| Kaliy xlorid | |
|---|---|
| | |
| | |
| Umumiy ma'lumotlar | |
| Tizimli nomi |
Kaliy xlorid |
| An'anaviy nomlari | Kaliy xlorid |
| Kimyoviy formulasi | KCl |
| Fizik xossalari | |
| Molyar massa | 74,555 g/mol |
| Zichligi | 1,984 g/sm³ |
| Ionlanish energiyasi | 10,269 eV |
| Termik xossalari | |
| Suyuqlanish va qaynash haroratlari | |
| • suyuqlanish | 776 °C |
| • qaynash | 1407 °C |
| Molyar issiqlik sig'imi | 51,30 J/(mol·K) |
| Entalpiyasi | |
| • hosil bo'lish | -436,5 kJ/mol |
| Kimyoviy xossalari | |
| Eruvchanligi | |
| • 0 °C dagi suvda | 28,1 g/100 ml |
| • 20 °C dagi suvda | 34,0 g/100 ml |
| • 100 °C dagi suvda | 56,7 g/100 ml |
| Tuzilishi | |
| Dipol momenti | 3,4E−29 Kl·m |
| Tasnifi | |
| Ro'yxatga olish CAS raqami | 7447-40-7 |
| PubChem | 4873 |
| Ro'yxatga olish EINECS raqami | 231-211-8 |
| SMILES | |
| InChI | |
| Kodeks Alimentarius | E508 |
| RTECS | TS8050000 |
| ChEBI | 32588 |
| ChemSpider | 4707 |
| Xavfsizligi | |
| LD50 | 2600 mg/kg |
| Zaharliligi | Kam zaharli |
| NFPA 704 | |
| Ma'lumotlar, agar boshqacha ko'rsatilmagan bo'lsa, standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan. | |
Kaliy xlorid (kaliy tuzi, silvin, kaliy xlorid, kimyoviy formulasi — KCl) — kimyoviy anorganik o'rta kaliyli tuz bo'lib, xlorid kislotadan hosil bo'ladi. Tabiatda u silvin va karnallit minerallari shaklida uchraydi, shuningdek, silvinit tarkibiga ham kiradi.
Olinishi
Laboratoriya sharoitida
Laboratoriya sharoitida kaliy xlorid kaliy gidroksidi yoki karbonatini xlorid kislota bilan reaksiyaga kiritish orqali olinadi:
Silvinitdan nNaCl + mKCl
Kaliy xlorid silvinitdan galurgiya va flotatsiya usullari bilan ham olinadi.
Galurgiya usuli yuqori haroratlarda KCl va NaCl ning suvda turlicha eruvchanligiga asoslanadi. Oddiy haroratda kaliy va natriy xloridlarining eruvchanligi deyarli bir xil. Harorat oshishi bilan natriy xloridning eruvchanligi deyarli o'zgarmaydi, kaliy xloridning esa eruvchanligi keskin ortadi. Sovuq sharoitda ikkala tuzning to'yingan eritmasi tayyorlanadi. So'ng u qizdirilib, hosil bo'lgan eritma bilan silvinitga ishlov beriladi. Ishlov berish jarayonida eritma kaliy xlorid bilan yanada to'yinadi, natriy xloridning bir qismi esa eritmadan siqib chiqarilib, cho'kmaga tushadi va filtrlash yo'li bilan ajratiladi. Kristallar sentrifugalarda ajratilib, quritiladi, ona eritma esa silvinitning navbatdagi qismini qayta ishlash uchun ishlatiladi.
Flotatsiya usuli maydalangan ruda minerallarini suyuq muhitdagi fazalar chegarasida ushlanib qolish qobiliyatining turlicha bo'lishiga asoslanib ajratishdan iborat.
Fizik xossalari
Standart sharoitlarda kaliy xlorid — oq yoki rangsiz, gigroskopik kristall modda bo'lib, hidi yo'q; u suvda yaxshi eriydi. Tuzilishi jihatidan NaCl turiga mansub.
Kimyoviy xossalari
U xloridlar va kaliy ionlariga xos reaksiyalarga kirishadi:
Suyuqlanma elektrolizi jarayonida metall holidagi kaliy va xlor olinishi mumkin:
Suvli eritma elektrolizida xlor (anodda), vodorod va kaliy gidroksid (katodda):
Xlor bilan kaliy gidroksid reaksiyaga kirishib, kaliy gipoxlorit hosil qilishi mumkin; u esa parchalanib, kaliy xlorat hosil qilishi mumkin:
Natriydan metall holidagi kaliyni olishda ham foydalanish mumkin:
Qo'llanilishi
Inson organizmiga tibbiy ta'siri
Inson organizmiga ta'siri
Kaliy — hujayra ichidagi asosiy ion bo'lib, organizm funksiyalarini tartibga solishda muhim rol o'ynaydi.
Qo'llash uchun ko'rsatmalar
Yurak ritmining buzilishi, yurak glikozidlari va diuretiklar yuborilganidan keyingi intoksikatsiya, organizmda kaliy yetishmovchiligi.
