Tormozlanish nurlanishi nima

Atom yadrosining elektr maydonida yo‘nalishi o‘zgarayotgan yuqori energiyali elektronlarning tormozlanish nurlanishi
Tormozlanish nurlanishining kesimi: fotonning energiyasi 30 keV va elektron to‘qnashadigan zarracha — proton.

Tormozlanish nurlanishi — elektromagnit nurlanish bo‘lib, u zaryadlangan zarrachaning elektr maydonida sochilishi (tormozlanishi) paytida yuzaga keladi. Ba’zan «tormozlanish nurlanishi» tushunchasiga makroskopik magnit maydonlarida (masalan, tezlatkichlarda, kosmik fazoda) harakatlanuvchi relyativistik zaryadlangan zarrachalar nurlanishi ham kiritiladi va u magnit tormozlanish nurlanishi deb ataladi. Biroq bu holatda kengroq ishlatiladigan nom — «sinxrotron nurlanishi». Nemischa Bremsstrahlung so‘zi ingliz tilida mustahkam o‘rnashgan.

Klassik elektrodinamikaga ko‘ra, tormozlanish nurlanishining asosiy qonuniyatlari yetarlicha yaxshi tavsiflanadi va uning intensivligi zaryadlangan zarrachaning tezlanishi kvadratiga proporsional bo‘ladi. Tezlanish zarrachaning m massasiga teskari proporsional bo‘lgani uchun ayni bir maydonda eng yengil zaryadlangan zarracha — elektronning nurlanishi, masalan, protonnikidan millionlab marta kuchliroq bo‘ladi (I≈a2≈1/m2). Shuning uchun amalda ko‘pincha elektronlarning atom yadrolari va elektronlarning elektrostatik maydonida sochilishi natijasida yuzaga keladigan tormozlanish nurlanishi kuzatiladi va undan foydalaniladi. Xususan, rentgen nurlarining rentgen naychalarida va gamma-nurlanishning moddadan o‘tayotgan tezkor elektronlar tomonidan chiqarilishi shu hodisa bilan bog‘liq.

Qizigan siyrak plazmadagi issiqlik harakati ham sezilarli tormozlanish nurlanishini keltirib chiqarishi mumkin. Bu holatda issiqlik nurlanishi ham hisoblangan tormozlanish nurlanishining elementar jarayonlari plazmani tashkil etuvchi zaryadlangan zarrachalarning to‘qnashuvi tufayli sodir bo‘ladi. To‘liq ionlashgan plazma chiqaradigan tormozlanish nurlanishining hajmiy quvvati quyidagiga teng:

Q=1,5⋅10−27neniZ2Te,

bu yerda Q — hajmiy quvvat, erg/(s · sm3);

Z — elementning tartib raqami;
ne,ni — elektronlar va ionlarning konsentratsiyalari, sm−3;
Te — elektron plazmasining harorati, K.

Masalan, elektronlar harorati 1⋅108 K va elektronlar konsentratsiyasi 1⋅1016 sm-3 bo‘lgan bir litr vodorod plazmasi taxminan 150 kVt quvvatli rentgen nurlanishi chiqaradi. Yerning sun’iy yo‘ldoshlari paydo bo‘lgach kuzatish imkoniyati yuzaga kelgan kosmik rentgen nurlanishining bir qismi, ehtimol, issiqlik tormozlanish nurlanishidir.

Tormozlanish natijasida hosil bo‘ladigan rentgen va gamma-nurlanish texnika, tibbiyot hamda biologiya, kimyo va fizika tadqiqotlarida keng qo‘llaniladi.

