nomidagi shahar madaniyat va istirohat bog‘i.
  9. «Temiryo‘lchilar» shahar madaniyat va istirohat bog‘i (Kirov ko‘chasi).
  10. «Do‘stlik» shahar madaniyat va istirohat bog‘i (Yashil ko‘prik).
  11. «Arboretum» botanika bog‘i (ilgari O‘zbekiston Respublikasi Qizil kitobidagi o‘simliklar ham bo‘lgan).
  12. «Shnayder nomidagi o‘rmon ko‘chatzori» Andijon bog‘i (8 ga hududi kesib tashlangan).
  13. «Komsomol ko‘li» dam olish maskani.
  14. «Rusalka/Oromgoh» dam olish maskani (uchta ko‘l).
  15. «Qorparcha» dam olish maskani («Bog‘ishamol» turar joy mavzesi).
  16. Andijon janubi-sharqidagi hayvonot bog‘i (viloyatlararo eng yirik, O‘zbekistonda esa Toshkent hayvonot bog‘idan keyin ikkinchi o‘rinda).
  17. Andijon shahar akvaparki.

Turizm

Muzeylar va arxeologik diqqatga sazovor joylar

  1. Andijon o‘lkashunoslik muzeyi (1934-yilda tashkil etilgan, butun Farg‘ona vodiysidan 65 ming eksponatni o‘z ichiga oladi).
  2. Andijon «Adabiyot va san’at» adabiyot muzeyi (XIX asr me’moriy yodgorligi).
  3. Andijon «Bobur va jahon merosi» xalqaro muzeyi (Boburiylar davlatining asoschisi, «Boburnoma» muallifi «Toj Mahal» — dunyo mo‘jizalaridan birining bunyodkori deb ko‘rsatilgan).
  4. XIX asrga oid Andijon «Jome» tarixiy-me’moriy majmuasi (maydoni 1,5 ga; Farg‘ona vodiysidagi eng katta madrasa binosi — 123 metr, minora va «Jome» masjidini o‘z ichiga oladi).
  5. Andijon minorasi (700 yillik) — 13-asr me’moriy yodgorligi (Farg‘ona vodiysidagi eng baland minora, balandligi 32 metr).
  6. Andijon amaliy san’at muzeyi (Olimjon uyi me’moriy yodgorligi).
  7. Andijon shahar harbiy qal’a-muzeyi (1881-yilgi me’moriy yodgorlik; Andijon shahri mudofaasi vaqtida podsho qo‘shinlari tomonidan qurilgan).
  8. Andijon jangovar shon-sharaf muzeyi (harbiy qal’a ichida joylashgan va «Qal’a» majmuasiga kiradi).
  9. Z. Bobur uy-muzeyi (buyuk shoir uyi, eski Andijon markazidagi me’moriy yodgorlik).
  10. Andijon ochiq osmon ostidagi etnografiya muzeyi — «Hunarmandchilik / Hunarmandlar rastasi» yoki Hunarmandlar ko‘chasi.
  11. Ikkinchi jahon urushi tarixiga bag‘ishlangan «Xotira va qadrlash maydoni» yodgorlik muzey majmuasi. Unda urushda halok bo‘lgan 37 000 nafar andijonlik xotirasiga Motamsaro ona yodgorligi va Andijonda tug‘ilgan 12 Sovet Ittifoqi Qahramonining byustlari bor.
  12. Katta Farg‘ona kanali, Farg‘ona vodiysining sug‘orish va suv xo‘jaligi tarixi Andijon muzeyi (Yashil ko‘prik).
  13. Topolino posyolkasidagi «Andijon dengizi» qurilishi muzeyi (Markaziy Osiyodagi eng baland irrigatsiya inshooti; to‘g‘on balandligi 110 metr, uzunligi 1000 metr).
  14. Andijon Cho‘lpon xotira muzeyi.
  15. XX asrga oid «Devonaboy» me’moriy majmuasi (5000 kishiga mo‘ljallangan markaziy masjid, ulkan gumbaz va ikki yon minoraga ega).
  16. Ershi shahristoni arxeologik yodgorligi (miloddan avvalgi III asr) — Buyuk ipak yo‘lida joylashgan qadimgi Dovon davlatining poytaxti (Andijon atrofi),
  17. Mingtepa arxeologik yodgorligi (miloddan avvalgi III–I asrlar) — «qanotli otlar» tufayli jahonga tanilgan (Andijon atrofi).
  18. Qutayba ibn Muslim maqbarasi (VIII asr) — 715-yilda o‘ldirilgan arab lashkarboshisining qabri (Andijondan 28 km uzoqlikdagi shahar atrofi).
  19. «Ko‘krakli» arxeologik g‘orlari (Andijon atrofidagi muzlik davriga oid g‘orlar).
  20. «Dalvarzintepa» arxeologik majmuasi — devoriy suratlar saqlangan joy (1000 yildan ortiq), Andijon atrofi.
  21. Temiryo‘lchilar muzeyi.
  22. Rok muzeyi.
  23. Bibi Seshanba ziyoratgohi

