
To‘lqinlarning qutblanishi — bu ko‘ndalang to‘lqinlarningtarqalish yo‘nalishiga perpendikulyar tekislikdagi tebranuvchi kattalik vektorining harakatini tavsiflovchi xususiyati. Tekis fazoda u to‘lqinning tarqalish yo‘nalishiga perpendikulyar bo‘lgan tebranuvchi kattalik vektorining harakatini belgilaydi.
Har qanday bo‘ylama to‘lqinda qutblanish yuzaga kelmaydi, chunki bunday to‘lqinlarda tebranish yo‘nalishi har doim to‘lqinning tarqalish yo‘nalishi bilan bir xil bo‘ladi.
Qutblanish turlari

Ko‘ndalang to‘lqin ikkita vektor bilan tavsiflanadi: to‘lqin vektori va amplituda vektori. Ikkinchisi fazoning harakatini hisobga olganda ham birinchisiga perpendikulyar bo‘ladi. To‘lqin vektori to‘lqinning tarqalish yo‘nalishini, amplituda vektori esa tebranishlar qaysi yo‘nalishda sodir bo‘lishini ko‘rsatadi. Uch o‘lchamli fazoda yana bir erkinlik darajasi — amplituda vektorining to‘lqin vektori atrofida aylanish imkoniyati mavjud. Biregulyar egri chiziqning har bir nuqtasiga mos keladigan uchta vektor Frene reperini hosil qiladi.
To‘lqinlarning qutblanishi quyidagi sabablarga ko‘ra yuzaga kelishi mumkin:
- tebranish manbaida to‘lqinlarning nosimmetrik hosil bo‘lishi;
- anizotrop to‘lqin tarqaladigan muhit;
- sinish va ikki muhit chegarasidan qaytish.
Qutblanish Lissaju shakllari bilan tavsiflanadi va bir xil chastotali ko‘ndalang tebranishlarning (turli xil fazasiljishlariga ega bo‘lgan) qo‘shilishiga mos keladi. Tebranish chastotalari teng bo‘lganda, Lissaju shakli ellips bo‘ladi; uning ikkita chegaraviy holati aylana va to‘g‘ri chiziq kesmasidir.
Umumiy holda garmonik to‘lqinlarda tebranuvchi kattalik vektorining uchi to‘lqin tarqalish yo‘nalishiga ko‘ndalang tekislikda ellipschizadi: bu elliptik qutblanish[ingl.]deb ataladi. Uning muhim xususiy hollari: chiziqli qutblanishbo‘lib, bunda tebranishlar faqat bitta tekislikdasodir bo‘ladi; bunday holatda «tekis qutblangan to‘lqin» deyiladi; shuningdek, doiraviy qutblanish yoki aylanma qutblanishbo‘lib, bunda amplituda vektorining uchi tebranish tekisligida aylana chizadi; doiraviy qutblanish (elliptik qutblanish kabi) vektorning aylanish yo‘nalishiga qarab quyidagicha tasniflanadi: musbat yoki o‘ng hamda manfiy yoki chap.

- doiraviy
qutblanish - elliptik
qutblanish - chiziqli
qutblanish
Elektromagnit to‘lqinlarning qutblanishi
Xususan, elektromagnit to‘lqinlar uchun qutblanish — maydon kuchlanganligi vektorlarining muayyan yo‘nalishda tebranish hodisasidir. U quyidagi maydonlarda namoyon bo‘ladi: elektr maydon kuchlanganligi yoki magnit maydon kuchlanganligi .
Hodisaning nazariyasi
Elektromagnit to‘lqinni nazariy jihatdan ham, amalda ham ikkita qutblangan tarkibiy qismga, masalan, vertikal va gorizontal qutblangan qismlarga ajratish mumkin. Boshqa usullar bilan ham ajratish mumkin: masalan, o‘zaro perpendikulyar boshqa ikkita yo‘nalish bo‘yicha yoki chap va o‘ng doiraviy qutblanishga ega bo‘lgan ikkita tarkibiy qismga. Chiziqli qutblangan to‘lqinni doiraviy qutblanishlarga (yoki aksincha) ajratganda, har biri intensivlikning yarmiga ega bo‘lgan ikkita tarkibiy qism hosil bo‘ladi.
