Organik sintez — organik kimyo va texnologiya sohalaridagi bo‘lim bo‘lib, unda turli jihatlar (usullar, metodikalar, identifikatsiya, uskunalar va boshqalar) yordamida organik birikmalar, materiallar va buyumlarni olish hamda moddalarni hosil qilish jarayonining o‘zi o‘rganiladi.
Organik sintezning maqsadi — qimmatli fizik, kimyoviy va biologik xossalarga ega moddalarni olish yoki nazariy bashoratlarni tekshirishdir. Zamonaviy organik sintez ko‘p qirrali bo‘lib, deyarli har qanday organik molekulani olish imkonini beradi.
Organik sintezning boshlanishi

Mustaqil fan sohasi sifatida mashhur karbamid (mochevina)ning odatiy noorganik modda — ammoniy sianatdan sintez qilinishi ortidan shakllana boshladi. Bu sintezni nemis kimyogari Fridrix Vyoler (Wöhler, Friedrich, 1800—1882) 1828-yilda amalga oshirgan. Ushbu sintez organik moddalar faqat tirik organizmlarning hayotiy kuchi tufayli hosil bo‘lishi mumkin, deb hisoblagan vitalist olimlar bilan bahsga yakun yasadi.
Organik sintezning rivojlanishi
Bu soha rus kimyogari Aleksandr Butlerov (1828—1886) tomonidan kimyoviy tuzilish nazariyasi asoslari ishlab chiqilgach, jadal rivojlana boshladi. Mazkur nazariya oldindan belgilangan tuzilishga ega organik molekulalarni rejali ravishda sintez qilish imkonini berdi.
Organik sintezning keyingi rivoji organik kimyo fanining taraqqiyoti bilan parallel kechdi. Atom va molekulalar tuzilishi, kimyoviy bog‘lanish haqidagi nazariyalar, kvant kimyosi, kinetika va boshqa sohalardagi yutuqlar sintez usullarining rivojlanishiga xizmat qildi. Boshqa tomondan, tabiatda uchraydigan moddalar (sirka kislotasi, indigo, aspirin va boshqalar) hamda tabiatda o‘xshashi bo‘lmagan moddalar (poliedranlar, ko‘plab elementorganik birikmalar, sintetik antibiotiklar va boshqalar)ning murakkab sintezlari turdosh fanlarga (biologik faol moddalar kimyosi, farmakologiya, qattiq jismlar fizikasi va kimyosi va boshqalarga) ham ta’sir ko‘rsatdi. Bu organik kimyoning mazkur yo‘nalishi mustaqil va yuksak ahamiyatga ega ekanini namoyon etdi.
Organik sintezning laboratoriyalar doirasidan chiqishiga kimyoviy texnologiyaning rivojlanishi hamda quyidagi mahsulotlarning sanoatdagi ahamiyati e’tirof etilishi sabab bo‘ldi: karbon kislotalar, polimerlar, erituvchilar, bo‘yoqlar va boshqalar. Bularning ishlab chiqarilish hajmi ko‘plab nollarga ega katta sonlar bilan ifodalanadi.
Organik sintez yo‘nalishlari
Sintezlar sonining jadal ortishi o‘ziga xos belgilari bilan ajralib turadigan mustaqil yo‘nalishlar shakllanishiga olib keldi: xomashyo bazasi (neft sintezi), usullar (kislota katalizi), fizik ta’sir (plazma sintezi), mahsulotlarning tabiati (metallorganik sintez), mahsulotlarning vazifasi (biologik faol moddalar sintezi), murakkablik (nozik organik sintez) yoki aksincha, soddalik (klik-sintez), muhitning fazaviy holati (gaz, suyuq va qattiq fazali sintezlar), harorat (kriosintez, termoliz) va hokazolar.
Shuningdek qarang: Asosiy organik sintez.
Axborot ta’minoti
Sintezning nihoyatda ko‘p usullari orasidan keraklisini topish zarurati ularni qidirish va tavsiflash, reagentlar hamda sintez uskunalarini taklif etishga xizmat qiladigan rivojlangan axborot tizimlarini yaratishga olib keldi.
Organik sintez metodikasi
Organik sintezni amalga oshirish quyidagi ilmiy, tashkiliy va texnologik bosqichlarni o‘z ichiga oladi: maqsadli molekula tuzilishini belgilash, sintezning mumkin bo‘lgan sxemalarini ko‘rib chiqish, zarur moddalar va uskunalarni tanlash, kimyoviy reaksiyalarni o‘tkazish, oraliq va yakuniy mahsulotlarni ajratib olish, ularni tahlil qilish va tozalash, modifikatsiyalash, xavfsizlik choralarini ko‘rish, ekologik nazorat, iqtisodiy tahlil va boshqalar.
