| Kushing kasalligi | |
|---|---|
| KXT-10 | E24.0 |
| OMIM | 219090 |
| MedlinePlus | 000348 |
Kushing kasalligi — og‘ir neyroendokrin kasallik bo‘lib, buyrak usti bezlari po‘stloq qavatining giperfunksiyasi hamda AKTGning ortiqcha ajralishi bilan kechadi. Bunga po‘stloq osti va miya ustuni tuzilmalarining birlamchi zararlanishi (talamus, gipotalamus, retikulyar formatsiya, adenogipofiz) yoki ichki a’zolar o‘smalarining ektopik AKTG ishlab chiqarishi sabab bo‘ladi.
Epidemiologiya
Kasallik yiliga har 1 : 100 000 — 1 : 1 mln aholiga nisbatan uchraydi, ko‘pincha 20 yoshdan 45 yoshgacha rivojlanadi, ba’zan bolalikda ham kuzatiladi. Ayollar erkaklarga qaraganda 5 marta ko‘proq kasallanadi.
Tarixi
Kasallik amerikalik jarroh Harvi Kushing nomi bilan atalgan. U 1912-yilda klinik sindromni tavsiflab, unga «gipofizar bazofilizm» deb nom bergan. 1924-yilda sovet nevrologi Nikolay Mixaylovich Itsenko oraliq miya–gipofiz sohasi zararlangan ikki bemor haqida ma’lum qilgan. Shu sababli 1950-yillarda SSSRda «barcha fanlarda ruslarning ustuvorligini himoya qilish» kampaniyasi davrida kasallik «Itsenko kasalligi» deb qayta nomlangan.
Ta’rifi
«Kushing kasalligi» atamasi gipotalamus–gipofiz–buyrak usti bezlari tizimining patologiyasini, ya’ni neyroendokrin kasallikni anglatadi. Kushing kasalligini giperkortitsizm sindromidan (Kushing sindromidan) farqlash lozim. Bu sindromning sababi xavfsiz yoki xavfli buyrak usti bezi o‘smasi yoxud turli a’zolarda (bronxlar, timus, oshqozon osti bezi, jigar) joylashgan ektopik o‘smalar ajratadigan glyukokortikoidlar.
Etiologiyasi
Kushing kasalligining etiologiyasi aniqlanmagan. Har ikki jinsdagi bemorlarning anamnezida boshning lat yeyishi, miya chayqalishi, bosh miya jarohatlari, ensefalitlar, araxnoiditlar va markaziy nerv tizimining boshqa zararlanishlari (kortikotropinoma) kabi holatlar qayd etiladi. Ayollarda Kushing kasalligi ko‘pincha tug‘ruqdan keyin yuzaga keladi.
Patogenezi
Kushing kasalligi patogenezining asosini AKTG sekretsiyasini boshqarish mexanizmining o‘zgarishi tashkil etadi. Dofamin faolligi pasayishi natijasida kortikotropin-rilizing gormon (KRG, kortikoliberin) va adrenokortikotrop gormon (AKTG) ajralishiga tormozlovchi ta’sir susayadi, serotonin tizimining tonusi esa oshadi. Natijada gipotalamus–gipofiz–buyrak usti bezlari tizimi faoliyatining boshqarilishi va KRG—AKTG—kortizol sekretsiyasining sutkalik ritmi buziladi; «teskari aloqa» mexanizmi ishlamay qoladi. Bunda AKTG miqdori ortishi bilan bir vaqtda buyrak usti bezlari po‘stloq qavatida kortizol, kortikosteron, aldosteron va androgenlar ortiqcha ishlab chiqariladi; stressga javoban, ya’ni insulin ta’siridagi gipoglikemiya sharoitida kortizol darajasining ko‘tarilishi kabi javob reaksiyasi yo‘qoladi. Qonda kortizol miqdorining uzoq vaqt davomida yuqori bo‘lishi giperkortitsizmga xos belgilar majmuasining rivojlanishiga olib keladi.
Aksariyat hollarda gipofiz adenomasi aniqlanadi. Makroadenomalar 10 % hollarda uchraydi, qolganlari esa faqat kompyuter tomografiyasi yoki tashxisiy jarrohlik adenomektomiyasi yordamida aniqlanadigan gipofiz mikroadenomalaridir (bemorlarning kichik bir qismida o‘sma topilmaydi — gistologik tekshiruv faqat gipofiz bazofil hujayralarining giperplaziyasini ko‘rsatadi). Hozirgacha Kushing kasalligidagi gipofiz adenomalari adenogipofizning birlamchi zararlanishi natijasimi yoki ularning rivojlanishi markaziy nerv tizimining yuqoriroq bo‘limlaridagi buzilishlar bilan bog‘liqmi, uzil-kesil isbotlanmagan.
