Yaqinni yaxshi ko‘rish (miopiya)

Miopiya
XKT-11 9D00.0
XKT-10 H52.1
XKT-10-KM H52.1
XKT-9 367.1
XKT-9-KM 367.1
OMIM 160700, 255500, 300613, 310460, 603221, 608367, 608474, 608908, 609256, 609257, 609258, 609259, 609994, 609995, 610320, 612554, 612717, 613969, 614166, 614167, 615420, 615431 va 615946
DiseasesDB 8729
MedlinePlus 001023
MeSH D009216
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Yaqindan ko‘rish (shuningdek, miopiya; qadimgi yunoncha μύω — «ko‘zimni qisaman» va ὄψις — «nigoh, ko‘rish») — ko‘rishning buzilishi bo‘lib, bunda odam yaqindagi narsalarni yaxshi, uzoqdagilarni esa yomon ko‘radi. Bu nuqson shundan iboratki, yorug‘lik nurlarining sinishi (refraksiya) anomaliyasi tufayli tasvir to‘r pardaga (ko‘zning ichki pardasiga) emas, balki uning oldiga fokuslanadi. Yaqindan ko‘rish ametropiyaning bir turi hisoblanadi. Bu muammoni bartaraf etish uchun ko‘zoynaklardan yoki kontakt linzalardan foydalanish mumkin. Ularning optik kuchi manfiy qiymatda bo‘ladi.

Belgilari va alomatlari

Normal ko‘rish
Miopiyada xuddi shu tasvir

Yaqindan ko‘radigan odam muayyan masofagacha aniq ko‘ra oladi, ammo undan uzoqdagi buyumlar unga xira ko‘rinadi. Miopiya darajasi yetarlicha yuqori bo‘lsa, bu hatto odatdagi o‘qish masofasida ham ko‘rishga ta’sir qilishi mumkin. Odatdagi ko‘rikda miopiyasi bor odamning ko‘zi ko‘p hollarda tuzilishi jihatidan ko‘rishi normal odamning ko‘zidan farq qilmaydi.

Yaqindan ko‘rish ko‘pincha maktab yoshidagi bolalarda namoyon bo‘lib, 8 yoshdan 15 yoshgacha asta-sekin kuchayib boradi.

Sabablari

Hozircha yaqindan ko‘rishning paydo bo‘lishi va kuchayib borish sabablari ishonchli tarzda aniqlanmagan, uning oldini olish usullari ham ishlab chiqilmagan. XX asr oxiri va XXI asr boshida miopiya holatlarining keskin ko‘payishi odamlarning turmush tarzidagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Maktab o‘quvchilarining ko‘rish qobiliyati nega yomonlashayotganini tushuntirish uchun ko‘plab nazariyalar ilgari surilgan. Ko‘plab tadqiqotchilar qo‘llab-quvvatlaydigan taxminga ko‘ra, bugungi insoniyat tarixning boshqa har qanday davriga qaraganda ancha ko‘p vaqtini bino ichida, yaqin masofadagi narsalarga qarab o‘tkazadi. Bu kompyuter ekrani qarshisida ishlash yoki elektron qurilmalardan doimiy foydalanish zarurati bilan bog‘liq (ishda, maktabda yoki shunchaki ko‘ngilxushlik uchun). Biroq shu omillarga qaramay, turli aholi guruhlarida miopiyaning ko‘payishi kompyuterlar va smartfonlar kundalik hayotning odatiy qismiga aylanishidan ancha oldin boshlangan.

1965-yilda professor E. S. Avetisov miopiya patogenezining uch omilli nazariyasini taklif qilgan. Bu nazariya yaqin masofada ko‘rish bilan bog‘liq ishlarni, irsiy moyillikni hamda zaiflashgan sklerani hisobga oladi. Irsiy moyillikni, masalan, bir tuxumli egizaklar turli sharoitda ulg‘aygan bo‘lsa ham, ularning ko‘zlarida miopiya bo‘yicha o‘xshashlik kuzatilgani tasdiqlaydi.