Kvant va klassik fizika nuqtayi nazaridan qutblanishni ikki o‘lchamli kompleks vektor bilan ifodalash mumkin (Jons vektori). Fotonning qutblanishi[ingl.] — kubitni amalga oshirish usullaridan biri.
Quyosh nuri, ya’ni issiqlik nurlanishibo‘lgani uchun qutblanmagan bo‘ladi, ammo sochilgan osmon yorug‘ligi qisman chiziqli qutblanishga ega bo‘ladi. Yorug‘likning qutblanishi nurning sirtdan qaytishida ham o‘zgaradi. Bu hodisalar qutblovchi filtrlarni ayniqsa fotografiyada (masalan, yorug‘likni qaytaruvchi astronomik jismlarni kuzatish, badiiy fotografiya, aerofotosuratga olish yoki nuqsonlarni aniqlashda) va boshqa sohalarda qo‘llashga asos bo‘ladi.
Odatda chiziqli qutblanish antennalar nurlanishiga xos.
Yorug‘likning sirtdan qaytishida qutblanish qanday o‘zgarishiga qarab, sirt tuzilishi, optik konstantalar va namuna qalinligini aniqlash mumkin.

Agar sochilgan yorug‘lik qutblansa, boshqa yo‘nalishda qutblovchi filtr yordamida undan o‘tadigan yorug‘likni cheklash mumkin. Qutblagichlardan o‘tgan yorug‘lik intensivligi Malyus qonuniga bo‘ysunadi. Shu prinsip asosida suyuq kristalli ekranlar ishlaydi.
Ba’zi tirik mavjudotlar, masalan, asalarilar, yorug‘likning chiziqli qutblanishini ajrata oladi. Bu ularga fazoda mo‘ljal olish uchun qo‘shimcha imkoniyat yaratadi. Ayrim hayvonlar, masalan, mantis qisqichbaqalari, doiraviy qutblangan yorug‘likni, ya’ni aylanma qutblanishga ega yorug‘likni ham ajrata olishi aniqlangan.
Elektromagnit to‘lqinlar qutblanishining kashf etilish tarixi
Qutblangan yorug‘lik to‘lqinlarining kashf etilishidan avval ko‘plab olimlar tadqiqot olib borgan. 1669-yilda daniyalik olim Rasmus Bartolin kaltsit kristallari bilan o‘tkazgan tajribalari haqida xabar berdi. Bu kristallar (CaCO3), ko‘pincha muntazam romboedrshaklida bo‘lib, ularni Islandiyadan qaytgan dengizchilar olib kelishgan. Olim yorug‘lik nuri kristalldan o‘tayotganda ikkita nurga (hozir oddiy va g‘ayrioddiy nurlar deb ataladi) ajralishini hayrat bilan kuzatdi. Bartolin o‘zi aniqlagan qo‘sh nur sinishi hodisasini sinchiklab o‘rgandi, ammo uni tushuntirib bera olmadi.
E. Bartolin tajribalaridan yigirma yil o‘tgach, uning kashfiyoti niderlandiyalik olim Xristian Gyuygensninge’tiborini tortdi. Gyuygens Islandiya shpatining xossalarini mustaqil o‘rgana boshladi va yorug‘likning to‘lqin nazariyasi asosida qo‘sh nur sinishi hodisasini tushuntirdi. Bunda u kristallning optik o‘qi degan muhim tushunchani kiritdi. Kristall shu o‘q atrofida aylantirilganda uning xossalaridagi anizotroplik , ya’ni yo‘nalishga bog‘liqlik namoyon bo‘lmaydi (albatta, bunday o‘q barcha kristallarda mavjud emas).
Gyuygens tajribalarini Bartolinnikidan ham kengaytirib, Islandiya shpati kristalidan chiqqan ikkala nurni ikkinchi shunday kristalldan o‘tkazdi. Ma’lum bo‘lishicha, agar ikkala kristallning optik o‘qlari parallelbo‘lsa, bu nurlar boshqa ajralmaydi. Ikkinchi romboedr oddiy nurning tarqalish yo‘nalishi atrofida 180 darajaga aylantirilsa, g‘ayrioddiy nur ikkinchi kristalldan o‘tishda birinchi kristaldagiga teskari yo‘nalishda siljiydi va ikkala nur tizimdan bitta tutamga birlashib chiqadi. Bundan tashqari, kristallarning optik o‘qlari orasidagi burchak kattaligiga qarab, oddiy va g‘ayrioddiy nurlarning intensivligi o‘zgarishi aniqlandi.

