Izopropil spirti nima

Izopropanol
Изображение химической структуры
Изображение молекулярной модели
Изображение молекулярной модели
Umumiy ma’lumotlar
Tizimli
nomlanishi
Propan-​2-​ol
An’anaviy nomlari Izopropil spirti, izopropanol
Kimyoviy formulasi C3H8O
Ratsional formulasi (CH3)2CHOH
Fizik xossalari
Agregat holati suyuqlik
Molyar massasi 60,096 ± 0,006 g/mol
Zichligi 0,7851 g/sm³
Dinamik qovushqoqligi 0,00243 Pa·s
Ionlanish energiyasi 10,1 ± 0,1 eV va 10,12 eV
Termik xossalari
Harorati
 • erish -89,5 °C
 • qaynash 82,4 °C
 • alangalanish 11,7 °C
 • o‘z-o‘zidan yonish 400 °C
Portlash chegaralari 2 ± 1 hajm %
Molyar issiqlik sig‘imi 155,2 J/(mol·K)
Bug‘ bosimi 4,4 kPa, 20 °C da
Kimyoviy xossalari
Kislotaning dissotsiatsiya konstantasi pKa 16,5
Eruvchanligi
 • benzolda yaxshi eriydi
 • asetonda eriydi
Optik xossalari
Sindirish ko‘rsatkichi 1,3776 (nD, 20°C)
Tuzilishi
Dipol momenti 1,66 D
Tasnifi
Ro‘yxatga olish CAS raqami 67-63-0
PubChem
Ro‘yxatga olish EINECS raqami 200-661-7
SMILES
 
InChI
RTECS NT8050000
ChEBI 17824
BMT raqami 1219
ChemSpider
Xavfsizlik
LD50

3600 mg/kg (og‘iz orqali, sichqonlar)
5045 mg/kg (og‘iz orqali, kalamushlar)

6410 mg/kg (og‘iz orqali, quyonlar)
Zaharliligi Ro‘yxatdan o‘tkazilgan izopropil spirti preparatlari 3-xavflilik sinfiga (inson uchun) kiradi. Xavflilik sinfi — 3
NFPA 704
NFPA 704 four-colored diamond
3
1
0
Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa.
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Izopropanol (izopropil spirti, propanol-2, shuningdek — ikkilamchi-propanol, dimetilkarbinol, IPS) — organik birikma, alifatik qatorning eng oddiy ikkilamchi bir atomli spirti hisoblanadi. Kimyoviy formulasi CH3CH(OH)CH3. Izopropanolning izomeri — propanol-1molekulasida gidroksil guruhi chekka uglerod atomiga birikkan.

Fizik xossalari

Normal sharoitda izopropanol — tiniq, rangsiz suyuqlik bo‘lib, o‘ziga xos o‘tkir hidga ega.

Ko‘plab efir moylarini, alkaloidlarni, ayrim sintetik smolalarni va boshqa kimyoviy birikmalarni yaxshi eritadi. Ayrim turdagi plastmassalarni va rezinalarni ham eritadi.

Sindirish ko‘rsatkichi nD=1,3776 ( 20 °C da). Dinamik qovushqoqligi esa standart sharoitlarda 2,43 mPa·s — suvnikidan biroz yuqori. Molyar issiqlik sig‘imi (standart sharoitda) — 155,2 J/(mol·K). Solishtirma yonish issiqligi — 34,1 MJ/kg.

Izopropanol bug‘larining havo bilan aralashmasi portlovchi aralashmalar hosil qiladi. To‘yingan bug‘ning bosimi 20 °C da — 4,4 kPa. Bug‘ning havoga nisbatan zichligi — 2,1; to‘yingan bug‘/havo aralashmasining nisbiy zichligi esa — 1,05, 20 °C da.

U asetonda eriydi, shuningdek, benzolda yaxshi eriydi, boshqa erituvchilar (suv, organik erituvchilar) bilan esa istalgan nisbatda aralashadi.