Klinik ko‘rinishi
Kasallikning asosiy belgilari:
- Semirish: yog‘ yelka, qorin, yuz, sut bezlari va orqada to‘planadi. Gavda semiz bo‘lishiga qaramay, bemorning qo‘l-oyoqlari ingichka bo‘ladi. Yuz yumaloqlashadi, yonoqlar qizaradi.
- Terida pushti-binafsha yoki to‘q qizg‘ish cho‘zilish chiziqlari (striyalar) paydo bo‘ladi.
- Tana tuklarining haddan tashqari o‘sishi. Ayollarning yuzida mo‘ylov va soqol o‘sadi.
- Ayollarda hayz sikli buziladi va bepushtlik yuzaga keladi, erkaklarda esa jinsiy mayl hamda potensiya pasayadi.
- Mushaklar zaiflashadi.
- Suyaklar mo‘rtlashadi (osteoporoz rivojlanadi), hatto umurtqa pog‘onasi va qovurg‘alarda patologik sinishlar ro‘y berishi mumkin.
- Arterial qon bosimi ko‘tariladi.
- Insulinga sezuvchanlik buziladi va qandli diabet rivojlanadi.
- Siydik-tosh kasalligi rivojlanishi mumkin.
- Ba’zan uyqu buzilishi, eyforiya va depressiya kuzatiladi.
- Immunitet pasayadi. Bu trofik yaralar, terining yiringli zararlanishlari, surunkali piyelonefrit, sepsis va boshqa holatlar bilan namoyon bo‘ladi.
Differensial tashxis
Quyidagi holatlar bilan farqlovchi tashxis o‘tkaziladi: giperkortitsizm sindromi (kortikosteroma yoki kortikoblastoma), gipotalamik sindrom, o‘smirlik davridagi dispituitarizm (o‘smirlik davri gipotalamik sindromi), giperkortizolemiya, ekzogen semirish va adrenogenital sindrom:
Giperkortitsizm sindromi (Kushing sindromi)
Bunda adenogipofiz patologiyasi aniqlanmaydi, AKTG sekretsiyasi kamaygan bo‘ladi, buyrak usti bezi sohasida o‘smalar aniqlanadi; skanerlashda radiofarmatsevtik preparatning buyrak usti bezida to‘planishi kuchaygani qayd etiladi.
Gipotalamik sindrom
Giperkortizolemiya
Ekzogen semirish
Buyrak usti bezlari po‘stloq qavatining tug‘ma disfunksiyasi
Davolash
Kasallik yengil yoki o‘rtacha og‘irlikda kechganda oraliq miya–gipofiz sohasiga nur terapiyasi (gamma-terapiya yoki proton terapiyasi) qo‘llanadi; gamma-terapiyadan so‘ng rezerpin sutkasiga 1 mg miqdorda (4—6 oy davomida) buyuriladi. Nur terapiyasi samara bermasa, gipofiz o‘smasi olib tashlanadi yoki xloditan (buyrak usti bezlari po‘stloq qavatida gormonlar biosintezini to‘xtatuvchi modda) bilan davolash kursi rezerpin, parlodel, difenin va peritolni qo‘llash bilan birgalikda o‘tkaziladi.
Kasalligi og‘ir bemorlarda ikki tomonlama adrenalektomiya amalga oshiriladi; operatsiyadan so‘ng buyrak usti bezlarining surunkali yetishmovchiligi rivojlanadi va doimiy o‘rnini bosuvchi davolash talab etiladi.
Prognoz
Prognoz kasallikning davomiyligiga, belgilarining og‘irligiga va bemorning yoshiga bog‘liq:
- kasallik uzoq davom etmagan, yengil shaklda kechayotgan va bemor 30 yoshdan kichik bo‘lgan hollarda prognoz ijobiy;
- kasallik uzoq davom etgan o‘rtacha og‘ir hollarda buyrak usti bezlari po‘stloq qavatining faoliyati me’yorlashganidan keyin ham ko‘pincha yurak-qon tomir tizimi va buyraklar faoliyatidagi qaytmas buzilishlar, arterial gipertenziya, qandli diabet, osteoporoz;
- ikki tomonlama adrenalektomiya buyrak usti bezlarining surunkali yetishmovchiligiga olib keladi. Bunda doimiy o‘rnini bosuvchi gormon terapiyasi talab etiladi; uning maqsadi — Nelson sindromining oldini olish.
Kasallik belgilari butunlay yo‘qolsa, mehnat qobiliyati saqlanishi mumkin. To‘liq adrenalektomiyada mehnat qobiliyati yo‘qoladi.