Katarakta nima

Katarakta
Увеличенный вид катаракты в человеческом глазу при освещении диффузным светом щелевой лампы
Inson ko‘zidagi kataraktaning diffuz yorug‘likda kattalashtirilgan tasviri; yoritishda ishlatilgan asbob — tirqishli lampa
KXT-11 9B10
KXT-10 H25-H26, H28, Q12.0
KXT-10-KM H26
KXT-9 366
KXT-9-KM 366.8
OMIM 601371 va 116200
DiseasesDB 2179
MedlinePlus 001001
MeSH D002386
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Agar shox pardaning xiralashishi haqidagi maqolani izlayotgan bo‘lsangiz, qarang: Belmo (ba’zan katarakta bilan adashtiriladi).

Katarakta (lot. cataracta, qadimgi yunoncha καταρράκτης — «sharshara, sharshara sachratqilari, panjara») — ko‘z gavharining xiralashishi bilan bog‘liq bo‘lib, ko‘rish qobiliyatining turli darajada buzilishiga, hatto butunlay yo‘qolishiga olib keladigan patologik holat.

Katarakta rivojlanishiga ko‘plab omillar sabab bo‘ladi. Xususan, keksa yosh, atrof-muhitning noqulay ta’siri, irsiy moyillik, ayrim dori vositalarini qabul qilish, hamroh umumiy kasalliklar, ko‘z kasalliklari yoki jarohatlari va boshqalar shular jumlasidandir. 40 yoshdan oshgan deyarli har olti kishidan biri hamda 80 yoshdan oshganlarning aksariyati kataraktaga chalingan.

2010-yilda butun dunyoda katarakta tufayli ko‘rish qobiliyatini qisman yo‘qotganlar soni 35,1 million, butunlay ko‘r bo‘lib qolganlar esa 10,8 million kishini tashkil etgan.

Katarakta belgilari

Kataraktaning eng ko‘p uchraydigan belgisi — ko‘rish o‘tkirligining pasayishi. Gavhardagi xiralashish qayerda (markazda yoki chetki qismda) joylashganiga qarab, ko‘rish yomonlashishi yoki o‘zgarishsiz qolishi mumkin. Agar katarakta gavharning chetki qismida rivojlana boshlasa, bemor ko‘rish o‘tkirligidagi hech qanday o‘zgarishni sezmasligi mumkin. Bunday katarakta ko‘pincha profilaktik ko‘rik paytida oftalmolog tomonidan tasodifan aniqlanadi. Xiralashish gavharning markaziga qanchalik yaqin joylashsa, ko‘rish bilan bog‘liq muammolar shunchalik kuchayadi. Gavharning markaziy qismi (yadrosi) xiralashganda miopiya (yaqinni yaxshi ko‘rish) paydo bo‘lishi yoki kuchayishi mumkin. Bunda yaqin masofadagi buyumlar yaxshiroq, uzoqdagilari esa yomonroq ko‘rinadi. Shu sababli kataraktasi bor kishilar ko‘zoynagini tez-tez almashtirishiga to‘g‘ri keladi. Ko‘plab keksa bemorlar ilgari musbat dioptriyali ko‘zoynaksiz o‘qish va yozish qobiliyatini yo‘qotgan bo‘lsa, bu qobiliyatning bir muddat tushunarsiz tarzda qaytganini sezadi. Biroq buyumlar xira, ularning konturlari noaniq ko‘rinadi. Tasvir ikkilanib ko‘rinishi ham mumkin. Ko‘z qorachig‘i odatda qora rangda ko‘rinsa-da, kulrang yoki sarg‘ish tusga, ba’zan esa bo‘rtuvchi kataraktada bo‘lgani kabi oq rangga kirishi mumkin.

