Tolali lazer — lazer. Uning, faol muhiti va zarur hollarda rezonatori optik tola elementlaridan iborat. Barcha elementlari optik tolalardan iborat bo‘lsa, u to‘liq tolali lazer deb ataladi. Lazer tuzilishida optik tolalar boshqa elementlar bilan birga ishlatilsa, u tolali-diskret yoki gibrid lazer deyiladi. Tolali lazerlar sanoatda metallarni kesish, mahsulotlarni markalash, metallarni payvandlash va mikroishlov berish, shuningdek, optik tolali aloqa liniyalaridaqo‘llaniladi. Ularning asosiy afzalliklari — nurlanishning yuqori optik sifati, ixcham o‘lchamlari va optik tolali liniyalarga ulash imkoniyatidir.
Tolali lazerlarning qo‘llanish sohasiga qarab turlicha tuzilishlari mavjud. Ularni yaratishda Fabri — Perotipidagi rezonatorlardan ham, halqasimon rezonatorlardanham keng foydalaniladi. Maxsus usullar yordamida bir qutblanishli lazerlar, o‘ta qisqa impulsli lazerlar va boshqa turlarni yaratish mumkin. Barcha tolali lazerlarda maxsus turdagi optik tolalarishlatiladi, ularga bir yoki bir nechta to‘lqin o‘tkazgichlar optik damlashni amalga oshirish uchun joylashtiriladi.

Tarixi
Lazer nurlanishini optik tola orqali uzatishni birinchi bo‘lib namoyish etganlar — Elias Snitser (ingl. Elias Snitzer) va Uill Xiks (ingl. Will Hicks) bo‘lib, ular buni 1961-yildaamalga oshirishgan. Ularning qurilmasidagi asosiy kamchilik nurlanishning tolada kuchli so‘nishi edi. Biroq bir necha yil o‘tib, Snitser birinchi tolali lazerni yaratdi. Unda faol muhit sifatida optik tola, aniqrog‘i, neodimiy bilan legirlangan tola ishlatilgan. 1966-yilda Charlz Kao va Jorj Xokhem so‘nish darajasi taxminan 20 dB/km bo‘lgan optik tola yaratishdi. O‘sha davrdagi boshqa tolalarda so‘nish 1000 dB/km dan yuqori edi. Kao tolasining axborot o‘tkazish sig‘imi ikki yuzta telekanalga teng bo‘lgan. Ichki diametri taxminan 4 mikrometr, butun to‘lqin o‘tkazgichning diametri esa taxminan 400 mikrometr edi. Optik tolalar ishlab chiqarishdagi yutuqlar ulardan signallarni uzoq masofalarga uzatishda foydalanishga katta qiziqish uyg‘otdi.
Tolali lazerlarning jadal rivojlanishi 1980-yillarningoxirida boshlandi. Tadqiqotlarning asosiy yo‘nalishi hosil qilinadigan nurlanishning belgilangan parametrlariga erishish uchun optik tolalarga turli qo‘shimchalar kiritishni tajribadan o‘tkazish bilan bog‘liq edi. Xususan, o‘ta qisqa impulslarni spektrning infraqizil sohasida hosil qilish katta qiziqish uyg‘otdi. 1993-yildan boshlab sensorika va aloqa sohasida erbiy lazerlariningsanoat namunalari keng qo‘llanila boshlandi. 1990-yillarda erbiy lazerlarining generatsiya quvvati 1 Vt dan oshdi va to‘rt vattli erbiy lazeri namoyish etildi. 2000-yildan keyin quvvatni sezilarli oshirish imkoniyatini ko‘rsatgan itterbiy lazerlari e’tiborni tortdi.
1993—1994-yillarda Rossiyaning «IRE-Polyus» kompaniyasining kichik mutaxassislar guruhi diod bilan damlanadigan, quvvati jihatidan xorijiy muqobillaridan ustun bo‘lgan dastlabki tolali optik kuchaytirgich prototiplarini ishlab chiqdi. Keyinchalik kompaniya asoschisi V. P. Gapontsev xalqaro IPG Photonicskorporatsiyasini tashkil etdi. Kompaniya o‘sha vaqtda yuqori quvvatli tolali lazerlar jahon bozorining 80 % ini nazorat qilgan. Uning asosiy ishlab chiqarish korxonalari AQSh, Germaniya va Rossiyada joylashgan.
Ishlash prinsiplari
Umumiy sxema

Tolali lazer damlash moduli (odatda keng polosali yorug‘lik diodlari yoki lazer diodlari), yorug‘lik o‘tkazgich, unda generatsiya sodir bo‘ladi, hamda rezonatordan tashkil topadi. Yorug‘lik o‘tkazgich tarkibida faol modda (legirlangan optik tola — odatdagi optik to‘lqin o‘tkazgichlardan farqli ravishda qobiqsiz o‘zak) va damlash to‘lqin o‘tkazgichlari bo‘ladi. Rezonator tuzilishi odatda texnik topshiriqqaqarab belgilanadi, biroq eng keng tarqalgan turlari quyidagilar: Fabri — Pero turidagi rezonatorlar va halqasimon rezonatorlar. Sanoat qurilmalarida chiqish quvvatini oshirish uchun ba’zan bir nechta lazer bitta qurilmaga birlashtiriladi.