Suv bilan azeotrop aralashma hosil qiladi; unda izopropil spirti miqdori 87,9% bo‘lib, qaynash harorati 80,2 °C ni tashkil etadi.

Izopropil spirti bilan suv aralashmasining muzlash harorati undagi izopropil spirti konsentratsiyasiga bog‘liqligi jadvalda ko‘rsatilgan; konsentrlangan eritmalar muzlaganda o‘ta sovish kuzatiladi:

Spirt konsentratsiyasi
, hajm bo‘yicha %
Spirt konsentratsiyasi
, massa bo‘yicha %
Muzlash harorati
, °C
000
108−4
2017−7
3026−15
4034−18
5044−21
6054−23
7065−29
8076−37*
9088−57*
100100−90*

(*O‘ta sovish kuzatiladi)

Kimyoviy xossalari

Izopropanol yog‘ qatoriga mansub barcha ikkilamchi spirtlarning xossalariga ega; u oddiy efirlar va murakkab efirlarhosil qiladi, ishqoriy metallar bilan esa alkogolyatlar hosil qiladi. Gidroksil guruhi o‘rnini galogen atomiegallashi mumkin. Aromatik birikmalar bilan izopropil spirti kondensatsiyalanib , natijada quyidagilar kabi hosilalar vujudga keladi: izopropilbenzol va izopropiltoluol.

Masalan, degidrogenlanishda, xususan, ferment alkogoldegidrogenazata’sirida sutemizuvchilar organizmida asetongaaylanadi. Kuchli oksidlovchilarbilan reaksiyaga kirishib, aseton hosil qiladi.

Olinishi

Izopropanol gidrogenlash yo‘li bilan asetondan va gidratlash yo‘li bilan propilendan olinadi</ref>.

Rossiya sanoatida izopropanol asosan sulfat kislota ishtirokida gidratlash orqali propilendan olinadi:

CHA3CH=CHA2 +HA2O→HA2SOA4(CHA3)A2CHOH.

Xomashyo sifatida propilendan tashqari, propan-propilen fraksiyasi ham qo‘llanadi; undagi propilen ulushi 30—90 % (bu fraksiya neftni piroliz qilish va kreking qilish natijasida olinadi). Hozir sof propilendan ko‘proq foydalanilmoqda, chunki bunda jarayonni nisbatan past bosimda olib borish mumkin; yon mahsulotlarning hosil bo‘lishi ham sezilarli kamayadi, jumladan polimerlar va aseton.

Jarayonning birinchi bosqichida izopropil spirti, izopropilsulfat (CH3)2CHOSO2OH, sulfat kislota va suvning muvozanat aralashmasidan iborat sulfat kislotali ekstrakt hosil bo‘ladi. Ikkinchi bosqichda bu ekstrakt suv bilan qizdiriladi va hosil bo‘lgan izopropil spirti haydab ajratib olinadi.

Propilenni bevosita gidratlash asosan katalizator ishtirokida amalga oshiriladi: ortofosfat kislotasi qattiq noorganik tashuvchida, 240—260 °C haroratda va 2,5—6,5 MPa bosimda yoki kation almashinuvchi smola asosidagi tashuvchida, 130—160 °C haroratda va 8,0—10,0 MPa bosimda.

Izopropil spirti, shuningdek, alkanlarni havo bilan oksidlash orqali hamda boshqa usullar bilan olinadi.

Asetonni gaz fazasida vodorod bilan qattiq mis–nikel xromit katalizatori ishtirokida gidrogenlashning zamonaviy usuli:

CHA3COCHA3 +HA2→катализаторCHA3CH(OH)CHA3.