Mehmonxona xo‘jaligi

Andijon mehmonxonalari qulaylik darajasiga ko‘ra ikki yulduzdan besh yulduzgacha bo‘lib, me’moriy jihatdan qurilishning uch davrini aks ettiradi. Birinchi davr — inqilobdan avvalgi ikki mehmonxona: yangi shahar markazida xiyobon qarshisidagi «Andijon» mehmonxonasi va eski shahar zodagonlar majlisi binosida, birinchi temir yo‘l vokzali ro‘parasida joylashgan 4 yulduzli «Dolina/Vodiy» mehmonxonasi. Uning binosi 2006-yilda Rossiya va O‘zbekiston me’morlari tomonidan qayta loyihalanib, uchinchi qavati qurildi. Tashqi ko‘rinishi Moskvadagi «Metropol» mehmonxonasini eslatadigan bino Andijonning «Konstitutsiya» maydonini bezab turadi, unda bouling markazi va katta basseyn bor. Sovet Ittifoqi davridagi mehmonxonalar — eski shahar markazidagi to‘rt qavatli «Andijon» (3 yulduzli), besh qavatli «Inturist — Oltin vodiy» (3 yulduzli), uchinchi «Sport-1» va to‘rtinchi, yetti qavatli (qurilishi uzoq cho‘zilgan) mehmonxona bo‘lib, oxirgisi O‘zbekiston mustaqilligi yillarida bitkazilgan. Mehmonxona xo‘jaligining uchinchi davri — hozirgi zamon. Mustaqillik yillarida Andijonda ilk bor to‘rtta to‘rt yulduzli mehmonxona va yangi shahar markazidagi besh yulduzli «Bog‘ishamol» mehmonxonasi qurildi. A. S. Pushkin nomidagi bosh bolalar bog‘iga qaragan bu mehmonxona Andijonning tashrif qog‘ozi bo‘lishga munosib: u sharqona ruh va g‘arbona nafislikni uyg‘unlashtirgan go‘zal ertak saroyini eslatadi.

  1. «Bogishamal» mehmonxonasi — 5 yulduz;
  2. «Hamkor» mehmonxonasi — 4 yulduz;
  3. «Toshkent» mehmonxonasi — 4 yulduz;
  4. «Dolina/Vodiy» mehmonxonasi — 4 yulduz;
  5. «Karavan sarai» mehmonxonasi — 4 yulduz;
  6. «Oltin vodiy» mehmonxonasi — 3 yulduz;
  7. «Plaza Palas» mehmonxonasi — 3 yulduz;
  8. «Monferan Klassik» mehmonxonasi — 3 yulduz;
  9. «Vella Elegant» mehmonxonasi — 3 yulduz;
  10. «Osiyo/Osiyo» mehmonxonasi — 3 yulduz;
  11. «Elita» mehmonxonasi — 3 yulduz;
  12. «Royal» mehmonxonasi — 3 yulduz;
  13. «Nami» mehmonxonasi — 3 yulduz;
  14. «Plaza 2» mehmonxonasi — 3 yulduz;
  15. Eski shahardagi «Andijon» mehmonxonasi — 2 yulduz;
  16. Yangi shahardagi «Andijon» mehmonxonasi — 2 yulduz;
  17. «Sport 1» mehmonxonasi — 2 yulduz;
  18. «Sport 2» mehmonxonasi — 2 yulduz;
  19. «Fayz» mehmonxonasi — 2 yulduz;
  20. «Toj Mahal» mehmonxonasi (7 qavat).

Sport

Andijon SSSRda ayollar chim ustida xokkeyining vatani hisoblanadi. «Andijanka» («Spartak») ayollar chim ustida xokkey jamoasi bir necha bor SSSR chempioni va Yevropa kubogi sohibi bo‘lgan. Moskvadagi Olimpiadada qatnashgan SSSR terma jamoasining yarmini «Andijanka» o‘yinchilari tashkil etgan.

Xokkeychilarning xizmatlari uchun SSSR va O‘zbekiston SSR hukumatlari Andijonga sun’iy qoplamali «SSSR xalqlari do‘stligi» xokkey stadionini qurishga ruxsat bergan (o‘sha paytda bunday stadionlardan atigi 2 tasi — Moskva va Leningradda bor edi).