XX va XXI asrlar chegarasida o‘tkazilgan tadqiqotlar 1890-yillarda mashhur bo‘lgan, D vitamini yetishmovchiligi (quyosh nuri yetarli tushmasligi) bilan bog‘liq nazariyaga qiziqishni qayta uyg‘otdi. Unga ko‘ra, ochiq havoda ko‘proq vaqt o‘tkazadigan bolalarda miopiya rivojlanish xavfi pastroq. Maktab binolaridagi kunduzgi yorug‘lik miopiyaning oldini olishini tasdiqlovchi dalillar yetarli bo‘lmasa-da, bunday bog‘liqlik kuzatiladi. D vitamini ko‘z to‘r pardasida dofamin ishlab chiqarilishini rag‘batlantiradi; dofamin ko‘zning o‘q bo‘ylab uzayishiga to‘sqinlik qiladi. Buni miopiya ham, raxit ham qish mavsumida kuchayishga moyil ekani bilvosita tasdiqlaydi.

Yaqindan ko‘rishning paydo bo‘lishiga hamroh bo‘ladigan omillar qatoriga yaqin masofada erta yoshdan boshlab ko‘zni ko‘p zo‘riqtirish, kompyuter va qurilmalardan uzoq vaqt foydalanish bilan birga, jismoniy rivojlanishning yetarli emasligi, balog‘at davridagi endokrin o‘zgarishlar, kalsiy, rux va selen yetishmovchiligi, gipovitaminoz, immunitetning pasayishi, noqulay ekologik sharoit va noto‘g‘ri ovqatlanish, biriktiruvchi to‘qimada katabolik jarayonlarning kuchayishi ham kiradi.

Mexanizmi

Miopiyada yorug‘likning sinishi buzilganligi sababli uning fizik mohiyati fokusi to‘g‘ri sozlanmagan har qanday optik tizimga o‘xshaydi.

Eng ko‘p uchraydigan sabab — uzunligi ortgan ko‘z olmasi bo‘lib, buning natijasida to‘r parda fokus tekisligidan orqada joylashadi. Kamroq uchraydigan holatda ko‘zning nur sindiruvchi tizimi (shox parda va gavhar) nurlarni zarur bo‘lganidan kuchliroq sindiradi. Natijada ular ham to‘r pardada emas, balki undan oldinda bir nuqtaga yig‘iladi. Har ikkala holatda ham uzoqdagi buyumlarga qaralganda to‘r pardada noaniq, xira tasvir hosil bo‘ladi. Shu bilan birga, yaqin buyumlardan tarqaladigan nurlar to‘r pardaga fokuslanadi.:279—294.

Yaqindan ko‘rish kipriksimon mushakning spazmi (yosh davrda) yoki jarohat tufayli gavharning siljishi (qisman chiqishi) sababli ham yuzaga kelishi mumkin. Ko‘rishi normal ko‘zlar (sharsimon shakldagi ko‘zlar) yaqin buyumlarga qaraganda kipriksimon mushakni taranglashtirishi kerak. Bu mushak elastik gavharni qavariqroq shaklga keltiradi, natijada ko‘zning butun optik tizimining nur sindirish kuchi ortadi (bu akkomodatsiyaning zo‘riqishi deyiladi). Miopiyasi 3–4 dioptriya yoki undan yuqori bo‘lgan ko‘zlarda esa ko‘z oldidan 33—25 sm masofada (odatdagi, o‘rtacha va eng qulay ish masofasida) akkomodatsiyani ishga solib, nur sindirish kuchini oshirishga hojat yo‘q — ko‘zlar bo‘shashgan holatda bo‘ladi.:279—294.

Yosh o‘tishi bilan ko‘z akkomodatsiyasi asta-sekin o‘zgaradi, chunki gavhar elastikligini va shaklini o‘zgartirish qobiliyatini yo‘qotadi (presbiopiya). Biroq miopiyasi 3–4 dioptriya va undan yuqori bo‘lgan odam yoshligidagidek yaqinni aniq ko‘ra oladi, chunki bunda akkomodatsiyani zo‘riqtirish talab etilmaydi.:252.