Tarixi

Tormozlanish nurlanishini ilk bor, ehtimol, Nikola Tesla 1894-yilda kuzatgan, biroq uning natijalari keng ommaga ma’lum bo‘lmagan. 1895-yilda Vilgelm Rentgen vakuum naychasidagi elektronlar dastasi modda (masalan, naycha devori) bilan to‘qnashganda moddadan o‘ta oladigan nurlanish paydo bo‘lishini aniqlagan. Dastlab Rentgen bu nurlanish oddiy ko‘ndalang elektromagnit tebranishlardan farqli ravishda «efirning bo‘ylama tebranishlari» bo‘lishi mumkin, deb taxmin qilgan. 1915-yilda Uilyam Dueyn va Franklin Xant tushayotgan elektronlar energiyasiga bog‘liq holda fotonlarning maksimal energiyasini ifodalovchi empirik bog‘lanishni aniqlagan. 1922-yilda Xelmut Kulenkampf tormozlanish nurlanishining spektri uzluksiz ekanini aniqlab, uning shaklini ham tavsiflagan. Tormozlanish nurlanishining birinchi (klassik) nazariyasi Xendrik Kramers tomonidan ko‘p o‘tmay ishlab chiqilgan.

Kvant-mexanik effektlarni hisobga oluvchi tormozlanish nurlanishi nazariyasi Zommerfeld tomonidan 1929-yilda ishlab chiqilgan.

Tormozlanish nurlanishi nazariyalari

Klassik nazariya

Klassik elektrodinamikada tezlanish bilan harakatlanuvchi har qanday zaryad elektromagnit to‘lqinlar hosil qiladi. Zaryadi Ze bo‘lgan yadro zaryadi ze va massasi m bo‘lgan zarrachaga beradigan tezlanish quyidagiga proporsional: Zze2/m. Shunda nurlanish intensivligi Z2z2/m2ga proporsional bo‘ladi. Shunday qilib, bir tomondan, nurlanish intensivligi zarrachalar tormozlanadigan elementning atom raqami kvadratiga proporsional. Ikkinchi tomondan, nurlanish intensivligi sochilayotgan zarrachaning massasiga kuchli bog‘liq. Shu sababli ayni bir moddada sochilganda protonlar yoki alfa-zarrachalar hosil qiladigan nurlanish intensivligi elektronlarnikidan millionlab marta kichik bo‘ladi. Hatto elektrondan og‘irroq eng yengil zarracha — myuon ham elektrondan 212 marta og‘ir va shu sababli 40 000 marta kuchsizroq nurlanish hosil qiladi. Shu sababli amalda tormozlanish nurlanishini asosan elektronlar yoki pozitronlar hosil qiladi.

Kvant elektrodinamikasi

Kvant nazariyasiga ko‘ra, Kulon maydonidagi elektron foton chiqarib, energiyasi pastroq holatga o‘tish ehtimoliga ega (bu jarayonda bir nechta foton hosil bo‘lish ehtimoli ham mavjud, lekin u juda kichik). Mohiyatan, bu jarayon elektronning yadroda noelastik sochilishidir. Elastik sochilish ham sodir bo‘lishi mumkin: bunda elektron energiyasi o‘zgarmaydi va foton chiqmaydi. Sochilish hodisalarining aksariyati aynan shunday bo‘ladi (energiyasi past elektronlar va yengil yadrolar uchun barcha sochilish hodisalarining faqat 1/137 qismi (nozik struktura doimiysi) noelastik sochilishga to‘g‘ri keladi).

Bu ehtimol, umuman olganda, elektronning o‘z energiyasiga bog‘liq. Norelyativistik yaqinlashuvda energiyasi k bo‘lgan fotonning yadrodan r0 masofada uchib o‘tayotgan elektron tomonidan chiqarilish kesimi quyidagiga teng:

ϕkd(kT0)=Z2r02137163dkkμ2p02lnp0+pp0−p,

bu yerda Z — yadro zaryadi,

μ — elektronning tinchlik energiyasi,
T0 — elektronning kinetik energiyasi,
p0 va p — elektronning to‘qnashuvdan oldingi va keyingi impulslari.

Demak, birinchi yaqinlashuvda foton hosil bo‘lish ehtimoli uning energiyasiga teskari proporsional, deyish mumkin. Boshqa tomondan, o‘ta yuqori energiyalarning chegaraviy holatida taqsimot quyidagicha ifodalanadi:

ϕkd(kE0)=2Z2r02137dkkEE0[E02+E2E0E−23][2ln2E0Eμk−1].