Qo‘llanilishi

Izopropil spirti etil spirti o‘rnida tibbiyotda (so‘nggi paytda juda faol ishlatilmoqda, chunki antiseptik faolligi bo‘yicha etanoldanqolishmaydi), kosmetika, parfyumeriya, maishiy kimyosohalarida, avtomobillar uchun suyuqliklarda (asosanoyna yuvish suyuqliklarida , shuningdek, antifrizlarda), tibbiy maqsadlarda, oyna va ofis texnikasini tozalash vositalarida hamda sanoatda organik moddalar uchun erituvchi sifatida ishlatiladi. Izopropanolning 90% li suvli eritmasidan kompyuter, noutbuk va telefonlardagi mikrosxemalarni termopasta qoldiqlaridan tozalashda foydalanish mumkin.

Iqtisodiy jihatdan rivojlangan mamlakatlarda izopropanol shaxsiy gigiyena mahsulotlarida va tibbiyotda nisbatan past zaharliligi tufayli keng qo‘llanadi.

Izopropanolning 70% yoki 75% li suvli eritmasi qo‘llar uchun dezinfeksiyalovchi vosita sifatida ishlatiladi. Suv bakteriyalarning hujayra membranalari orqali kirishniosonlashtirib, shu tariqa yuqoriroq samaradorlik va yaxshiroq zararsizlantirishni ta’minlaydi.

Izopropil spirti tibbiyotda profilaktik vosita tarkibidagi yordamchi modda sifatida tashqi otitning oldini olishda ham ishlatiladi.

U dermatitni zararlangan teri qismlarini artish orqali davolashda samarali bo‘lib, teriga kam zarar yetkazadi.

Izopropil spirti quyidagi moddalarni sintez qilishda ham boshlang‘ich xomashyo sifatida ishlatiladi:

Davlat tomonidan etanoldan foydalanish alohida tartibga solingani sababli, izopropil spirti ko‘plab sohalarda uning o‘rnini bosadi. Jumladan, izopropanol quyidagi mahsulotlar tarkibiga kiradi:

Izopropil spirti sanoatda alyuminiyni kesishda, tokarlik, frezalash va boshqa ishlov berish jarayonlarida qo‘llanadi. Moy bilan aralashtirilganda metallga ishlov berish unumdorligini oshiradi.

Izopropil spirti gaz xromatografiyasida standart namuna sifatida qo‘llanadi (masalan, dori vositalarini qoldiq organik erituvchilarga tekshirishda).

Ko‘pincha payvandlashda optik tolalarni kesishdan oldin tozalash uchun ishlatiladi.

Shuningdek, ofis texnikasiga texnik xizmat ko‘rsatishda, xususan, lazerli printerlarning fotobarabanlari yuzasini tozalashda ishlatiladi.

Ilgari binar kimyoviy qurolning tarkibiy qismi sifatida zarin olish uchun ishlatilgan.

Tibbiyot

70% li izopropil spirti etil spirti o‘rniga antiseptik sifatida tibbiy salfetkalarni shimdirishda qo‘llanadi.

Ilmiy tadqiqotlar

U DNKniajratib olishda ishlatiladi. DNK tarkibida 35 % izopropanol bo‘lgan eritmalarda eruvchanligini yo‘qotgani sababli, DNKli eritmaga tegishli miqdorda izopropil spirti qo‘shilsa, DNK cho‘kmasini olish mumkin.

Insonga ta’siri

Nafas orqali ta’siri

Izopropil spirti katta miqdorda zaharli (uning zaharliligi etanolnikidan 6 baravar yuqori deb hisoblanadi), shuning uchun ehtiyotkorlik bilan ishlatish zarur.

Ish joyi havosida izopropanol bug‘larining ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyasi (REYUK) — 10 mg/m³ (GOST 9805-84), aholi yashash joylari atmosfera havosida esa — 0,6 mg/m³ (GN 2.1.6.1338-03). Organizmda to‘planmaydi, ya’ni kumulyativ xususiyatga ega emas.

Izopropil spirti, masalan, etanolganisbatan kamroq uchuvchan; shu bois uning bug‘lari yuqori konsentratsiyaga yetishi uchun to‘kilgan suyuqlikning ancha katta yuzasi va bug‘lanishtalab etiladi. Shu xususiyati tufayli ham izopropil spirti parfyumeriya, dezinfeksiyalovchi aralashmalar, oyna yuvish va muzlamaydigan suyuqliklarda etil spirti o‘rnida ishlatiladi.