Ushbu tadqiqotlar Gyuygensni yorug‘lik qutblanishini kashf etishga juda yaqinlashtirdi. Biroq u hal qiluvchi xulosaga kela olmadi, chunki uning nazariyasida yorug‘lik to‘lqinlari bo‘ylama deb hisoblangan edi. X. Gyuygens tajribalarini tushuntirish maqsadida yorug‘likning korpuskulyar nazariyasi tarafdori bo‘lgan I. Nyuton yorug‘lik nurida o‘q bo‘yicha simmetriya yo‘qligi haqidagi g‘oyani ilgari surdi. Bu qutblanish mohiyatini anglash yo‘lidagi muhim qadam bo‘ldi.
Aynan 1808 yilda fransuz fizigi Etyen Lui MalyusParijdagi Lyuksemburg saroyining botayotgan quyosh nurlarida yaltiragan derazalariga Islandiya shpati bo‘lagidan qarab, kristallning muayyan holatida faqat bitta tasvir ko‘rinishini hayrat bilan payqadi. Shu va boshqa tajribalar hamda Nyutonning korpuskulyar yorug‘lik nazariyasiga asoslanib, u quyosh yorug‘ligidagi korpuskulalar tartibsiz yo‘nalgan, ammo biror sirtdan qaytgach yoki anizotrop kristalldan o‘tgach, ma’lum bir yo‘nalishni egallaydi, deb taxmin qildi. Bunday «tartiblangan» yorug‘likni u qutblangan deb atadi.
1810-yilda Malyus qonuninikashf etdi. U chiziqli qutblangan yorug‘lik qutblagichdan o‘tgandan keyingi intensivligi tushayotgan yorug‘lik va qutblagichning qutblanish tekisliklari[ingl.] orasidagi burchakka qanday bog‘liqligini ifodalaydi. Shu yilning o‘zida u o‘sha davrda ma’lum barcha qutblanish hodisalarini tushuntirib beradigan miqdoriy korpuskulyar nazariyani yaratdi. Jumladan, yorug‘likning qo‘sh nur sinishi hodisasi kristallarda, Malyus qonuni, yorug‘likning qaytish va sinish jarayonlarida qutblanish hodisalari tushuntirildi. Bir necha yil o‘tgach, Bio qutblanish tekisligining aylanishini kashf etdiva uni Malyus nazariyasi asosida o‘zi tushuntirib berdi.
Qutblanish hodisasi yorug‘likning korpuskulyar nazariyasini tasdiqlovchi, to‘lqin nazariyasini esa rad etuvchi dalil deb hisoblangan. Ammo 1815-yilda Amper bu fikrni Frenelgabildirdi: efir ko‘ndalang tebranadi deb faraz qilinsa, qutblanishni tushuntirish mumkin. 1817-yilda xuddi shu gipotezani Yungilgari surdi. 1821-yilda Frenel yorug‘lik qutblanishining to‘lqin nazariyasini yaratdi.
Monoxromatik to‘lqinlarning qutblanishi
Tekis monoxromatik to‘lqinda elektr maydon kuchlanganligi vektorining komponentlari (shuningdek, magnit maydon kuchlanganligivektorining komponentlari ham) birgalikda garmonik qonun bo‘yicha o‘zgaradi:
Bu yerda faza o‘zgarishi .

Dastlabki ikkita tenglamani o‘zgartirib va qo‘shib, vektor harakati tenglamasini :
- olish mumkin; bunda fazalar farqi .