Ko‘rinib turibdiki, har ikkala holatda ham nurlanish ehtimoli quyidagi kattalikka bog‘liq: Z2.

Tormozlanish nurlanishini tavsiflovchi formulalar ko‘rinishiga atomning elektron qobiqlari tomonidan Kulon maydonining buzilishi ham ta’sir qiladi.

Sochilish vaqtida elektron kinetik energiyasining bir qismini yoki barchasini nurlantirishi mumkin. Uning maksimal kinetik energiyasi T, nurlangan energiya miqdori esa elektronning yadroga qanchalik yaqin o‘tishi va trayektoriyasi qanchalik kuchli o‘zgarishiga bog‘liq. Shunday qilib, tormozlanish nurlanishining maksimal chastotasi ℏν=T, bu tenglamadan quyidagi natija kelib chiqadi: ν=eVℏ, bu yerda V — elektronni tezlashtiruvchi kuchlanish. Bu tenglama Dueyn — Xant chegarasi [ingl.] deb ataladi. Bu klassik nazariya taxmin qiladigan va kvant-mexanik nazariya nazarda tutadigan energiya taqsimotlari o‘rtasidagi muhim farqlardan biridir: klassik nazariyada tormozlanish nurlanishi butun spektrni qamrab oladi.

Nurlanishning burchak bo‘yicha taqsimoti

Tormozlanish nurlanishining burchak bo‘yicha taqsimoti tushayotgan elektronlarning kinetik energiyasiga bog‘liq. Relyativistik elektronlarda fotonlar asosan konus ichida, uchidagi burchagi ε≈mec2Te bo‘lgan yo‘nalishlarda uchib chiqadi (bu qiymat fotonlarning o‘rtacha chiqish burchagidir). Bu holatda burchak bo‘yicha taqsimot quyidagi ko‘rinishga ega:

dσ(E,θ)=A⋅θdθθ2+mec2E.

Norelyativistik elektronlarda fotonlar oldinga ham, orqaga ham chiqishi mumkin; ularning burchak bo‘yicha taqsimoti quyidagiga proporsional: cos2θ, bu yerda θ — fotonning uchib chiqish yo‘nalishi bilan tormozlanayotgan elektron trayektoriyasi orasidagi burchak.

Qutblanish

Agar elektron to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tormozlansa, uning nurlanishi to‘liq qutblangan bo‘ladi. Ammo moddadagi tormozlanish nurlanishini giperbolik trayektoriyalar bo‘ylab harakatlanuvchi elektronlar hosil qiladi. Shu bois qutblanish faqat qisman yuz beradi. Elektron yadroga qanchalik yaqin uchib o‘tsa, uning trayektoriyasi shunchalik kuchli o‘zgaradi va tezlanishning harakatga qarama-qarshi yo‘nalgan tashkil etuvchisi shunchalik katta bo‘ladi. Shunday qilib, tormozlanish nurlanishi deyarli to‘liq qutblanadigan ikki holat mavjud: elektron yadroga juda yaqin o‘tib, deyarli to‘xtab qolganda (bunda tezlik va tormozlovchi maydon vektorlari deyarli parallel bo‘ladi) — bu fotonlarning qisqa to‘lqinli chegarasiga yaqin sohaga mos keladi; yoki elektron yadrodan nisbatan uzoq masofadan o‘tganda (bunda tezlik va maydon vektorlari perpendikulyar bo‘ladi, ya’ni qutblanish manfiy bo‘ladi) — bu eng past energiyali fotonlarga mos keladi. Oraliq holatlarda qutblanish darajasi pastroq bo‘ladi.

Tormozlanish nurlanishining umumiy qutblanishi taxminan 50 %.

Tormozlanish nurlanishining spektri

Turli energiyaga ega tushayotgan elektronlar uchun nurlanish intensivligining fotonning normallashtirilgan energiyasiga bog‘liqligi

Tormozlanish nurlanishining spektri uzluksiz bo‘lib, uning maksimal chastotasi zaryadlangan zarrachaning energiyasi bilan belgilanadi. Agar elektron potensiallar farqida o‘nlab kilovoltgacha tezlashtirilsa, elektron tormozlanganda elektromagnit to‘lqinlar rentgen diapazonida hosil bo‘ladi (ularning energiyasi o‘nlab keV).