Kataraktasi bor kishilar yorug‘likka sezuvchanlik ortishi yoki kamayishidan shikoyat qilishi mumkin. Masalan, ayrim bemorlar atrofdagi olam xiralashganini, boshqalar esa buyumlarga go‘yo «bug‘langan oyna» yoki parda ortidan qarayotgandek bo‘lishini aytadi. Sanab o‘tilgan barcha belgilar shifokorga murojaat qilish uchun asosdir.

Kattalardagi kataraktaning boshqa belgilariga quyidagilar kiradi[manba 1644 kundan beri ko‘rsatilmagan]:

  • ko‘z qorachig‘i rangining o‘zgarishi (oqish, sarg‘ish yoki kulrang tusga kirishi);
  • ranglarni ajratish qobiliyatining pasayishi;
  • yorqin yorug‘likka toqat qilolmaslik va ayni paytda tunda ko‘rishning yomonlashishi;
  • paydo bo‘ladigan yorug‘lik chaqnashlari, yorug‘ halqalar, chiziqlar va dog‘lar;
  • ko‘zning tez charchashi.

Bolalarda ham ko‘z gavhari xiralashishi kuzatiladi. Bolalardagi katarakta tug‘ma yoki orttirilgan, bir tomonlama (bitta ko‘zni zararlaydi) yoki ikki tomonlama (ikkala ko‘zni zararlaydi) bo‘lishi mumkin. Ikki tomonlama kataraktada kasallik turlicha darajada rivojlanishi mumkin (bir ko‘z ikkinchisiga qaraganda ko‘proq zararlanadi). Katarakta gavharning turli qismlarida paydo bo‘lishi, zararlangan hudud o‘lchami esa har xil bo‘lishi mumkin. Boladagi tug‘ma katarakta g‘ilaylik, ko‘z qorachig‘ining oq bo‘lishi, ko‘rishning pasayishi bilan namoyon bo‘lishi mumkin. Ko‘rish pasaygani ko‘pincha bolaning ovoz chiqarmaydigan o‘yinchoqlarga javob bermasligidan bilinadi.

Tug‘ma katarakta sabablari:

Katarakta operatsiyasidan oldingi tekshiruv

Ko‘rik paytida oftalmologik tekshiruvlarning to‘liq majmuasi bajarilishi kerak: ko‘rish o‘tkirligini aniqlash ko‘rishni tuzatish vositalari bilan va ularsiz (vizometriya), ko‘rish maydonlarini tekshirish (perimetriya), ko‘z ichki bosimini o‘lchash (tonometriya), keratometriya, ko‘zning oldingi qismini tekshirish (biomikroskopiya).

Ko‘zning oldingi qismini o‘rganish uchun biomikroskopiya (tirqishli lampa yordamida tekshirish) qo‘llanadi. Bu usul ko‘zning normal anatomik tuzilmalarini tekshirish, undagi eng kichik o‘zgarishlarni kuzatish imkonini beradi. Uning yordamida ko‘plab oftalmologik kasalliklarni erta bosqichda aniqlash mumkin. Elektrofiziologik tekshiruvlar elektr ta’sirini sezish chegarasini va ko‘ruv nervining labilligini (qo‘zg‘aluvchanlik darajasini) baholashni o‘z ichiga oladi. Qo‘shimcha ravishda gonioskopiya, glaukoma bo‘yicha tekshiruv va optik kogerent tomografiya ko‘z tuzilmalarida hamroh patologiyalari mavjud bemorlarda o‘tkaziladi. Bu tekshiruvlar ko‘z olmasining tuzilmalari holatini va bemorning ko‘rish imkoniyatini baholash, shuningdek, jarrohlik aralashuvi maqsadga muvofiqligini aniqlash uchun zarur.

Kataraktani davolash

Rossiyaning yoshga bog‘liq kataraktasi bor bemorlarga oftalmologik yordam ko‘rsatish bo‘yicha klinik tavsiyalariga ko‘ra, hozirgi vaqtda kataraktani davolashning yagona samarali usuli — xiralashgan ko‘z gavharini sun’iy gavhar bilan almashtirish.