Stadion 12 000 tomoshabinga mo‘ljallangan bo‘lib, xokkey mezonlariga ko‘ra yirik inshoot hisoblanadi. Bu sport maydonida «Andijanka» va «Zvezda» erkaklar chim ustida xokkey terma jamoasi mashq qilgan.

1964-yilda Andijonda «Spartak» futbol klubi tashkil etilgan. Hozir u O‘zbekiston Superligasida «Andijon».

» FK nomi bilan ishtirok etadi. Hozir viloyatda qariyb 30 ta stadion, bolalar va o‘smirlar uchun 70 ta sport maktabi, 65 ta tennis korti hamda yana 4200 ta sport inshooti faoliyat yuritmoqda.

Shaharda quyidagilar mavjud:

  • Stadionlar:
    • «Ice Rink» muz saroyi (3-mavze),
    • Markaziy «Bobur Arena» (18 360 o‘rin),
    • «Navro‘z» (ilgari «Spartak») (17 500 o‘rin) (2018-yilda buzilgan),
    • «Xalqlar do‘stligi» xokkey stadioni (12 000 o‘rin),
    • «Yoshlik» (ilgari «Dinamo»),
    • PBK,
    • «Uz-Dong-Ju»;
  • «Andijon» tennis korti;
  • «Yambol» sport majmuasi;
  • «Yoshlik» sport zali;
  • Respublika olimpiya zaxiralari bilim yurtining sport inshootlari;
  • Ixtisoslashtirilgan maktablar:
    • oliy sport mahorati maktabi (OSMM),
    • 50-son boks maktabi,
    • gimnastika maktabi (3-mavzeda),
    • 1, 2, 3, 4, 5-son bolalar va o‘smirlar sport maktablari,
    • qilichbozlik saroyi;
    • qo‘l jangi saroyi.
  • Andijon ippodromi qoshidagi ot sporti klubi;
  • Akademik eshkak eshish hamda baydarka va kanoeda eshkak eshish uchun 2 ta kanal («Irrigator» mavzesida);
  • Suzish havzalari:
    • «Jemchujina»,
    • «Festivalniy»,
    • Pedagogika instituti,
    • Shimoliy mavze,
    • «Yoshlik» stadioni,
    • Inturist,
    • Tibbiyot instituti,
    • Davlat universiteti,
    • 3-son o‘rta maktab (K. Setkin turar joy mavzesi),
    • «Yambol» sport majmuasi va boshqalar.

Andijon sport maktablarida tarbiyalangan yengil atletikachilardan Svetlana Ulmasova Yevropa chempioni va Jahon kubogi g‘olibasi bo‘lgan, Zamira Zayseva esa jahon rekordchisi bo‘lgan.

Andijon boks maktabi O‘zbekistondagi eng kuchlilaridan biri. Uning tarbiyalanuvchilari Ruslan Chagayev, Qahramon Arziqulov va Feliks Pak Yevropa chempionlari bo‘lishgan; Muhammadqodir Abdullayev 2000-yilgi Sidney yozgi Olimpiya o‘yinlari chempioni, O‘tkirbek Haydarov esa O‘zbekistonning 3 karra chempioni va jahon chempioni bo‘lgan. Hasanboy Do‘stmatov 2016-yilgi Olimpiada chempioni, Vel Barker kubogining 2016-yilgi havaskorlar o‘rtasidagi sohibi hamda professionallar orasida WBA International talqini bo‘yicha 1-eng yengil vaznda amaldagi chempiondir.

Mels An Andijonning «Dinamo» klubidan chiqqan sambochi bo‘lib, SSSR chempionatlari sovrindori, Yevropa chempioni va SSSR xalqaro toifadagi sport ustasi.

Ruslan Nuriddinov — 2016-yilgi Rio-de-Janeyro yozgi Olimpiya o‘yinlari chempioni.

chempioni.

Oliy ta’lim muassasalari

  1. Andijon davlat universiteti Z. Bobur nomidagi (1931-yilda tashkil etilgan),
  2. Andijon davlat tibbiyot instituti,
  3. Andijon davlat mashinasozlik instituti,
  4. Toshkent davlat agrar universiteti (Andijon filiali),
  5. Toshkent davlat stomatologiya instituti (Andijon filiali),
  6. Hindistonning Sharda universiteti (O‘zbekistondagi Andijon filiali),
  7. Andijon qishloq xo‘jaligi va agrotexnologiyalar instituti[o‘zb.] (30.07.2020-yildan, O‘zbekiston Prezidentining PQ-4795-son qarori).
  8. Andijon davlat iqtisodiyot va qurilish instituti (O‘zbekiston hukumatining 26.08.2020-yildagi 516-son qarori).
  9. Varshava menejment universiteti (Andijon filiali, 14.04.2021-yildan; O‘zbekiston hukumatining 14.04.2021-yildagi qarori).
  10. Andijon davlat pedagogika instituti ADU pedagogika instituti negizida (O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 21.06.2022-yildagi PQ-289-son qarori),
  11. Andijon davlat chet tillari instituti (O‘zbekiston Prezidentining 31-may 2022-yildagi qarori).