Spektrning shakli murakkab, ammo umumiy qonuniyatlar quyidagicha: chastota ortishi bilan ma’lum chastotali fotonlarning ulushi kamayadi va chastota o‘zining maksimal qiymatiga yaqinlashganda nolga intiladi. Energiyasi yuqoriroq elektronlar uchun energiyasi mumkin bo‘lgan maksimal qiymatga yaqin fotonlar soni ortadi. Bunda fotonlarning energiyasi tushayotgan elektronlar energiyasiga yaqinlashgan sari spektr grafigida keskin ko‘tarilish paydo bo‘ladi.

Tormozlanish nurlanishi spektrini yaxshi yaqinlashuv bilan tavsiflaydigan ifoda — Kramers formulasi[ingl.] :

I(λ)=KZλ−λ0λ0λ3,

bu yerda λ0 — nurlanishning minimal to‘lqin uzunligi,

K — nishon materialiga bog‘liq bo‘lgan koeffitsiyent.

Amalda fotonlar spektrining past chastotali qismi susayadi, chunki modda past energiyali fotonlarni yuqori energiyali fotonlarga qaraganda ancha kuchli yutadi.

Intensivlik

Qalinligi dx bo‘lgan modda qatlami atomlarining yadro zaryadi Ze va massa soni A, elektronning bu qatlamdan o‘tgandagi energiyasi esa Ee, uning nurlanish orqali yo‘qotadigan energiyasi quyidagi empirik formula bilan ifodalanadi:

dE=−(1,4Z25,2−lnZ3A)Eedx⋅10−3

bu yerda dx ning o‘lchov birligi g/sm2.

Formuladan ko‘rinadiki, elektronlarning energiyasi va tormozlanish nurlanishining intensivligi nishon ichiga chuqurroq kirgan sari eksponensial ravishda kamayadi. Elektron energiyasi e marta kamayadigan modda qatlamining qalinligi radiatsion uzunlik deb ataladi. Bu kattalik nishonlar qalinligini o‘lchashda ko‘p ishlatiladi.

Rentgen va gamma-nurlanish ham moddada yutilgani sababli nurlanish intensivligi maksimal bo‘lishi uchun nishon juda qalin bo‘lmasligi kerak. Odatda nurlanish modda qatlami qalinligi maksimal yurish masofasining 1⁄3—1⁄4 qismiga teng bo‘lganda maksimumga yetadi.

Manbalar

Rentgen naychalari

Rentgen naychalarida elektronlar elektr maydoni ta’sirida tezlashtirilib, maxsus metall nishonga uriladi. Nishon atomlari bilan to‘qnashuvda elektronlar tormozlanadi va fotonlar, jumladan, rentgen diapazonidagi fotonlarni chiqaradi. Rentgen naychalaridagi nurlanishning hammasi ham tormozlanish nurlanishi emas — uning katta qismi xarakteristik rentgen nurlanishiga to‘g‘ri keladi. Bu nurlanish atom elektroniga energiya berilib, uning yuqoriroq orbitalga o‘tishi (yoki atomning ionlashishi), so‘ng quyi energiya sathida hosil bo‘lgan bo‘sh o‘rinni boshqa elektron egallashi va energiyaning elektromagnit nurlanish kvantlari shaklida chiqishi natijasida yuzaga keladi.

Oddiy va qulay bo‘lgani uchun bu usul sun’iy rentgen nurlarini olishda juda ko‘p qo‘llaniladi, tibbiyot va texnikada ishlatiladi. Bunda uning foydali ish koeffitsiyenti ancha past — energiyaning atigi 3-8 % qismi rentgen nurlanishiga aylanadi.