Dunyoda har yili 20 milliondan ortiq shunday operatsiya bajariladi, Rossiyada esa taxminan yarim millionta.

Eng keng tarqalgan usul — ultratovushli fakoemulsifikatsiya bo‘lib, undan keyin intraokulyar linza implantatsiya qilinadi. Ushbu texnologiya bir qator muhim afzalliklarga ega: to‘qimalarning kam jarohatlanishi, chok qo‘yishga ehtiyoj bo‘lmasligi, operatsiya natijasida yuzaga keladigan astigmatizm darajasining kamayishi, yaxshi natijalar va reabilitatsiya muddatining qisqarishi.

Bundan tashqari, fakoemulsifikatsiya uchun kataraktaning to‘liq yetilishi shart emas: bu usul kasallikning dastlabki bosqichlaridayoq qo‘llanishi mumkin.

«Katarakta» tashxisi qo‘yilgan barcha bemorlar operatsiya vaqti hamda jarrohlik aralashuvi usulini tanlash uchun oftalmoxirurg maslahatidan o‘tishi kerak. Jarrohlik davolashni kechiktirish operatsiya natijasini yomonlashtirishi mumkin, chunki vaqt o‘tishi bilan gavhar zichlashadi va aralashuv murakkabroq hamda ko‘proq jarohat yetkazadigan bo‘lib qoladi.

Ko‘pincha bemor operatsiyadan bir necha soat o‘tib uyiga qaytishi va ko‘rish hamda jismoniy yuklamalarni sezilarli cheklamasdan odatiy turmush tarzini davom ettirishi mumkin.

Asoratsiz hollarda operatsiya odatda mahalliy anesteziya ostida bajariladi. Operatsiya davomida jarroh 1,8 dan 2,8 mm gacha bo‘lgan mikro-kesma hosil qiladi va unga maxsus asbob — fakoemulsifikatorning uchini kiritadi. Yuqori chastotada tebranadigan ushbu uch yordamida gavhar moddasi emulsiyaga aylantiriladi va aspiratsiya (so‘rib olish) yo‘li bilan ko‘zdan chiqariladi. Tabiiy gavhar o‘rniga mikro-kesma orqali sun’iy ko‘z gavhari — intraokulyar linza (IOL) joylashtiriladi. IOL o‘rnatilgandan so‘ng mikro-kesma o‘z-o‘zidan zich yopiladi va chok talab qilmaydi. Operatsiya odatda 25—45 daqiqa davom etadi va mahalliy anesteziya ostida bajariladi.

An’anaviy fakoemulsifikatsiya ko‘pincha yaxshi ko‘rish o‘tkirligini ta’minlasa va kamdan-kam asoratlar keltirib chiqarsa-da, bemorlar ko‘rishning tezroq tiklanishini hamda jarohatlanishning kamayishini kutadi. Bemorlar va mutaxassislar ehtiyojini hisobga olib, usul femtosekundli lazerdan foydalanish orqali takomillashtirildi. Bu lazer operatsiyaning turli bosqichlarini (oldingi kapsulotomiya, gavhar yadrosini bo‘laklash, shox pardada kesma hosil qilish) aniqroq bajarishga, ultratovush energiyasini va uning ta’sir davomiyligini kamaytirishga imkon beradi. Natijada operatsiyadan keyingi davrda asoratlar rivojlanishi xavfi pasayadi.

Hozirgi vaqtda intraokulyar linzalarning bir necha turi mavjud. Ular nafaqat katarakta tufayli yo‘qotilgan ko‘rishni tiklaydi, balki shox parda astigmatizmini ham to‘g‘rilashi (torik IOL) yoki bemorning ko‘zoynak taqishga bog‘liqligini kamaytirishi (multifokal IOL) mumkin.

2015-yilda Rossiyada taxminan 460 mingta fakoemulsifikatsiya operatsiyasi bajarilgan.