Malaka oshirish institutlari

  1. Andijon o‘qituvchilar va pedagog xodimlar malakasini oshirish instituti,
  2. Andijon shifokorlar va tibbiyot xodimlari malakasini oshirish instituti,
  3. Andijon ishchi va qishloq muxbirlari universiteti,
  4. Andijon ma’rifat universiteti (sobiq UML).

Texnikumlar

  1. Andijon aviatsiya texnikumi,
  2. Andijon qurilish texnikumi,
  3. Andijon elektr-mexanika texnikumi,
  4. Andijon paxta tozalash texnikumi,
  5. Andijon kimyo-texnologiya texnikumi,
  6. Andijon yengil sanoat texnikumi,
  7. Andijon moliya-iqtisod texnikumi,
  8. Andijon sanoat-pedagogika texnikumi,
  9. Andijon agrosanoat biznesi texnikumi,
  10. Andijon savdo texnikumi (Asaka yo‘ldosh shahrida).

Davlat bilim yurtlari

  1. T. Jalilov nomidagi Andijon davlat san’at bilim yurti,
  2. Andijon davlat musiqa-pedagogika bilim yurti,
  3. L. Tolstoy nomidagi Andijon davlat pedagogika bilim yurti,
  4. Andijon respublika olimpiya zaxiralari bilim yurti,
  5. Andijon davlat tibbiyot bilim yurti.

Akademik litseylar

  1. Andijon davlat universiteti qoshidagi 1-son akademik litsey,
  2. Andijon davlat universiteti qoshidagi 2-son akademik litsey,
  3. Andijon davlat universiteti qoshidagi 3-son akademik litsey,
  4. Andijon jahon tillari instituti qoshidagi 4-son akademik litsey (ADU),
  5. Andijon chet tillari instituti qoshidagi 5-son akademik litsey (ADU),
  6. Andijon tibbiyot instituti qoshidagi 1-son akademik litsey,
  7. Andijon tibbiyot instituti qoshidagi 2-son akademik litsey,
  8. Andijon mashinasozlik instituti qoshidagi 1-son akademik litsey,
  9. Andijon mashinasozlik instituti qoshidagi 2-son akademik litsey,
  10. Andijon muhandislik-iqtisodiyot instituti qoshidagi akademik litsey,
  11. Andijon texnika universiteti qoshidagi akademik litsey (ToshDTU filiali),
  12. Andijon qishloq xo‘jaligi instituti qoshidagi 1-son akademik litsey,
  13. Andijon qishloq xo‘jaligi instituti qoshidagi 2-son akademik litsey,
  14. Andijon paxtachilik instituti qoshidagi 1-son akademik litsey (Qo‘rg‘onyor),
  15. Andijon paxtachilik instituti qoshidagi 2-son akademik litsey (Qo‘rg‘onyor).