Tarqalishi

Dunyo bo‘ylab ushbu ko‘rish nuqsoniga ega odamlar soni muttasil ortmoqda. Ayrim mualliflarning ma’lumotlariga ko‘ra, Osiyoning ba’zi hududlarida (Singapur, Xitoy, Yaponiya va Koreya) miopiyaning tarqalishi 80–90 % atrofida, Seulda esa 96,5 % ga yetadi. Brien Holden Vision Institute (inglizcha) ma’lumotlariga ko‘ra, 2050-yilga kelib taxminan 4758 million kishi (Yer aholisining qariyb yarmi) miopik refraksiyaga ega bo‘ladi, shulardan 938 million kishida yuqori darajali miopiya kuzatiladi.

Yaqindan ko‘rish turlari

Tibbiyotning oftalmologiya sohasida yaqindan ko‘rish quyidagi turlarga bo‘linadi:

  • tug‘ma (myopia congenita) — kam uchraydigan, hayotning dastlabki kunlaridanoq aniqlanadigan va ko‘z olmasi rivojlanishidagi anomaliyalar tufayli yuzaga keladigan miopiya;
  • orttirilgan — tug‘ilgandan ancha vaqt o‘tgach paydo bo‘ladigan miopiya;
  • yuqori darajali (myopia alta) — darajasi 6,0 dioptriyadan oshadigan miopiya;
  • soxta (spazmatik, psevdimiopiya, myopia falsa) — kipriksimon mushak tonusining oshishi (spazm — akkomodatsiya spazmi) natijasida yuzaga keladigan va mushak tonusi me’yorlashganda yo‘qoladigan miopiya;
  • vaqtinchalik (myopia transitoria) — soxta miopiyaning bir turi bo‘lib, quyidagi omillar ta’sirida paydo bo‘ladi: turli kasalliklarning rivojlanishi (masalan, qandli diabet) va/yoki dori vositalarining ta’siri (masalan, sulfanilamid preparatlari);
  • tungi (shomgi, myopia nocturna) — yorug‘lik yetishmaganda paydo bo‘ladigan va yoritilish kuchayganda yo‘qoladigan miopiya;
  • shox pardaga bog‘liq — shox parda kasalligi (masalan, jarohat yoki yallig‘lanish) natijasida uning shakli o‘zgarishi tufayli yuzaga keladigan miopiya;
  • gavharga bog‘liq — gavhar shakli o‘zgarishi (odatda kataraktada) tufayli paydo bo‘ladigan miopiya;
  • o‘q bo‘ylab (myopia axialis) — ko‘zning optik o‘qi uzayganda namoyon bo‘ladigan miopiya;
  • asoratlangan (myopia complicata) — ko‘rish qobiliyatini yo‘qotishga olib keluvchi ko‘zdagi anatomik o‘zgarishlar bilan kechadigan miopiya;
  • kuchayib boruvchi (myopia progressiva) — ko‘zning orqa qismi cho‘zilishi tufayli miopiya darajasi asta-sekin oshib borishi bilan tavsiflanadi.

Yaqindan ko‘rish darajalari

Og‘irlik darajasiga ko‘ra miopiya uch darajaga ajratiladi:

  • yengil: −3 dioptriyagacha;
  • o‘rtacha: −3,25 dan −6 dioptriyagacha;
  • yuqori: −6 dioptriyadan yuqori.

Yuqori darajali miopiya juda katta ko‘rsatkichlarga — −15, −20, −30 dioptriyaga ham yetishi mumkin.

Yengil va o‘rtacha darajali miopiyada, odatda, uzoqni ko‘rish uchun to‘liq yoki deyarli to‘liq optik korreksiya qilinadi, yaqin masofada ishlash uchun esa kuchsizroq (1—2 dioptriyaga) linzalar qo‘llanadi.

Yaqindan ko‘rish tug‘ma bo‘lishi yoki vaqt o‘tishi bilan paydo bo‘lishi, ba’zan esa kuchayib borishi mumkin. Yuqori darajali miopiyada doimiy korreksiya talab etiladi; uzoq va yaqin masofalar uchun korreksiya darajasi bemorning ko‘tara olishiga qarab belgilanadi. Ko‘zoynak ko‘rish o‘tkirligini yetarlicha oshirmasa, kontakt linzalar bilan korreksiya tavsiya etiladi.