Faol tola
O‘ta toza eritilgan kvarsoptik tolaning asosiy materiali bo‘lib, juda shaffofdir (bir kilometr uzunlikdagi optik yo‘qotishlar bir necha foizni tashkil etadi). Kvarsga legirlash yo‘li bilankiritiladigan maxsus qo‘shimchalar uni faol muhitga aylantiradi. Nurlanish chastotasiga (infraqizil diapazon — telekommunikatsiyalaruchun) va damlashning kichik chegaraviy quvvatiga qo‘yiladigan talablardan kelib chiqib, odatda legirlash nodir yer elementlari , ya’ni lantanoidlarguruhi elementlari bilan bajariladi. Tolalarning keng tarqalgan turlaridan biri erbiy bilan legirlangan tolabo‘lib, u 1530—1565 nm to‘lqin uzunligi oralig‘ida ishlaydigan lazerlar va kuchaytirgichlarda qo‘llaniladi. Metastabil sathning quyi sathlaridan asosiy sathga o‘tish ehtimoli turlicha bo‘lgani sababli, ish diapazonining turli to‘lqin uzunliklarida generatsiya yoki kuchaytirish samaradorligi ham farq qiladi. Nodir yer ionlari bilan legirlash darajasi odatda tayyorlanadigan faol tolaning uzunligiga bog‘liq. Bir necha o‘n metrli tolalarda u o‘nlabdan minglab ppmgacha, kilometr uzunlikdagi tolalarda esa 1 ppm va undan kam bo‘lishi mumkin.
Damlash
Optik to‘lqin o‘tkazgichlarni damlash uchun turli tuzilmalar qo‘llaniladi. Ulardan eng ko‘p tarqalgani to‘liq tolali tuzilmalardir. Usullardan biri faol tolani bir nechta qobiq ichiga joylashtirish bo‘lib, tashqi qobiq himoya vazifasini bajaradi (bu ikki qobiqli tola).

Birinchi qobiq diametri bir necha yuz mikrometr, ikkinchisi esa polimer materialdan tayyorlanadi. Uning sindirish ko‘rsatkichi kvarsnikidan ancha kichik qilib tanlanadi. Shunday qilib, birinchi va ikkinchi qobiqlar katta ko‘ndalang kesimli va ko‘p modali to‘lqin o‘tkazgichni hosil qiladi. U katta sonli aperturagaega bo‘lib, unga damlash nurlanishi kiritiladi. Nodir yer elementlari ionlarini samarali qo‘zg‘atish uchun faol o‘zak va damlash to‘lqin o‘tkazgichining diametrlari mos tanlanadi. Bu texnologiya bilan taxminan 100 Vt chiqish quvvatini olish mumkin.

Yuqori damlash quvvatiga GTWave texnologiyasi orqali erishiladi. Bitta himoya qobig‘i ichiga bir nechta to‘lqin o‘tkazgich o‘zaklari joylashtiriladi: ulardan biri faol muhit, qolganlari esa damlash to‘lqin o‘tkazgichlari vazifasini bajaradi. Damlash evanessent maydon[ingl.]orqali amalga oshiriladi; maydon to‘lqin o‘tkazgich devorlari orqali faol muhitga kirib boradi. Bu texnologiyada damlash nurlanishini har bir damlash to‘lqin o‘tkazgichining ikkala uchidan kiritish mumkin va WDM tarmoqlagichlari talab etilmaydi.
Damlashning ruxsat etilgan quvvati modda buzilmasdan chiday oladigan birlik yuzaga to‘g‘ri keluvchi eng katta nurlanish quvvati bilan cheklanadi. Sof kremniy uchun bu qiymat 1010 Vt/sm2 (22 J/sm2 (1 ns davomiylikdagi impuls uchun, to‘lqin uzunligi 1 mkm bo‘lganda) ga teng. Shunday qilib, o‘zak diametri 8 mkm bo‘lgan optik tolada damlash quvvatining eng yuqori chegarasi taxminan 5 kVt ni tashkil qiladi.
Fabri — Pero turidagi rezonatorlar
Rezonatorlar— Fabri — Pero interferometriasosida yaratilgan rezonatorlar — eng keng tarqalgan turlardan biridir. Ular rezonator ko‘zgularini yaratish usuli bilan farqlanadi.
Dielektrik ko‘zguli rezonatorlar
Dastlabki tolali lazerlarda Fabri — Pero rezonatorini yaratish uchun dielektrik ko‘zgular qo‘llanilgan. Ular 0,82 mkm damlash to‘lqin uzunligida deyarli shaffof bo‘lib, shu bilan birga qaytarish koeffitsiyenti 1,088 mkm generatsiya to‘lqin uzunligida yuqori bo‘lishini ta’minlagan (bunday ko‘rsatkichlar Nd3+ionlari bilan legirlangan tolali lazerlarga xos edi). Dastlab tola ko‘zgular orasiga joylashtirilgan, biroq bunday tuzilmani aniq sozlash. Muammoning qisman yechimi — dielektrik ko‘zgularni bevosita tola uchlariga qoplash edi. Biroq bu kuchli fokuslangan damlash nurlanishi ta’sirida ularning shikastlanish xavfini oshirdi hamda optik tola uchlariga ishlov berish talablarini qat’iylashtirdi. Ko‘zgularni himoya qilish muammosi ba’zan WDM tarmoqlagichlaridan foydalanish orqali hal etilgan.