Sintez usulini yakuniy tanlash ushbu bosqichlarning barchasini har tomonlama kompleks tahlil qilish va maqbullashtirishdan keyin amalga oshiriladi.
Organik sintez reaksiyalari
Quyida sintez qilinayotgan molekulaning kimyoviy sinfi o‘zgarishiga qarab tasniflangan organik sintez reaksiyalarining to‘liq bo‘lmagan ro‘yxati keltirilgan:
- Gidrogenlash — vodorodning ko‘p bog‘ga birikishi.
- Degidrogenlash — vodorodning ajralib chiqishi natijasida ko‘p bog‘ hosil bo‘lishi.
- Gidratatsiya — suvning ko‘p bog‘ga birikishi natijasida spirt hosil bo‘lishi.
- Degidratatsiya — suvning ajralib chiqishi natijasida ko‘p bog‘ hosil bo‘lishi.
- Alkillash — vodorodni uglevodorod radikaliga almashtirish.
- Atsillash — molekulaga quyidagini kiritish: karbon kislota qoldig‘i (atsil guruhi)
- Atsetillash — atsillashning xususiy holati bo‘lib, molekulaga sirka kislotasi qoldig‘ini (atsetil guruhini) kiritishdir
- Sikllanish — molekulada halqali tuzilmaning hosil bo‘lishi.
- Galogenlash — molekulaga galogen atomini kiritish, ya’ni vodorodni galogenga almashtirish yoki uni ko‘p bog‘ga biriktirish.
- Nitrolash — vodorodni nitroguruhga almashtirish — NO2.
- Esterifikatsiya — organik kislotaning spirt bilan reaksiyaga kirishib, murakkab efirlar hosil qilishi.
- Oksidlanish — tor ma’noda molekulaga kislorodning kiritilishi; keng ma’noda esa uglerodning oksidlanish darajasi oshishiga olib keladigan har qanday o‘zgarish, masalan, degidrogenlash yoki uglerod–uglerod bog‘ining karraligini oshirish.
- Sulfolash — vodorodni sulfoguruhga almashtirish.
- Polimerlanish va boshqalar.
Ko‘pincha organik reaksiyalar yuqorida sanalgan ikki yoki undan ortiq oddiy reaksiyalarning birikmasidan iborat bo‘ladi. Masalan, «oksigalogenlash», «gidrogalogenlash» va boshqalar. O‘ziga xos reaksiyalar ularni kashf etgan kimyogarlarning nomi bilan atalishi mumkin: Grinyar sintezi, Belousov reaksiyasi va boshqalar.
Tasniflash uchun boshqa mezonlar ham asos bo‘lishi mumkin: reaksiyaning mexanizmi (o‘rin olish, almashinish), texnologik usul (kreking) va boshqalar.
Ixtisoslashgan ilmiy-tadqiqot institutlari
Organik sintez bo‘yicha ko‘plab institutlar tadqiqot olib boradi. Jumladan, 1993-yilda Rossiya Fanlar akademiyasining qarori bilan tashkil etilgan Rossiya Fanlar akademiyasi Ural bo‘limi Organik sintez instituti (OSI, Yekaterinburg) ham shular jumlasidandir.
Adabiyotlar
- Jua, M. Kimyo tarixi. Nashriyot: M.: Mir, 476 bet, 1975-yil.
- Bikov G. V. Organik kimyo tarixi, 1976. 360 bet.
- Chijov O. S., Chijov A. O. Murakkab organik sintezni oqilona rejalashtirish, M., 1986.
- Smit V. Organik sintez: fan va san’at / V. Smit, A. Bochkov — M.: Mir, 2001. — 573 bet.
- Ablesimov N. E. Kimyo haqida qisqacha ma’lumot: umumiy kimyo bo‘yicha ma’lumotnoma-o‘quv qo‘llanma Arxiv nusxasi (5-dekabr 2009-yil), Wayback Machine — Xabarovsk: DV GUPS nashriyoti, 2005. — 84 bet.
- Ablesimov N. E. Dunyoda nechta kimyo bor? 1-qism. // Kimyo va hayot — XXI asr. — 2009. — № 5. — 49-52-betlar.
- O. A. Reutov. Organik sintez. — Texnik-nazariy adabiyotlar nashriyoti. — 65 bet — [Arxivlangan 16 aprel 2016 yil.]