Korreksiya usullari

Miopiyani ikki tomoni botiq linza bilan korreksiya qilish

Atrofdagi buyumlarni aniqroq ko‘rish uchun ko‘zoynak yoki kontakt linzalardan (faqat taqilgan vaqtda), ortokeratologik linzalardan (yechilganidan keyin bir necha soat davomida) yoki refraksion jarrohlikdan foydalanish mumkin.

AQSh Milliy sog‘liqni saqlash instituti ma’lumotlariga ko‘ra, yaqindan ko‘rishning oldini olish usullari mavjud emas, ko‘zoynak va kontakt linzalardan foydalanish esa ushbu ko‘rish nuqsonining kuchayishiga ta’sir qilmaydi.

Miopiyani korreksiya qilishning bir necha usuli bor: ko‘zoynaklar, kontakt linzalar, ko‘rishni lazer yordamida korreksiya qilish, gavharni refraksion maqsadda almashtirish (linsektomiya va ko‘z ichiga sun’iy linza implantatsiyasi), fakik linzalarni implantatsiya qilish (bunda sun’iy linza shox parda bilan tabiiy gavhar orasiga o‘rnatiladi), radial keratotomiya, davolovchi trenajyorlar. Miopiya darajasiga qarab, odam ko‘zoynakni doimiy taqishga yoki faqat uzoqdagi buyumni ko‘rish zarur bo‘lganda (masalan, televizor va film ko‘rishda, avtomobil boshqarishda yoki kompyuterda ishlashda) foydalanishga ehtiyoj sezishi mumkin.

Miopiyada ko‘zoynak oynalari va kontakt linzalarning optik kuchi manfiy son bilan belgilanadi. Refraksion jarrohlik ko‘zoynak yoki kontakt linzalarga ehtiyojni kamaytirishi yoki butunlay bartaraf etishi mumkin. Bunday operatsiyalar ko‘pincha maxsus lazerlar yordamida bajariladi.

Fotorefraktiv keratektomiya (FRK)

So‘nggi yillarda miopiyani korreksiya qilishda fotorefraktiv keratektomiyaning yangi texnologiyasi (FRK) uchun eksimer lazerlardan 193 nm to‘lqin uzunligida foydalanish katta qiziqish uyg‘otmoqda.

1983-yilda miopiyani korreksiya qilish uchun eksimer lazer ishlatilgani haqida ilk bor xabar berilganidan buyon bu usulning qo‘llanishi juda tez kengaydi.

«Klassik FRK»ning yaxshi natijalarini miopiya −6,0 dioptriyagacha bo‘lganida eng ishonchli bashorat qilish mumkin. Miopiyaning yuqori darajalarida ko‘proq TransFRK usuli qo‘llanadi; aks holda miopiyaning qaytalanish ehtimoli mavjud, biroq uni takroriy muolaja bilan tuzatish mumkin.

Lazerli keratomilyoz (LASIK)

Lazerli keratomilyoz — yaqindan ko‘rish, uzoqdan ko‘rish yoki astigmatizmni korreksiya qilishga qaratilgan lazer va jarrohlikni birlashtiruvchi operatsiya. U yuqori texnologiyali va bemor uchun qulay muolajalardan biri hisoblanadi, chunki qisqa vaqt ichida ko‘zoynak va kontakt linzalarsiz imkon qadar yaxshi ko‘rishga erishish imkonini beradi. Ayrim holatlarda (shox parda qalinligi imkon bersa) miopiyani (−15 dioptriyagacha), uzoqdan ko‘rishni (+10 dioptriyagacha), shuningdek, astigmatizmning ko‘plab holatlarini korreksiya qilish mumkin.

Bunday korreksiya miopiyaning o‘zini davolamaydi, balki shox pardaning yuqori qatlami shaklini lazer bilan o‘zgartirib, uning optik ta’sirini qoplaydi. Shox pardaning yuqori qismida yupqa qopqoqcha shaklida kesma qilinadi. Kompyuter boshqaruvidagi lazer bir necha soniya davomida kesma ostidagi shox pardaning optik yuzasini o‘zgartiradi va tasvirni to‘r pardaga aniq fokuslash imkonini beradi. Shu tariqa ko‘rishning normal darajasi to‘liq tiklanadi. Keyin kesilgan qopqoqcha o‘z joyiga qaytariladi va shox pardaning yuqori qatlamini shikastlashning oldi olinadi. Ayrim nojo‘ya ta’sirlar kuzatilishi mumkin, ulardan biri — shishasimon tananing destruksiyasi. Xavflarni imkon qadar kamaytirish uchun operatsiyadan oldin batafsil tekshiruvdan o‘tish zarur.