Tolali Bregg panjaralaridan foydalanilgan rezonator
Rezonator optik tola ichida joylashtirilgan juft Bregg panjaralari yordamida hosil qilinadi. Bular optik to‘lqin o‘tkazgichning modulyatsiyalangan sindirish ko‘rsatkichigaega bo‘lgan tuzilma yaratilgan qismlaridir. Sindirish ko‘rsatkichi o‘zgartirilgan sohalar (chiziqlar) to‘lqin o‘tkazgicho‘qiga perpendikulyar joylashadi. Bunday tuzilmadan qaytish quyidagi to‘lqin uzunligida ro‘y beradi:
bu yerda — asosiy modaning effektiv sindirish ko‘rsatkichi, — panjara davri. Qaytishning to‘liq yoki qisman bo‘lishi panjara parametrlariga bog‘liq. Chiziqlar ko‘p bo‘lganda qaytish spektri kengligi bog‘lanish koeffitsiyentiga proporsional bo‘ladi. Bu koeffitsiyent qaytarish koeffitsiyenti bilan quyidagi munosabat orqali bog‘langan:
bu yerda L — panjara uzunligi. Amalda tola ichida yaratilgan Bregg panjarasining parametrlari biroz boshqacha bo‘ladi. Sababi panjaraning yaratilishi uning joylashgan qismida effektiv sindirish ko‘rsatkichini va shu bilan rezonans to‘lqin uzunligini o‘zgartiradi. Tola ichidagi bunday panjaralarga yuqori harorat xavf tug‘diradi. Ularning buzilish harorati yaratish usuli va tola materialiga bog‘liq bo‘lsa-da, kritik harorat odatda 300—600 °C oralig‘ida bo‘ladi. Bregg panjaralarining chastota bo‘yicha selektivligi faqat bitta bo‘ylama modada , ya’ni tor chastota diapazonida ishlaydigan lazer yaratish imkonini beradi. Tolali majburiy kombinatsion sochilish lazerlarida ba’zan turli to‘lqin uzunliklari uchun bir nechta Bregg panjaralari jufti yaratiladi. Bu yuqori tartibli sochilishga erishish imkonini beradi: har bir keyingi sochilish tartibi fotonlarning to‘lqin uzunligini o‘zgartirib, kerakli qiymatni olishga xizmat qiladi.
Halqasimon rezonatorlar
Eng oddiy halqasimon rezonatorda WDM tarmoqlagichining ikkala uchi faol tolaga ulanadi. Tolali halqasimon rezonatorlarning xususiyati shuki, ayrim rezonans chastotalari bundan mustasno, ular chastotadan qat’i nazar yorug‘likni faqat bir yo‘nalishda o‘tkazadi. Bunday rezonatorda fazaning yig‘ilgan o‘zgarishi quyidagi formula bilan ifodalanadi:
bu yerda — rezonator uzunligi hisobiga yuzaga keladigan faza siljishi, — rezonatorni tashkil etuvchi tola bo‘lagining chiqish va kirishidagi quvvatlar nisbati. Odatda halqasimon rezonatorlarga nurlanish qutblanishini saqlash va uning bir yo‘nalishda tarqalishini ta’minlash uchun qo‘shimcha optik izolyatorlar va polyarizatorlar qo‘shiladi. Bunday tuzilmalar neodimiyli tolali lazerlarda 1958-yildayoq paydo bo‘lgan. Modalar sinxronizatsiyalangan lazerlarda «sakkizlik» shaklidagi rezonatorlardan (ingl. figure-of-eight lasers) foydalaniladi. Ular tolalarning ulanish shakli tufayli shunday nomlangan. «Sakkizlik» shaklidagi rezonatorning ikki halqasi Sanyak halqalarivazifasini bajaradi. Faol tola halqalarga nisbatan nosimmetrik joylashadi. Bu qarama-qarshi tarqaluvchi to‘lqinlar o‘rtasida nochiziqli faza farqini yuzaga keltiradi va damlash quvvati ma’lum chegaradan oshganda modalar sinxronlashishini ta’minlaydi.
- Tolali lazerlardagi halqasimon rezonatorlar
- Tolali lazerga o‘rnatilgan oddiy halqasimon rezonator. In: damlash nurlanishi. Out: chiqish nurlanishi. 1: faol tola. 2: polyarizator. 3: optik izolyator. 4 WDM tarmoqlagichi.
- Sakkizlik shaklidagi halqasimon rezonatorga ega tolali lazer. In: damlash nurlanishi. Out: chiqish nurlanishi. 1: faol tola. 2: polyarizator. 3: optik izolyator. 4 WDM tarmoqlagichi. 50:50 50/50 bo‘lgich.
Texnik xususiyatlar
Uzluksiz va impulsli generatsiya
Uzluksiz generatsiyali lazerlar
Tarixan birinchi bo‘lib uzluksiz generatsiyali tolali lazerlar (ingl. CW-lasers) qiziqish uyg‘otgan. Ular neodimiy bilan legirlangan bo‘lib, taxminan 0,8 mkm to‘lqin uzunligida ishlaydi. Keng yutilish spektri sababli ularning to‘lqin uzunligini 50—60 nm oralig‘ida o‘zgartirish mumkin. Odatda ular 1,36 mkm dan uzun to‘lqinlarda generatsiya uchun ishlatiladi; undan qisqa to‘lqinlar uchun neodimiy bilan legirlangan ZBLAN tolalari.
Itterbiyli lazerlar generatsiya to‘lqin uzunliklari jihatidan neodimiyli lazerlarga ko‘p jihatdan o‘xshaydi. Biroq qo‘zg‘algan sathlardan yutilish mavjud bo‘lmagani sababli (bu hodisada qo‘zg‘algan energiya sathlari nafaqat majburiy nurlanishnikuchaytiradi, balki damlash nurlanishini ham yutib, yuqoriroq energiya sathiga o‘tadi), itterbiy ionlari bilan legirlash kattaroq quvvat olish imkonini beradi. Chiqish quvvatining yuqori chegarasini nurlanish zichligi belgilaydi; u 1 GVt/sm2dan oshganda kuchli nochiziqli effektlar yuzaga kelishi mumkin. Shu bois amalda damlash quvvatini oshirishga imkon beradigan o‘zak diametri bilan diametr oshganda kamayadigan sonli apertura o‘rtasida muvozanat izlanadi. 10 kilovattli lazer qurilmasi uchun o‘zak diametri 100 mkm, ichki qobiq (damlash to‘lqin o‘tkazgichi) diametri 1 mm bo‘lishi talab etilishi mumkin; bu esa unchalik qulay emas. Shu quvvatdagi lazerlar uchun yechimlardan biri legirlangan o‘zagi spiral shaklida o‘ralgan tola tayyorlash bo‘lgan.