Ushbu kvadratik shakl ellipsni ifodalaydi. Demak, tekis monoxromatik to‘lqinning kuchlanganlik vektori uchi ellips chizadi. Uni kanonik ko‘rinishga keltirish uchun ellipsni quyidagi burchakka burish kerak: :
Har qanday ellipsni parametrik ko‘rinishda ifodalash mumkin:
Bu yerda va — vektor komponentlarining amplituda qiymatlari bo‘lib, ellipsning katta va kichik yarim o‘qlariga mos keladi. Oxirgi ikkita tenglamalar tizimidan quyidagi xulosani chiqarish mumkin:
- ,
bu yerda — Poynting vektori. Shunday qilib, tekis monoxromatik to‘lqinda Poynting vektori kattaligi ixtiyoriy ikkita o‘zaro perpendikulyar yo‘nalishdagi oqimlar yig‘indisiga teng. Quyidagi belgilashlarni kiritamiz: va . Shu ikkita tenglamalar tizimidan quyidagi munosabatlarni ham keltirib chiqarish mumkin:
va
- .
Oxirgi uchta tenglama yordamida elliptik qutblangan to‘lqinning barcha parametrlarini hisoblash mumkin. Xususan, ixtiyoriy koordinatalar tizimida va qiymatlari ma’lum bo‘lsa, Poynting vektori kattaligini topish mumkin. Fazalar farqi yordamida ellips katta o‘qining burilish burchagini tanlangan koordinatalar tizimiga nisbatan aniqlash, shuningdek, ellipsning katta va kichik yarim o‘qlarini va .
Vektorning aylanish yo‘nalishi fazalar farqi bilan belgilanadi. Agar bo‘lsa, qutblanish o‘ng qutblanish deb, aksincha, bo‘lsa, chap qutblanish deb ataladi. Optikada (tasvir tekisligi muhim bo‘lganda) kuzatuvchi yorug‘lik nuriga qarshi yo‘nalishda qarasa, vektor uchining soat mili bo‘ylab aylanishi o‘ng qutblanishga, soat miliga teskari aylanishi esa chap qutblanishga mos keladi. Radiofizikada buning teskarisi qabul qilingan: nurlanishga qarshi qaralganda soat miliga teskari aylanish — o‘ng, soat mili bo‘ylab aylanish esa chap qutblanish hisoblanadi. Agar fazalar farqi bo‘lsa, bunda — butun son, ellips to‘g‘ri chiziq kesmasiga aylanadi. Bunday qutblanish chiziqli qutblanish deyiladi. Yana bir muhim holat va bo‘lganda kuzatiladi. Bunda ellips aylanaga aylanadi va uning parametrik tenglamasi quyidagicha bo‘ladi:
Har qanday elliptik qutblanishni o‘ng va chap doiraviy qutblanishlar yig‘indisiga ajratish mumkinligini osongina ko‘rsatish mumkin.
Stoks parametrlari

Tekis monoxromatik to‘lqinning qutblanishini tavsiflash uchun uchta parametr yetarli. Masalan:
X va Y o‘qlari bo‘ylab tebranish amplitudalari (qutblanish ellipsi ichiga chizilgan to‘g‘ri to‘rtburchak tomonlari uzunliklarining yarmi) , va fazalar farqi (X hamda Y bo‘ylab tebranishlar orasidagi); yoki
ellipsning yarim o‘qlari , hamda burchak — o‘qi bilan ellipsning katta o‘qi orasidagi burchak (ellipsning azimut burchagi yoki azimuti; u ellipsning og‘ish burchagi deb ham ataladi). Stoks qutblanishni o‘z nomi bilan ataladigan to‘rtta parametr yordamida muqobil tarzda tavsiflashni taklif qilgan.
- ,
- ,
- ,
- .
Ulardan faqat uchtasi mustaqil, chunki quyidagi ayniyat o‘rinli:
- .
Bu tasvirda ham tekis monoxromatik to‘lqinning qutblanishini tavsiflash uchun uchta parametrni bilish yetarli. Biroq hisoblanadigan ifodaning ishorasi noma’lum qoladi: , yoki .
Izoh: quyidagi shartdagi qisman qutblanish holati bu yerda ko‘rib chiqilmaydi.
Agar yordamchi burchaklardan foydalansak:
qutblanish ellipsining elliptiklik burchagi quyidagi ifoda orqali aniqlanadi: (radiofizikada belgi chap qutblanishga, — o‘ng qutblanishga mos keladi; optikada esa aksincha) va
qutblanish ellipsining azimuti bo‘lsa, Stoks parametrlari uchun quyidagi ifodalarni olish mumkin:
- ,
- ,
- .