Barcha uchuvchan spirtlar kabi u ham yonuvchan. Yetarli miqdorda ortiqcha havo ishtirokida yonganda izopropanol zararli moddalar, qurum va boshqalarni ajratmaydi. Yonish jarayonida yorqin alanga hosil qilib, to‘liq oksidlanadi va suv hamda karbonat angidrid hosil qiladi:

(CHA3)A2CHOH+5OA2⟶3COA2+4HA2O.

Hajmi 30 m³ dan katta bo‘lgan xonada harorat 30 °C yoki undan past bo‘lsa, idishdan izopropanolning bug‘lanishi odamlarda salbiy reaksiyalarni keltirib chiqarmaydi.

Og‘iz orqali qabul qilish

Izopropanoldan zaharlanishlar ko‘pincha tasodifan yuz beradi va asosan 6 yoshgacha bo‘lgan bolalarda uchraydi. Izopropanoldan zaharlanish oqibatida o‘lim juda kam hollarda sodir bo‘ladi. Uni ichish taqiqlanadi.

Og‘iz orqali qabul qilingan izopropanolning kichik dozalari, odatda, salomatlikda jiddiy buzilishlar keltirib chiqarmaydi. Sog‘lom katta yoshli odamda og‘iz orqali qabul qilinganda og‘ir toksik ta’sir kuzatilishi mumkin bo‘lgan doza — 50 mldan ortiq. Ichga qabul qilingan izopropanol metabolizmga uchrab, jigarda joylashgan ferment — alkogoldegidrogenaza ta’sirida asetonga aylanadi, bu uning toksik ta’sirini belgilaydi.

Ichga qabul qilinganda alkogolga o‘xshash mastlikni keltirib chiqaradi, izopropanolning zaharliligi etanolnikidan taxminan 3,5 baravar yuqori bo‘lsa-da, etanolbilan taqqoslaganda uning mast qiluvchi ta’siri 10 baravar kuchliroq bo‘ladi[manba 1081 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Shuning uchun izopropanoldan o‘limga olib keluvchi zaharlanishlar etil spirtidan zaharlanishlarga qaraganda kamroq uchraydi: odam izopropanolning halokatli dozasini mustaqil ichishga ulgurmasidan ancha oldin alkogolli trans holatiga tushadi; faqat bir martada 500 ml yoki undan ortiq ichgan holatlar bundan mustasno.

Izopropil spirtining inson organizmidagi biologik yarim parchalanish davri 2,5 soatdan 8 soatgacha.

Narkotik xossalari

Izopropil spirti narkotik ta’sirga ega; izopropanolni ichishning narkotik ta’siri etanolnikidan deyarli 2 baravar yuqori. Inson organizmida 12 promille konsentratsiya 4 soat davomida ta’sir qilsa, chuqur narkoz holati va o‘limga olib keladi.

Havoda izopropanol bug‘lari yuqori konsentratsiyada uzoq vaqt ta’sir qilganda bosh og‘rig‘inikeltirib chiqaradi, ko‘zlar va nafas yo‘llarini ta’sirlantiradi. Bunday ta’sir yuzaga kelishi uchun odam uzoq vaqt davomida katta maydonga izopropanol to‘kilgan, shamollatilmaydigan xonada bo‘lishi kerak.

U markaziy nerv tizimigasusaytiruvchi ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Konsentratsiyasi REYUKdanancha yuqori bo‘lgan havoni uzoq vaqt nafasga olish hushdan ketishga sabab bo‘lishi mumkin. Izopropil spirti bilan og‘ir zaharlanish kam uchraydi. O‘tkir hidi tufayli izopropanol to‘kilganini aniqlash oson. Shu sababli uning hidi sezilsa, xonani shamollatish va uni tark etish kerak.