Quyidagi tolali lazerlar erbiyli tolalardan (ba’zan sezgirlashtirish uchun Yb2O3 qo‘shimchasi bilan) foydalanadigan lazerlar ko‘rinadiganhamda infraqizil diapazondageneratsiya hosil qila oladi. Ularni damlash uchun GaAsyarimo‘tkazgichli va Nd:YAG lazerlari qo‘llaniladi. 0,95 mkm yoki 1,48 mkm to‘lqin uzunligida damlash eng samarali bo‘ladi, chunki bu sohalarda qo‘zg‘algan sathlardan yutilish kuzatilmaydi. Erbiyli lazerlarning afzalligi — generatsiya to‘lqin uzunligini keng diapazonda sozlash mumkinligi; bu imkoniyat generatsiya chizig‘ining spektral kengligini kamaytirishda ham qo‘llaniladi. O‘zaro bog‘langan rezonatorlar yordamida har birining spektral kengligi 16 kGs bo‘lgan ikki xil to‘lqin uzunligida nurlanish hosil qiluvchi lazer yaratilgan.
Nanosekundli impulslar generatsiyasi
Takrorlanish chastotasi bir necha va o‘nlab kilogers bo‘lgan kuchli nanosekundli impulslar olish uchun ko‘pincha rezonator sifat koeffitsiyentini modulyatsiyalash (ingl. Q-switchingusuli qo‘llaniladi. Bunday tolali lazerlar har bir impulsda taxminan 1 mJ energiyali, 100 kVt dan katta cho‘qqi quvvatli nurlanish hosil qila oladi.
Amaliyotda rezonator sifat koeffitsiyentini turli usullar bilan modulyatsiyalash mumkin. Rezonator ichidagi akustooptik modulyatorlar 1980-yillarning o‘rtalaridayoq qo‘llanilgan. 1990-yillarning oxiriga kelib esa faol tola uzunligi 79 sm gacha, modalar maydoni esa
bo‘lgan, bosh generatorlar asosida ishlaydigan (ingl. master oscillator power amplifier, MOPA).
Damlashda yuzaga keladigan nochiziqli jarayonlar, xususan Raman sochilishi yoki Mandelstam — Brillyuen sochilishi, odatdagi (legirlanmagan) tolaning sifat koeffitsiyenti o‘z-o‘zidan modulyatsiyalanishiga olib kelishi ancha oldindan ma’lum edi. 1998-yilda o‘n metrli bir modali tola ulangan neodimiyli tolali lazerda 2 ns davomiylikdagi impulslar generatsiyasi olingan. Teskari yo‘nalgan Stoks to‘lqini qisqa impulslar shaklida rezonatorga qaytib kirib, zarur generatsiya rejimini ta’minlagan. Ikki yil o‘tib, 4 metrli itterbiy lazeri namoyish etilgan; u taxminan 100 ns davomiylikdagi impulslarni hosil qilgan. Amalda, qo‘shimcha qurilmalarsiz, bu sochilish turlarining stoxastik tabiati generatsiya amplitudasining beqarorligiga olib keladi.
Piko- va femtosekundli impulslar generatsiyasi
Piko- va femtosekundli lazer impulslarini olishning keng tarqalgan usuli — modalarni sinxronlashtirish. Tolali lazerda bir vaqtning o‘zida chastota oralig‘i ga teng bo‘lgan ko‘plab bo‘ylama modalar nurlanishi mumkin; bu yerda — rezonatordan bir marta o‘tishdagi optik yo‘l uzunligi. Har qanday ikki qo‘shni moda orasidagi faza farqi bir xil bo‘lsa, bu modalar sinxronlashgan hisoblanadi. Shunda nurlanish intensivligi I bog‘langan modalar soni M va ular orasidagi chastota farqiga bog‘liq quyidagi funksiyaga proporsional bo‘ladi:
Natijada lazer davomiyligi bo‘lgan impulslar ketma-ketligini, ular orasidagi vaqt oralig‘i bo‘lgan holda chiqaradi.
Tolali lazerlarda modalarni sinxronlashtirishning bir nechta usuli qo‘llaniladi. Faol sinxronlashtirish optik maydonni amplituda yoki faza bo‘yicha modulyatsiyalashdan iborat. Tolali lazerlarda tolali qurilmalarga ulash paytidagi o‘lcham va yo‘qotishlar nuqtayi nazaridan LiNbO3-elektrooptik modulyatorlarmaqbul hisoblanadi. Impulslarning davomiyligi va ular orasidagi vaqt rezonator tuzilishiga bog‘liq. Masalan, kuchli anomal dispersiyali 2 km oddiy tola ulangan halqasimon rezonatorda taxminan 4 ps davomiylikdagi impuls olish mumkin. Fabri — Pero rezonatori esa ps davomiylikka erishish imkonini beradi. Impulslarni 10 ps gacha davomiylikda va 10 GGsgacha takrorlanish chastotasida hosil qiladigan qurilmalar mavjud. Bunday lazerlarning umumiy muammosi — uzoq generatsiya davomida impulslar amplitudasining beqarorligi. Faol modalar sinxronizatsiyasiga ega to‘liq tolali tuzilmada o‘zaro fazaviy modulyatsiya.
qo‘llaniladi. Femtosekundli impulslar olish uchun modalarni passiv sinxronlashtirishdan foydalaniladi. Bu usulda impuls nochiziqli elementdan o‘tganda uning davomiyligi qisqaradi. Bunday elementlar sifatida to‘yinuvchi yutgichlar, tolali halqa ko‘rinishidagi nochiziqli ko‘zgular va boshqalar ishlatilishi mumkin. To‘yinuvchi yutgichdan foydalanish g‘oyasi shundaki, impuls undan o‘tayotganda impulsning chetlari markaziga (amplitudasi ancha yuqori qismiga) qaraganda kuchliroq yutiladi. Bu impuls davomiyligining qisqarishiga olib keladi. To‘yinuvchi yutgichlar yordamida 320 fs davomiylikdagi impulslar generatsiya qiladigan lazerlar mavjud. Nochiziqli ko‘zgular yoki qutblanishning nochiziqli aylanishi yordamida to‘liq tolali tuzilma yaratish mumkin.