Bu formulalar yordamida yorug‘lik to‘lqini qutblanishini ko‘rgazmali geometrik usulda tavsiflash mumkin. Bunda Stoks parametrlari , , radiusi quyidagiga teng bo‘lgan sfera sirtidagi nuqtaning Dekart koordinatalari sifatida talqin qilinadi: . Burchaklar va shu nuqtaning sferik burchak koordinatalari ma’nosiga ega. Bunday geometrik tasvirni Puankare [[aniqlashtirish kerak]]taklif etgan, shu sababli bu sfera Puankare sferasideb ataladi. Matematikada mazkur modelga Riman sferasi, fizikaning boshqa bo‘limlarida esa Blox sferasi.
Oddiy Stoks parametrlari , , bilan bir qatorda normallashtirilgan Stoks parametrlari ham ishlatiladi: , , . Qutblangan yorug‘lik uchun .
s- va p-qutblangan to‘lqinlar
Batafsil qarang: Frenel formulalari.
Optika va elektrodinamikada s-qutblangan to‘lqinda (nemischa senkrecht — «perpendikulyar») elektr maydon E vektori tushish tekisligiga perpendikulyar yo‘nalgan bo‘ladi. s-qutblangan to‘lqin, shuningdek, σ-qutblangan, sagittal qutblangan, E-turdagi to‘lqin, TE-to‘lqin (ko‘ndalang elektr (Transverse Electric)). p-qutblangan to‘lqinda (lotincha parallel — «parallel») elektr maydon E vektori tushish tekisligiga parallel yo‘nalgan bo‘ladi. p-qutblangan to‘lqin, shuningdek, π-qutblangan, tushish tekisligida qutblangan, H-turdagi to‘lqin, TM-to‘lqin (ko‘ndalang magnit (Transverse Magnetic)).
Ayrim mualliflarning ishlarida TM-to‘lqin va TE-to‘lqin atamalari bir-birining o‘rnida ishlatiladi. Sababi, klassik yondashuvda tekis chegara tuzilmaning ikki yo‘nalishda bir jinsliligini nazarda tutadi. Bu holda tushish tekisligi aniqlanadi va maydon kuchlanganliklarining unga nisbatan perpendikulyarligi ko‘rib chiqiladi. Elektromagnit maydonni bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan ikkita yechimga ajratish tuzilma bir yo‘nalishda bir jinsli bo‘lgan umumiyroq holatda ham mumkin. Bunda kuchlanganlik vektorlarining bir jinslilik yo‘nalishiga nisbatan perpendikulyarligini aniqlash qulay. Mazkur ta’rifni klassik xususiy holga tatbiq etganda, bir jinslilik yo‘nalishiga perpendikulyar kuchlanganlik tushish tekisligida yotadi. Metall sirt uchun faqat elektr maydon kuchlanganligi metall chegarasiga perpendikulyar bo‘lgan to‘lqinlar muhimligi qayd etiladi. Bunday to‘lqinlarni ham TE-to‘lqinlar deb atash qulayroq. TM va TE atamalari, shuningdek, ko‘ndalang modalarning lazer rezonatori yoki to‘lqin o‘tkazgichdagi belgilanishi bilan bog‘liq.
Seysmologiyada p-to‘lqin ( inglizcha primary — «birlamchi») — zilzila epitsentridan birinchi bo‘lib yetib keladigan bo‘ylama to‘lqindir. s-to‘lqin ( inglizcha secondary — «ikkilamchi») — bo‘ylama to‘lqinga nisbatan sekinroq tarqaladigan va shuning uchun zilzila epitsentridan keyinroq yetib keladigan ko‘ndalang (siljish) to‘lqindir.
Amaliy ahamiyati

To‘lqinning tarqalish tezligi uning qutblanishiga bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Bir-biriga nisbatan to‘g‘ri burchak ostida chiziqli qutblangan ikkita to‘lqin interferensiyalashmaydi.
Ko‘pincha bu hodisadan turli optik effektlarniyaratishda, shuningdek, 3D-kinoda (masalan, IMAXtexnologiyasida) foydalaniladi. Bunda qutblanish o‘ng va chap ko‘z uchun mo‘ljallangan tasvirlarni ajratishga xizmat qiladi.