Kaliy xloridning farmakologik ta'siri
Kislota-ishqor muvozanatini me'yorlashtiradi va kaliy tanqisligini bartaraf etadi. Ko'plab sitoplazmatik fermentlarni faollashtiradi, hujayra ichidagi osmotik bosimni, oqsil sintezini va aminokislotalarning tashilishini, nerv impulslarining o'tkazilishini hamda skelet mushaklarining qisqarishini tartibga soladi. Kaliy ionlari yurak qisqarishlari chastotasini, qisqarish faolligini, o'tkazuvchanligini, avtomatizmini va miokardning qo'zg'aluvchanligini kamaytiradi (kaliy xlorid katta dozada yurak to'xtashiga sabab bo'ladi, shu bois u o'limga olib keluvchi inyeksiyalar uchun qo'llaniladi). O'rtacha konsentratsiyalarda kaliy ionlari koronar tomirlarni kengaytiradi, yuqori konsentratsiyalarda esa toraytiradi. Kaliy atsetilxolin miqdorini oshirishga va markaziy nerv tizimining simpatik bo'limini qo'zg'atishga yordam beradi. U o'rtacha siydik haydovchi ta'sir ko'rsatadi. Kaliy miqdorining ortishi zaharli ta'sirga ega yurak glikozidlarining yurakka zarar yetkazish xavfini kamaytiradi. Og'iz orqali qabul qilingach, kaliy xlorid oson va deyarli har qanday miqdorda passiv tarzda so'riladi. Yonbosh va yo'g'on ichaklarda kaliy natriy ionlari bilan bog'langan almashinuv tamoyili asosida ichak bo'shlig'iga ajralib chiqadi va najas bilan chiqariladi (10 %). Qabul qilinganidan keyin kaliyning organizm bo'ylab taqsimlanishi taxminan 8 soat davom etadi: so'rilish bosqichidagi yarim chiqarilish davri — 1,31 soat; ta'siri uzaytirilgan tabletkalardan (retard) ajralib chiqish vaqti 6 soatni tashkil etadi.
Qishloq xo'jaligi, texnika va boshqa sohalarda
Kaliy xlorid eng keng tarqalgan kaliyli o'g'it hisoblanadi. GOST 4568-95 ga muvofiq, K2O hisobida faol modda miqdori 1-navda kamida 60 %, 2-navda kamida 58 %, suv miqdori esa ko'pi bilan 0,5 % bo'lishi kerak.
Kaliy xlorid kaliy gidroksid ishlab chiqarishda elektroliz usulida ishlatiladi. Ba'zan oziq-ovqat qo'shimchasi (E508) sifatida osh tuziga (ya'ni «natriy miqdori kamaytirilgan tuz»ga) qo'shiladi.
Quduqlarni burg'ilash va ta'mirlashda kaliy xlorid burg'ilash eritmasining ingibirlovchi tarkibiy qismi sifatida ishlatiladi.
Kaliy xlorid kristallarida gologrammalar hosil qilish mumkin.
Ba'zi shtatlarda ( AQSH) kaliy xlorid o'lim jazosini ijro etish uchun qo'llaniladigan inyeksiya tarkibiga natriy tiopental va pankuroniy bilan birga kiradi.
Kaliy xlorid kundalik turmushda (o'g'it sifatida) eng oson topiladigan kaliy tuzlaridan biridir. Uning tarkibidagi 40K izotopi (0,0117 %) beta-faol bo'lib, yarim yemirilish davri 1,251⋅109 yilni tashkil etadi. Shu sababli kaliy xlorid maishiy dozimetrlarning ishlashini tekshirishda qulay: tuzning ozgina miqdori ham Geyger hisoblagichining oynachasiga bevosita yaqin qo'yilsa, taxminan 30 mikrorentgen/soat radioaktiv fon hosil qiladi, bu odatdagi darajadan ikki baravar yuqori. Solishtirma faollik ko'rsatkichi kaliy xlorid tarkibidagi kaliy-40 uchun taxminan 16,3 Bk/g ga teng.
Veterinariyada qo'llanilishi
Hayvonlarda suv-elektrolit muvozanatini tiklash uchun kukun dori vositalarining tarkibiy qismi sifatida ishlatiladi. Diareya sindromi bilan kechadigan kasalliklar (dispepsiya, abomazoenterit, gastroenterit, enterokolit va boshqalar)ni kompleks davolashda ham qo'llaniladi. Preparatning 1 g tarkibida quyidagilar mavjud: natriy xlorid — 180 mg; natriy sitrat — 150 mg; kaliy xlorid — 140 mg; yordamchi moddalar: glitsin, L-izoleysin, laktuloza va to'ldiruvchi modda laktoza. Kukun suvda eritilib, hayvonlarga ichiriladi. Bu turdagi preparatlar yaxshi so'riladi, qon plazmasidagi natriy va kaliy darajasini tez tiklaydi, hayvonlar organizmidagi suyuqlik tanqisligini bartaraf etadi, kislota-ishqor muvozanatini tartibga soladi, qonning shaklli elementlari agregatsiyasini va qovushqoqligini kamaytiradi hamda zaharli moddalarni zararsizlantiruvchi xususiyatga ega. Preparat tarkibiy qismlari moddalar almashinuvining tabiiy metabolitlari hisoblanadi. Natriy va kaliy ionlari ichak, miokard va skelet mushaklaridagi hujayra membranalari faoliyatini tiklaydi. Natriy sitrat atsidoz rivojlanishining oldini oladi. Ushbu preparatlar diareya sindromi bilan kechadigan kasalliklarga chalingan hayvonlarda suv-elektrolit muvozanatini tiklash uchun qo'llaniladi. Ularning davolash samaradorligi oshqozon-ichak kasalliklariga chalingan, onasidan ajratish davridagi cho'chqa bolalarini kompleks davolashda 91,1 % ni, ovqat hazm qilish tizimi kasalliklariga chalingan, og'iz suti va sut bilan oziqlanish hamda qo'shimcha boqish davridagi buzoqlarni kompleks davolashda esa 90 % ni tashkil etgan. Preparatlar qon ko'rsatkichlarining me'yorlashishiga va cho'chqa bolalari hamda buzoqlarning saqlanib qolish darajasining oshishiga yordam beradi.