Bir qutblanishli lazerlar

Hatto bir modali tolada ham tarqalish doimiylari yaqin va o‘zaro ortogonal qutblanishli modalar o‘rtasida bog‘lanish mavjud. Bu modalar qutblanishlaribir-biriga perpendikulyardir. Optik tolali aloqa liniyalari uchun bu o‘tkazish qobiliyati va uzunlikni cheklovchi omildir, chunki impuls tola bo‘ylab tarqalganda qutblanishni saqlash ma’qul.
Tolali lazer nurlanishining qutblanishi, odatda, ko‘plab omillarga, xususan damlash quvvatiga nochiziqli bog‘liq. Bir-biriga ortogonal qutblanishlardan birini susaytirishning keng tarqalgan usuli — tola ichiga o‘rnatilgan polyarizatordanfoydalanish. Bunda tola o‘zagi bo‘ylab ma’lum kesimli metall ip (masalan, lotincha D harfi shaklida) o‘rnatiladi. D shaklli ipning tekis yuzasiga ortogonal qutblanishda omik yo‘qotishlar yetarlicha katta bo‘lib, uning intensivligi sezilarli kamayadi. Shu fizik prinsipga asoslangan boshqa turdagi tolali polyarizatorni yaratish uchun o‘zakdan taxminan bir to‘lqin uzunligicha masofada sayqallangan sirt hosil qilinadi va unga metall qatlam qoplanadi. Bunday tuzilmalar ustidagi tajribalar qutblanish amplitudalari o‘rtasidagi farq 25 dB gacha yetishini ko‘rsatgan. Bu natija infraqizil diapazonda , chiqish quvvati bir necha millivatt va foydali ish koeffitsiyenti taxminan 25 % bo‘lganida kuzatilgan.
Tamoman boshqa usul — kuchli ikki nurli sinishga ega optik tolalardan foydalanishdir. Bunday tolalarda yorug‘lik tarqaladigan kanal ataylab nosimmetrik qilinadi, masalan, ellipssimon o‘zak yoki yon tomonlarda maxsus o‘yiqlar yaratilib, muayyan yo‘nalishdagi mexanik kuchlanishlar tolada muayyan yo‘nalishda yuzaga keladi. Ularda turli qutblanishli modalar uchun tarqalish doimiylari farqlanadi. Kerakli qutblanishdagi generatsiyani olish uchun tola ichidagi Bregg panjaralaridanfoydalaniladi. Bunda qaytarish koeffitsiyenti Fabri — Pero rezonatorida qutblanishga bog‘liq bo‘ladi..
Up-konversiya
Yuqori chastotaga konversiyali (up-konversiyali) lazerlarda chiqariladigan nurlanish to‘lqin uzunligi damlash nurlanishining to‘lqin uzunligidan kichik bo‘ladi (yorug‘lik bilan damlanadigan odatiy lazerlarning aksariyatida buning aksi kuzatiladi). Up-konversiyali damlashda faol muhit bir nechta fotonniyutadi. Natijada yakuniy energiya sathidan o‘tish energiyasi yutilgan fotonlarning har birinikidan kattaroq bo‘ladi. Tolali lazerlarda bu jarayonni amalga oshirish uchun ko‘pincha ftorid tolalardan (ZBLAN) foydalanishga to‘g‘ri keladi. Up-konversiya tuliy,-, erbiy- va prazeodim-/itterbiy-bilan legirlangan lazerlarda qo‘llaniladi. Generatsiyada qatnashadigan ionning har bir energiya sathi matritsa bilan o‘zaro ta’sirlashuv sababli kengayadi. Up-konversiya qizil yoki infraqizil diapazonda damlash orqali ko‘k spektral sohada ishlaydigan lazerlarni yaratishga imkon beradi.
Faol markazlari Tm3+ionlari bo‘lgan tuliyli faol tolada 1,06 mkm li uchta foton yutilgandagi damlashning odatiy sxemasi quyidagi o‘tishlardan iborat: , , . Oraliq o‘tishlar va relaksatsion o‘tishlardir. Natijada 475 nm to‘lqin uzunligida kuchli nurlanish hosil bo‘ladi. Bu nurlanish quyidagi o‘tishda yuzaga keladi: . ikki fotonli yutilish jarayonida 660 nm to‘lqin uzunlikdagi kvantlarning yutilishi va o‘tishlarga sabab bo‘ladi va keyinchalik 460 nm yorug‘lik kvanti nurlanadi.
Prazeodimiy ishchi ion sifatida katta qiziqish uyg‘otadi, chunki u bilan legirlangan tolalarning up-konversiya sxemasi qizil, to‘q sariq, yashil va ko‘k nurlanish hosil qilish imkonini beradi. Itterbiy bilan qo‘shimcha legirlash ham keng tarqalgan: itterbiyning kuchli GaAs diodlari ishlaydigan diapazonda juda keng yutilish spektri mavjud. Yt ionlari3+ bunda sensibilizatorlar (generatsiyada ishtirok etuvchi ionlarning turli sathlari orasida energiyani uzatuvchi zarralar) vazifasini bajaradi.