Rasmlar

Tarixdan

Katarakta haqidagi eng qadimgi ma’lumotlardan biri miloddan avvalgi 2457—2467-yillarga oid haykal bilan bog‘liq. U 1860-yilda Saqqarada topilgan bo‘lib, unda kohin Kaaperning chap ko‘zida yaqqol oq dog‘ tasvirlangan. Taxminlarga ko‘ra, bu rivojlanayotgan katarakta bo‘lib, haykal muallifi uni batafsil aks ettira olgan. Hozir bu haykal Misr muzeyida, Qohirada saqlanadi.

Kataraktani davolash tartibini birinchi bo‘lib Maharshi Sushruta ismli qadimgi hind jarrohi hind tibbiyotiga oid risola — «Sushruta Samhita, Uttar Tantra»da (miloddan avvalgi 800-yil) (Dyuk-katta, 1969; Chen, 2010) bayon qilgan. Ushbu operatsiyada egri igna yordamida gavhar yadrosi ko‘zning orqa qismiga surilgan. So‘ng ko‘z iliq moy bilan namlangan va bog‘lab qo‘yilgan.

Kataraktani davolashning yana bir usulini milodiy II asrda yunon tabibi Antill tasvirlagan. X asrda uning yozuvlarini fors tabibi Muhammad ibn Zakariyo ar-Roziy qayta ko‘chirgan. Ushbu usulda katarakta ichi kovak asbob yordamida so‘rib chiqarilgan. X asrda shu usuldan iroqlik oftalmolog Ammor ibn Ali (Mosuldan), XIV asrda esa misrlik oftalmolog ash-Shoziliy foydalangan.

Zamonaviy davrda kataraktani jarrohlik yo‘li bilan olib tashlagan birinchi shifokor fransuz jarrohi Jak Daviyel bo‘lib, u 8-aprel kuni, 1747-yilda shu operatsiyani o‘tkazgan.

Tabiiy ko‘z gavharini ilk bor sun’iy analog bilan almashtirish Ikkinchi jahon urushidan keyin ingliz jarrohi Garold Ridli tomonidan amalga oshirilgan. U ko‘ziga plastik parchalari kirib jarohatlangan uchuvchilarda (plastik samolyot kabinasi tarkibiga kirgan) hech qanday nojo‘ya reaksiya rivojlanmaganini payqagan. Shu tariqa u sun’iy gavharni polimetilmetakrilatdan (PMMA) tayyorlash fikriga kelgan va uni 8-fevral 1950-yilda Elizabet Etvud ismli 45 yoshli hamshiraga implantatsiya qilgan.

Zamonaviy tadqiqotlar

Xitoy va AQSH olimlari 2016-yil mart oyida kataraktani o‘zak hujayralar yordamida davolashga oid tadqiqot natijalarini e’lon qildi. Bu texnologiya inson ko‘zining o‘zida eski gavhar o‘rniga yangisini o‘stirishni nazarda tutadi. Tajribalarida tadqiqotchilar embrion to‘qimasidan emas, balki ayrim a’zolarda, jumladan, gavharda oz miqdorda uchraydigan o‘zak hujayralardan foydalangan. Bu hujayralar shikastlangandan keyin qayta tiklanishi va nobud bo‘layotgan to‘qimalarning o‘rnini asta-sekin egallashi mumkin. Shifokorlar xiralashgan gavhar massasini olib tashlab, so‘ng kapsula xaltachasi ichidagi o‘zak hujayralarni faollashtirishga asoslangan operatsiya usulini taklif qilgan. Usul hayvonlarda sinovdan o‘tkazilib, ijobiy natija bergan. Shundan keyin mutaxassislar tug‘ma kataraktasi bor 12 nafar chaqaloqni operatsiya qilgan. Natijada barcha bemorlarning ko‘rish qobiliyati tiklangan.

Havolalar