Kasb-hunar kollejlari

  1. Andijon milliy ijtimoiy-iqtisodiy kasb-hunar kolleji,
  2. Andijon kichik va o‘rta biznes kasb-hunar kolleji,
  3. Andijon iqtisodiyot va xizmat ko‘rsatish kasb-hunar kolleji,
  4. Andijon iqtisodiyot kasb-hunar kolleji,
  5. Andijon bank ishi kasb-hunar kolleji,
  6. Andijon aloqa kasb-hunar kolleji,
  7. Andijon maishiy xizmatlar kasb-hunar kolleji,
  8. Andijon transport va xizmatlar kasb-hunar kolleji,
  9. Andijon uy-joy kommunal xo‘jaligi kasb-hunar kolleji,
  10. Andijon turizm va xizmatlar kasb-hunar kolleji,
  11. Andijon avtomobil yo‘llari qurilishi kasb-hunar kolleji,
  12. Andijon birinchi politexnika kasb-hunar kolleji,
  13. Andijon ikkinchi politexnika kasb-hunar kolleji,
  14. Andijon mashinasozlik kasb-hunar kolleji,
  15. Andijon kompyuter texnologiyalari kasb-hunar kolleji,
  16. Andijon axborot texnologiyalari kasb-hunar kolleji,
  17. Andijon axborot texnologiyalari va servis kasb-hunar kolleji,
  18. Andijon agrosanoat kasb-hunar kolleji,
  19. Andijon qishloq xo‘jaligi kasb-hunar kolleji,
  20. Andijon birinchi sanoat kasb-hunar kolleji,
  21. Andijon ikkinchi sanoat kasb-hunar kolleji,
  22. Andijon Oqyor sanoat kasb-hunar kolleji,
  23. Andijon energetika-sanoat kasb-hunar kolleji,
  24. Andijon suv xo‘jaligi kasb-hunar kolleji (Andijon viloyati),
  25. Andijon pedagogika va ijtimoiy iqtisodiyot kasb-hunar kolleji,
  26. Andijon ijtimoiy-iqtisodiy pedagogika kasb-hunar kolleji,
  27. Andijon avtomobil sanoati kasb-hunar kolleji («GM» zavodi qoshida),
  28. Andijon avtomobilsozlik kasb-hunar kolleji («GM» zavodi qoshida),
  29. Andijon transport va agroservis kasb-hunar kolleji (Andijon, Qipchoq qishlog‘i),
  30. Andijon oziq-ovqat sanoati kasb-hunar kolleji (Andijon, Argin qishlog‘i).

Tibbiyot va sog‘liqni saqlash

Andijon shahrida ko‘plab tibbiyot muassasalari, kasalxonalar, poliklinikalar va dispanserlar mavjud bo‘lib, ular butun Farg‘ona vodiysi aholisiga xizmat ko‘rsatadi. 1955-yilda Andijonda M. I. Kalinin nomidagi Andijon davlat tibbiyot instituti (ADTI) ochilgan. U O‘zbekistonning yetakchi oliy tibbiy ta’lim muassasalaridan biri bo‘lgan. Dastlab professor-o‘qituvchilar tarkibi Moskva, Leningrad, Toshkent va boshqa shaharlarning yetakchi institutlarida faoliyat yuritgan tibbiyot fanlari doktorlari va nomzodlaridan shakllantirilgan. Keyinchalik ular o‘z tajribasini ADTI talabalariga o‘rgatgan. Institut negizida 700 o‘rinli ADTI klinikalari va 500 o‘rinli viloyat klinik kasalxonasi tashkil etilib, Farg‘ona vodiysi aholisiga xizmat ko‘rsatgan. O‘zbekiston mustaqilligi davrida shaharda ko‘plab davlat va xususiy klinikalar ochilgan:

  • Respublika va viloyat kasalxonalari, markazlari hamda tibbiyot muassasalari
  • Viloyat dispanserlari va sanatoriy muassasalari
  • Shahar kasalxonalari va gospital muassasalari
  • Shahar poliklinikalari (markaziy poliklinika, 8 ta kattalar va 8 ta bolalar poliklinikasi)
  • Xususiy poliklinikalar va markazlar
  1. Alimov Nurillo G‘ulomovich (2005–2015),
  2. Rahmatullayev Dilmurod Rohatullayevich.
  3. Haydarov Bahromjon Nosirboyevich
  4. Abdurahmonov G‘ofurjon G‘ulomovich

Din

Aholining katta qismi sunniy musulmonlardir.

Shaharda Barcha avliyolar ibodatxonasi va Avliyo Georgiy Pobedonosets ibodatxonasi faoliyat yuritadi. Turli yillarda Mo‘jizakor Avliyo Nikolay ibodatxonasi (Pushkin ko‘chasida) va Avliyo Sergey Radonejskiy ibodatxonasi (Mustaqillik ko‘chasida, sobiq Lenin xiyoboni) ham mavjud bo‘lgan.

1933–1935-yillarda Andijonda keyinchalik Simferopol arxiyepiskopi bo‘lgan muqaddas e’tirofchi Luka (Voyno-Yasenetskiy) yashagan. U Andijon shahar kasalxonasining bo‘lim mudiri bo‘lib ishlagan va Rus pravoslav cherkovida avliyo deb e’tirof etilgan.

1937–1941-yillarda bo‘lajak Moskva va Butun Rus patriarxi Pimen (Moskva patriarxi) Andijonda ma’muriy surgunda bo‘lgan (o‘sha paytda u ieromonax edi). U 1971–1990-yillarda Rus pravoslav cherkoviga rahbarlik qilgan.

Adabiyotlar

  • Bobojonov B. M. Qo‘qon xonligi: hokimiyat, siyosat, din. — Tokio–Toshkent, 2010.

Havolalar