Majburiy kombinatsion sochilish lazerlari
Lazer generatsiyasi chastotasini o‘zgartirish majburiy kombinatsion sochilish (MKS, Raman effekti) yordamida amalga oshirilishi mumkin. Bu hodisa shishada ayrim nochiziqli kristallar va suyuqliklarga qaraganda ancha kuchsiz namoyon bo‘ladi. Biroq optik toladagi kichik optik yo‘qotishlar tufayli sochilish amaliy foydalanish uchun yetarli darajada samarali kechadi. Tolali lazerlarda Raman effekti ilk bor Rojer Stolen tomonidan 1972-yilda namoyish etilgan. Shundan beri tolali MKS-lazerlar faol rivojlantirilmoqda. Ular generatsiya chastotasini spektrning infraqizil sohasiga o‘tkaza olishi bilan muhim, chunki bu sohada nodir yer elementli qattiq jism lazerlari yetarlicha samarali emas. Dispersiyali rezonatorlar yordamida chastotani sozlash diapazonini 1,1—1,6 mkm gacha yetkazish va yuqori chiqish quvvatini saqlash mumkin.
Tolali MKS-lazerlar rezonatorlari juft Bregg panjaralariyordamida yaratiladi. Ular damlash nurlanishini to‘liq o‘tkazish va sochilgan nurlanishning Stoks komponenti to‘lqin uzunligida sezilarli qaytarishni ta’minlash uchun hisoblanadi (to‘liq qaytaruvchi ko‘zgu uchun taxminan 99,9 %, chiqish ko‘zgusi uchun 5 %). Yuqori tartibli Stoks komponentlarini olish uchun ba’zan bir nechta juft panjara qo‘llaniladi. Eng ko‘p tarqalgan MKS-lazerlarda germanosilikat tolalar ishlatiladi. Ularda majburiy kombinatsion sochilish samaradorligi va yorug‘likka sezgirlik sof kvars tolalardagidan ancha yuqori bo‘lib, germaniykonsentratsiyasi oshgani sari ortadi. Odatda uzluksiz generatsiyali lazer boshqa YAG:Nd3+lazeri bilan 1,06 mkm to‘lqin uzunligida damlanadi. Neodimiy lazerining dastlabki damlanishi yarimo‘tkazgichli diodlarorqali amalga oshiriladi. Faol tola uzunligi 800 m bo‘lishi mumkin. Undagi rezonatorlar uch yoki undan ko‘p juft (kaskad) Bregg panjaralari orqali yaratiladi. To‘lqin uzunligi 1,48 mkm bo‘lgan besh kaskadli bunday lazer 1,5 Vt chiqish quvvatini beradi hamda kuchaytirgichlarni damlashda, jumladan optik tolali aloqa liniyalarida.
Foton kristallaridagi tolali lazerlar
Mikrotuzilmali yoki foton kristalli optik tola (FKOT, ingl. photonic crystal fiber (PCF), holey fiber, yoki microstructured fiber) odatiy optik tolalardan sezilarli farq qiladi. Oddiy tolada yorug‘lik o‘tkazgichi turlicha sindirish ko‘rsatkichigaega qatlamlardan tashkil topgan bo‘lsa, FKOTda yorug‘likni uzatuvchi tuzilmani tolani o‘rab turuvchi havo kanallari (masalan, silindrsimon) hosil qiladi. Ular yaxlit yoki ichi bo‘sh o‘zak atrofida joylashib, ikki o‘lchamli foton kristalinitashkil etadi. Shuning uchun to‘lqin o‘tkazgich modalari bu tolalarda nurning tola bo‘ylab ichki qaytishi hisobiga emas, balki mikrotuzilmaning o‘tkazish spektrida taqiqlangan zonalar paydo bo‘lishi natijasida yuzaga keladi.
Odatiy foton kristalli tolada mikrotuzilma olti burchakli tartibda joylashgan havo kanallari bilan hosil qilinadi (ingl. triangular cladding single-core PCF). Bunday tolaning asosiy xususiyati: to‘lqin uzunligi yoki o‘zak diametridan qat’i nazar, faqat asosiy modani uzatadi. Shuning uchun mikrotuzilmalar yordamida ixtiyoriy sonli aperturaga ega, o‘zak diametri nisbatan katta bo‘lgan optik tola yaratish mumkin (faol o‘zak uchun juda kichik, damlash to‘lqin o‘tkazgichlari uchun esa juda katta apertura). Bu yuqori quvvatli bir modali lazerlar uchun juda muhim: oddiy tola tayyorlashda quvvatni oshirish o‘zak diametrini kattalashtirishni talab etadi, bu esa ayni generatsiya to‘lqin uzunligida yorug‘likning ko‘p modali tarqalishiga olib keladi.
Nodir yer ionlarini damlash uchun foton kristalli tola kesimida ikki qobiqli optik tolagao‘xshash tuzilma yaratiladi. Faol o‘zak atrofidagi ichki foton kristallidan ma’lum masofada havo kanallarining yana bir qatlami hosil qilinadi (odatda ular tola kesimida radial yo‘nalishda cho‘zilgan bo‘ladi). Bunday tuzilmaning katta sonli aperturadan tashqari yana bir afzalligi — faol o‘zak orqali o‘tmaydigan spiral va burama modalarbo‘lmagani tufayli damlash nurlanishining kam yo‘qotilishidir.
2003-yilda uzunligi 2,3 m bo‘lgan foton kristalli toladan foydalanuvchi uzluksiz generatsiyali tolali lazer namoyish etildi. Uning foydali ish koeffitsiyenti 78 % ni tashkil etgan, bunda maksimal generatsiya quvvati 80 Vt bo‘lgan. 2006-yilda xuddi shu foydali ish koeffitsiyentiga ega, maksimal generatsiya quvvati 320 Vt bo‘lgan lazer yaratildi (550 Vt/m faol tola) va 2000 mkm2modalar maydoniga ega lazer yaratildi. Oddiy tolalarda bo‘lgani kabi, foton kristalli tolaga asoslangan lazerlarda ham chiqish nurlanishi quvvati damlash quvvatiga chiziqli bog‘liq.