Beta-yemirilish

Beta-yemirilish mahsulotlaridan biri — beta-zarracha — yuqori energiyali elektron. Beta-zarrachalar moddadan o‘tganda tormozlanish nurlanishi hisobiga energiya yo‘qotadi. Beta-zarracha energiyasi qanchalik katta bo‘lsa, bu jarayon ehtimoli shunchalik yuqori bo‘ladi. Bundan tashqari, elektron moddada harakatlanganda yuzaga keladigan odatiy tormozlanish nurlanishi (tashqi tormozlanish nurlanishi) bilan bir qatorda beta-yemirilishga xos yana bir tur — ichki tormozlanish nurlanishi ham mavjud. U bevosita beta-yemirilish paytida yuzaga keladigan gamma-kvantlardan iborat. Beta-zarrachalarning energiyasi cheklanganligi sababli tormozlanish nurlanishi faqat juda kuchli beta-nurlanish manbalarida sezilarli bo‘ladi.

Beta-radiatsiyadan himoya vositalarini loyihalashda tormozlanish nurlanishini hisobga olish zarur. Sababi, gamma-nurlar beta-zarrachalarga nisbatan ancha yuqori o‘tuvchanlikka ega; beta-zarrachalardan himoyalanish uchun bir necha millimetr qalinlikdagi metall ekran kifoya qiladi. Yuqori energiyali beta-zarrachalardan himoyalanishda plastmassa yoki atom raqami kichik elementlardan tashkil topgan boshqa materiallardan ekran sifatida foydalanish kerak. Bu yuqori energiyali fotonlarning hosil bo‘lish ehtimolini kamaytiradi.

Issiqlik harakati

Bunday plazmada atomlar ionlashgan bo‘ladi, demak, unda erkin zaryad tashuvchilar ko‘p bo‘ladi. Bunday holatda tormozlanish nurlanishi elektronlar va ionlar to‘qnashganda yuzaga keladi. Harorat oshishi bilan elektronlarning tezligi va mos ravishda fotonlarning energiyasi ortadi.

Agar plazma nurlanish uchun shaffof bo‘lsa, tormozlanish nurlanishi uni samarali sovitishi mumkin. Bu mexanizm harorat 10 000 000 kelvindan oshganda asosiy o‘ringa chiqadi.

Aynan shunday nurlanish Quyosh tojining, planetar tumanliklarning va yulduzlararo gazning radio nurlanishining asosiy sababidir. Astrofizikada tormozlanish nurlanishi elektronlarning yadro maydonidagi erkin-erkin o‘tishlari sifatida qaraladi.

Elektron-elektron sochilishi

Elektron faqat yadrolarda emas, balki atomlarning elektron qobiqlarida ham sochilishi mumkin. Bunday nurlanish yadrolarda sochilish natijasidagi nurlanishdan ancha kuchsiz, chunki elektronning zaryadi atigi 1e ga teng, tormozlanish nurlanishining energiyasi esa nishon-zarracha zaryadining kvadratiga proporsional. Tushayotgan elektronlarning energiyasi 300 keVdan kam bo‘lsa, bu jarayonni e’tiborga olmaslik mumkin. Biroq elektronlar tezligi ortishi bilan, shuningdek yengil elementlarda (ularning yadro zaryadi elektron zaryadidan unchalik katta bo‘lmaydi), masalan, havo orqali o‘tganda, bu jarayonning ahamiyati ortadi. Elektron-elektron tormozlanish nurlanishi ayrim astrofizik jarayonlarda, harorati 109 K dan yuqori bo‘lgan plazma bulutlarida sezilarli bo‘ladi.

Nuklonlarning tormozlanish nurlanishi

Yuqorida aytilganidek, Kulon maydonida protonlar hosil qiladigan tormozlanish nurlanishining intensivligi elektronlarnikidan bir necha million marta kichik, chunki intensivlik massa kvadratiga teskari proporsional. Ammo nuklon-nuklon kuchlari elektromagnit kuchlardan ancha katta. Shu sababli nuklonlar hosil qiladigan tormozlanish nurlanishi quyidagi kabi yadro reaksiyalarida qayd etilgan:

p + n → 2 H + γ,

yoki

p + 2 H → 3 He + γ.

Bunday reaksiyalarda chiqariladigan fotonlar bir necha MeV energiyaga ega bo‘ladi.

Adabiyotlar