Doiraviy qutblanish kosmik aloqa tizimlarining antennalarida qo‘llanadi, chunki signalni qabul qilish uchun uzatuvchi va qabul qiluvchi antennalarning qutblanish tekisliklari qanday joylashgani muhim emas. Demak, kosmik apparatning aylanishi u bilan aloqa qilish imkoniyatiga ta’sir ko‘rsatmaydi. Kosmik uzatish-qabul qilish antennasidagi doiraviy qutblanishning aylanish yo‘nalishi u bilan ishlaydigan yer usti uzatish-qabul qilish antennasining aylanish yo‘nalishiga mos kelishi kerak. Xuddi shu talab chiziqli qutblangan antennalarga ham tegishli. Kosmik aloqada qutblanish bo‘yicha ajratish usuli qo‘llanadi, ya’ni bir chastotada qutblanish aylanish yo‘nalishlari qarama-qarshi bo‘lgan yoki chiziqli qutblanishlari o‘zaro perpendikulyar antennalar ishlaydi.
Doiraviy qutblangan antennani yasash chiziqli qutblangan antennaga qaraganda murakkabroq, chunki buning uchun qutblagich kerak bo‘ladi. O‘ng tomonga aylanadigan qutblanishga ega antennani chap tomonga aylanadigan qutblanishga oson o‘zgartirish mumkin. Buning uchun qutblagichni aylanish o‘qiga nisbatan 90 darajaga burish kifoya. Umuman, doiraviy qutblanish nazariy tushunchadir. Amaliyotda esa chapga yoki o‘ngga aylanish yo‘nalishiga ega elliptik qutblangan antennalar haqida gapiriladi.
Yorug‘likning doiraviy qutblanishi stereokino texnologiyalarida ham qo‘llanadi: RealD va MasterImage. Bu texnologiyalar IMAX texnologiyasiga o‘xshaydi, ammo undagi chiziqli qutblanish o‘rniga doiraviy qutblanish qo‘llanishi tufayli bosh biroz yon tomonga egilganda ham stereoeffekt saqlanadi va tasvirning ikkilanishi oldi olinadi.
To‘lqinlarning qutblanishi qutblanishga asoslangan golografiyada ham qo‘llanadi.
Zarrachalarning qutblanishi
Shunga o‘xshash hodisa kvant-mexanik nuqtayi nazardan spingaega zarrachalar dastasi ko‘rib chiqilganda ham kuzatiladi. Bu holatda alohida zarrachaning holati, umuman olganda, sof bo‘lmaydi va tegishli zichlik matritsasibilan ifodalanishi kerak. Spini ½ bo‘lgan zarracha (masalan, elektron) uchun bu Ermit matritsasi 2×2 bo‘lib, uning izi 1:
Umumiy holda u quyidagi ko‘rinishga ega:
Bu yerda — Pauli matritsalaridan tuzilgan vektor, va — zarrachaning o‘rtacha spin vektori. Quyidagi kattalik
quyidagicha ataladi — zarrachaning qutblanish darajasi. Bu haqiqiy son Qiymat to‘liq qutblangan zarrachalar dastasiga mos keladi, bunda
bu yerda — zarrachaning holat vektori. Aslida, to‘liq qutblangan zarrachalarni holat vektori orqali to‘liq tavsiflash mumkin.
Adabiyotlar
- Born M., Volf E. Optika asoslari. 2-nashr. — M.: «Nauka», 1973. — 720 bet
- Jarov A. A., Smirnov A. I. To‘lqinlarning qutblanishi // Fizika ensiklopediyasi / Bosh muharrir: A. M. Proxorov. — M.: Katta Rossiya ensiklopediyasi, 1994. — B. 65. — 704 bet — 40 000 nusxa — ISBN 5-85270-087-8.
- Feynman R., Leyton R., Sends M. Elektrodinamika // Feynman ma’ruzalari: fizika. — M.: «Mir», 1965. — J. 6.
- Kakichashvili Sh. D. Qutblanish golografiyasi / Mas’ul muharrir: Yu. N. Denisyuk. — L.: «Nauka», 1989. — 141 bet
Havolalar
Shuningdek, Vikimedia omborida quyidagi mavzuga oid mediafayllar mavjud: To‘lqinlarning qutblanishi