Qo‘llanilishi

Afzalliklari va kamchiliklari

Tolali lazerlarning afzalliklaridan biri rezonator sirtining hajmiga nisbati kattaligidir. Bu yaxshi sovitishni, kremniyning issiqlikka chidamliligini va belgilangan quvvat hamda sifat ko‘rsatkichlarida qurilmalarning ixcham bo‘lishini ta’minlaydi. Odatda lazer nurini keyinchalik texnikada ishlatish uchun optik tolaga kiritish talab etiladi. Boshqa turdagi lazerlarda buning uchun maxsus optik kollimatsiya tizimlari zarur bo‘lib, qurilmalarni tebranishga sezgir qiladi. Tolali lazerlarda nurlanish bevosita tolaning o‘zida generatsiya qilinadi va uning optik sifati yuqori bo‘ladi. Kamchiliklari — toladagi nurlanish zichligi kattaligi sababli nochiziqli effektlarning yuzaga kelish xavfi va faol modda hajmi kichikligi tufayli bir impulsdagi chiqish energiyasining nisbatan kamligidir.
Tolali lazerlar qattiq jism lazerlaridan nurlanish qutblanishiningyuqori barqarorligi talab etiladigan sohalarda ortda qoladi; qutblanishni saqlaydigan tolalardan foydalanish ham turli sabablarga ko‘ra qiyin. 0,7—1,0 mkm spektral diapazonda qattiq jism lazerlarini tolali lazerlar bilan almashtirib bo‘lmaydi. Qattiq jism lazerlarida impulsning chiqish quvvatini oshirish imkoniyati ham kengroq. Biroq boshqa turdagi lazerlar uchun yetarlicha yaxshi faol muhitlar yoki ko‘zgular mavjud bo‘lmagan to‘lqin uzunliklarida tolali lazerlar yaxshi natija beradi hamda up-konversiya singari ayrim lazer sxemalarini osonroq amalga oshirish imkonini yaratadi.
Qo‘llanish sohalari
Ko‘rsatkichlarini keng diapazonda tanlash mumkinligi tufayli tolali lazerlar ko‘plab sohalarda ishlatiladi. Xususan, sanoatda metallarni o‘yib naqshlash va kesish, shuningdek mahsulotlarni lazerli markirovkalash uchun qo‘llaniladi; bunda belgilangan chastotada takrorlanadigan qisqa impulslarning yuqori cho‘qqi quvvati talab etiladi. Masalan, plastmassa va metallga 5—10 kVt quvvatli, 10 dan 100 ns gacha davomiylikdagi va 20 dan 200 kGs gacha takrorlanish chastotasidagi impulslar ta’sir ettiriladi. Bu mahsulotning ichki tuzilishini buzmasdan, sirtining faqat optik xossalarini o‘zgartiradi. 60 Vt gacha quvvatli lazerlar elektronika komponentlari va qalinligi millimetrning o‘ndan bir ulushi bo‘lgan tibbiy asboblardagi zanglamaydigan po‘latni payvandlashda ishlatiladi. Bunday lazerlarda tayyorlash samaradorligi yuqori bo‘lgan buyumlar qatoriga stentlar ham kiradi.
Adabiyotlar
- Koester C. J., Snitzer E. Tolali lazerda kuchaytirish (inglizcha) // Applied Optics — Optica, 1964. — Jild. 3, soni 10. — B. 1182—1186. — ISSN 1559-128X; 2155-3165; 0003-6935; 1539-4522 — doi:10.1364/AO.3.001182
- Dianov E. M., Proxorov A. M. Lazerlar va tolali optika // Fizika fanlari yutuqlari / muharrir: V. A. Rubakov — M.: FIAN, 1986. — T. 148, soni 2. — B. 289—311. — ISSN 1063-7869; 1468-4780; 0038-5670; 0042-1294; 1996-6652 — doi: 10.3367/UFNR.0148.198602C.0289
- Yla-Jarkko K. H., Codemard C. A., Singleton J., Tyorner P. W., Godfrey I., Alam S., Nilsson J., Sahu J. K., Grudinin A. Shovqini kam, qobiqdan damlanadigan L-diapazonli EDFA kuchaytirgichi (inglizcha) // IEEE Photonics Technology Letters — IEEE, 2003. — Jild. 15, soni 7. — B. 909—911. — ISSN 1041-1135; 1941-0174 — doi:10.1109/LPT.2003.813433
- Limpert J., Shrayber T., Nolte S., Zellmer H., Tunnermann T., Iliew R., Lederer F., Broeng J., Vienne G., Petersson A. va boshqalar. Yuqori quvvatli, havoli qobiqqa ega va moda maydoni katta foton kristalli tolali lazer (inglizcha) // Optics Express — Optika, 2003. — Jild. 11, Iss. 7. — P. 818—823. — 6 p. — ISSN 1094-4087 — doi:10.1364/OE.11.000818 — PMID: 19461794
- Dianov E. M. Tolali lazerlar // Fizika fanlari yutuqlari / tahr. V. A. Rubakov — M.: FIAN, 2004. — T. 174, soni 10. — B. 1139–1142. — ISSN 1063-7869; 1468-4780; 0038-5670; 0042-1294; 1996-6652 — doi: 10.3367/UFNR.0174.200410M.1139
- Kurkov A. S., Dianov E. M. O‘rta quvvatli uzluksiz generatsiyali tolali lazerlar // Kvant elektronikasi — 2004. — T. 34-son, 10. — B. 881–900. — doi:10.1070/QE2004V034N10ABEH002739
- Jeltikov A. M. Yangi avlod tolali optik nurlanish manbalari va yorug‘lik impulslari o‘zgartirgichlari uchun mikrotuzilmali yorug‘lik o‘tkazgichlar // Fizika fanlari yutuqlari / tahr. V. A. Rubakov — M.: FIAN, 2007. — T. 177-son, 7. — B. 737–762. — ISSN 1063-7869; 1468-4780; 0038-5670; 0042-1294; 1996-6652 — doi: 10.3367/UFNR.0177.200707D.0737
- Vuds S., Daka M., Flin G. O‘rta quvvatli tolali lazerlar va ularning qo‘llanilishi // Fotonika / tahr. N. L. Istomina — 2008. — son. 4. — B. 6—10.