Davolovchi trenajyorlar

Ko‘z akkomodatsiyasini rag‘batlantirishga mo‘ljallangan turli trenajyorlar bilan miopiyani davolash samaradorligi isbotlanmagan. Ko‘rishni apparatlar yordamida davolash faqat ayrim MDH mamlakatlarida qo‘llanadi. Mutaxassis oftalmologlar bu usulni yaqindan ko‘rishni davolash yoki oldini olishning samarali yo‘li deb hisoblamaydi.

Yaqindan ko‘rish asoratlari

Miopiya kuchayib borishi va sklerada stafilomalar (bo‘rtib chiqishlar) hosil bo‘lishi, to‘r pardada hamda shishasimon tanada distrofik o‘zgarishlar va qon quyilishlar, og‘ir holatlarda esa ularning ajralishi kabi asoratlar rivojlanishi mumkin. Shundan kelib chiqib, miopik kasallik tushunchasi paydo bo‘lgan; uni oddiy miopiya bilan adashtirmaslik kerak. Miopik kasallik — ko‘z tuzilishidagi o‘zgarishlar bilan kechadigan asoratlangan miopiya shakli, oddiy miopiya esa faqat optik nuqsondir.

Yaqindan ko‘rish quyidagi ko‘z asoratlarining rivojlanish xavfini oshiradi: glaukoma, katarakta, to‘r pardaning ajralishi hamda ko‘rish organlarining turli distrofiyalari. Shu sababli miopiyaning kuchayishini barqarorlashtirish va uning oldini olish yo‘llarini topish muhim vazifa bo‘lib qolmoqda.

Harbiy-tibbiy ekspertiza

Yaqindan ko‘rish kasalliklar jadvalining 34-moddasida nazarda tutilgan (jadval Rossiya Federatsiyasi hukumatining 04.07.2013-yildagi 565-son qarori bilan tasdiqlangan):

  • harbiy xizmatga yaroqlilik toifasi «В» (cheklangan darajada yaroqli) — istalgan ko‘zning meridianlaridan birida miopiya 6,0 dioptriyadan yuqori bo‘lsa;
  • harbiy xizmatga yaroqlilikning «Д» toifasi (yaroqsiz) — miopiya 12,0 dioptriyadan yuqori bo‘lsa.

Ko‘rishni lazer yordamida korreksiya qildirgan chaqiriluvchilarning tibbiy ko‘rigida komissiya qarori chaqiruv paytidagi ko‘rish tekshiruvi natijalariga qarab belgilanadi. Davolash natijalari qoniqarli bo‘lsa yoki miopiya 6,0 dioptriyagacha saqlanib qolgan bo‘lsa, yigitga miopiya darajasiga qarab harbiy xizmatga yaroqlilikning «А» yoki «Б» toifasi beriladi.

Adabiyotlar

  • Kuznetsova M. V. Yaqindan ko‘rishning rivojlanish sabablari va uni davolash. — M.: MEDpress-inform, 2004. — 176 b. — ISBN 5-98322-020-9.
  • Stukalov S. E., Faustov A. S., Popov V. I. va boshqalar. Yaqindan ko‘rishning turli shakllari klinikasi, davolash va profilaktikasi. — Rostov-Don: Feniks, 2007. — 128 b. — ISBN 978-5-222-10942-7.
  • Avetisov E. S. Yaqindan ko‘rish. — M.: Meditsina, 1986. — 240 b.
  • Doljich R. R., Doljich G. I. Oftalmologiya: oftalmologlar uchun qo‘llanma. — Rostov-Don: Feniks, 2008. — 286 b. — ISBN 978-5-222-12005-7.
  • Bolalarda ko‘rish funksiyalari va ularni korreksiya qilish / S. E. Avetisov, T. P. Kashchenko, A. M. Shamshinova tahriri ostida. — M.: Meditsina, 2005. — 872 b. — ISBN 5-225-04115-9.

Havolalar