- Grigoruk V. I., Korotkov P. A., Felinskiy G. S. Optik tolalardagi chiziqli bo'lmagan va lazer jarayonlari. - Kiev: "Kiev universiteti" nashriyot va matbaa markazi, 2008. — 576 b. — ISBN 978-966-439-120-4.
- Sklyarov O. K. Optik tolali tarmoqlar va aloqa tizimlari: Darslik. — 2-nashr, qayta nashr etilgan. — Sankt-Peterburg.: "Lan", 2010. — 272 b. — ISBN 978-5-8114-1028-6.
- Gapontsev V. P. Tolali lazerlarning sanoat bozoriga kirib borishi (inglizcha) // Fiber Lasers V: Technology, Systems, and Applications, Photonics West. — 2008. — B. Taqdimot 6873-01.
- Agrawal G. P. Nochiziqli tolali optikaning qo‘llanilishi. — Academic Press, 2001. — 458 p. — ISBN 9780120451449.
- Agrawal G. P. Yorug‘lik to‘lqini texnologiyasi: komponentlar va qurilmalar. — Wiley-IEEE, 2004. — 427 p. — ISBN 9780471215738.
- Agrawal G. P. Nochiziqli tolali optikaning qo‘llanilishi. — 2-nashr. — Academic Press, 2008. — Jild. 10. — 508 p. — (Optika va fotonika turkumi). — ISBN 9780123743022.
- Digonnet, M. J. F. Nodir yer elementlari bilan legirlangan tolali lazerlar va kuchaytirgichlar. — 2-nashr. — Marcel Dekker, Inc., 2001. — 792 p. — ISBN 0-8247-0458-4.
- Gan F. Fotonik shishalar. — World Scientific, 2006. — 447 p. — ISBN 9789812568205.
- Goure J.-P., Verrier I. Optik tolali qurilmalar. — Fizika instituti nashriyoti, 2002. — 269 p. — ISBN 9780750308113.
- Hayes J. Optik tolalar bo‘yicha texnik xodim qo‘llanmasi. — 2-nashr. — Delmar Cengage Learning, 2000. — 242 p. — ISBN 978-0766818255.
- Iizuka, K. Tolali va integral optika uchun // Fotonika elementlari. — Wiley-VCH, 2002. — Jild. II. — 656 p. — (Sof va amaliy optika bo'yicha Wiley seriyasi). — ISBN 0-471-40815-8.
- Poli F., Cucinotta A., Selleri S. Fotonik kristall tolalari: xususiyatlari va qo'llanilishi. — Springer, 2007. — Jild. 102. — 233 p. — (Materialshunoslik bo'yicha Springer seriyasi). — ISBN 9781402063251.
- Röser F. O‘ta qisqa impulsli tolali lazer tizimlari quvvatini oshirish — Books on Demand, 2010. — 136 p. — ISBN 9783839153659.
- Shalibeik, H. Nodir yer elementlari bilan legirlangan tolali lazerlar va kuchaytirgichlar. — Cuvillier Verlag, 2007. — 181 p. — ISBN 9783867274678.
- Senior J. M., Jamro M. Y. Prentice Hall xalqaro optoelektronika turkumi. — 3-nashr. — Pearson Education, 2009. — 1075 p. — ISBN 9780130326812.
Havolalar
- Kurkov A. S., Dianov E. M. O‘rta quvvatli uzluksiz generatsiyali tolali lazerlar // Kvant elektronikasi. — 2004. — J. 34, № 10. — B. 881—900. — doi:10.1070/QE2004v034n10ABEH002739.
- Lazerlar, optika, spektroskopiya va lazer texnikasi bo‘yicha ilmiy materiallar. Boltiq davlat texnika universiteti. Murojaat sanasi: 16-may 2011-yil.
- Yens Limpert, Tomas Shrayber, Andreas Tyunnerman. Tolali yuqori quvvatli lazer tizimlari (inglizcha). Lazer fizikasi va texnologiyasi ensiklopediyasi. RP Photonics. Murojaat sanasi: 13-avgust 2011-yil. Arxivlangan 31-yanvar 2012-yil.
- Tolali lazerlar (inglizcha). Lazer fizikasi va texnologiyasi ensiklopediyasi. RP Photonics. Murojaat sanasi: 13-avgust 2011-yil. Arxivlangan 31-yanvar 2012-yil.
- K. F. Kleine va boshqalar Tibbiy qurilmalar sanoatida mikrokesish uchun tolali lazerlardan foydalanish (inglizcha). Liverpul universiteti. Murojaat sanasi: 20-iyul 2011-yil. Arxivlangan 31-yanvar 2012-yil.
- Yuqori quvvatli tolali lazerlar: so‘nggi yutuqlar (inglizcha). Rochester universiteti Optika instituti. Murojaat sanasi: 13-avgust 2011-yil. Arxivlangan 31-yanvar 2012-yil.