Kvant o‘chirg‘ichi tajribasi — interferensiyaga oid tajriba, u kvant chigallashuvini va to‘ldiruvchanlik prinsipini namoyish etadi.
Ushbu maqolada tasvirlangan ikki tirqishli kvant o‘chirg‘ichi tajribasi uch bosqichdan iborat:
- Tadqiqotchi Yung tajribasini takrorlaydi: ikki tirqishli plastinaga fotonlar yuboradi va detektor ekranida interferensiya manzarasini qayd etadi.
- Tadqiqotchi har bir foton qaysi tirqishdan o‘tganini kuzatadi va shundan so‘ng interferensiya manzarasi yo‘qolishini ko‘rsatadi. Bu bosqich detektorlarning mavjudligi interferensiya manzarasini buzishini namoyish etadi.
- Fotonlar bosib o‘tgan yo‘l haqidagi ma’lumot «o‘chiriladi», natijada interferensiya manzarasi qayta tiklanadi. (Bunday tajribalarda fotonlar yoki ularning yo‘liga ilgari kiritilgan barcha o‘zgarishlarni bekor qilish yoxud ortga qaytarish o‘rniga, odatda, avvalgi o‘zgarishlarni yashiradigan yana bir o‘zgartirish kiritiladi.)
Tajribaning asosiy natijasi shundan iboratki, ma’lumotni o‘chirish jarayoni fotonlar detektor ekraniga yetib borishidan oldin yoki keyin bajarilganining ahamiyati yo‘q.
Kvant o‘chirish texnologiyasi ajrata olish qobiliyatini oshirish uchun zamonaviy mikroskoplarda qo‘llanishi mumkin.
Kirish
Ushbu maqolada bayon qilingan kvant o‘chirg‘ichi tajribasi klassik ikki tirqishli Yung tajribasining bir ko‘rinishidir. U shuni ko‘rsatadiki, tadqiqotchi foton aynan qaysi tirqishdan o‘tganini aniqlashga uringanida, foton o‘zi bilan o‘zi interferensiyalasha olmaydi. Fotonlar oqimi shu tarzda kuzatilganda, Yung tajribasiga xos interferensiya chiziqlari paydo bo‘lmaydi. Kvant o‘chirg‘ichi tajribasida foton qaysi tirqishdan o‘tganini aniqlash uchun unga avval «belgi» qo‘yilib, keyinchalik shu belgini «o‘chirish» mumkin bo‘lgan sharoit yaratiladi. «Belgilangan» foton o‘zi bilan o‘zi interferensiyalasha olmaydi va interferensiya chiziqlarini hosil qilmaydi. Ammo avval «belgilanib», keyin belgisidan «tozalangan» foton yana o‘zi bilan o‘zi interferensiyalashishi hamda Yung tajribasidagi kabi interferensiya chiziqlari hosil bo‘lishiga hissa qo‘shishi mumkin.
Kvant o‘chirg‘ichi tajribasida ikkita asosiy qismdan iborat qurilma ishlatiladi. Ikki chigallashgan foton hosil qilingach, ularning har biri qurilmaning alohida qismiga yo‘naltiriladi. Chigallashgan fotonlardan birining (ikki tirqishli qismda o‘rganilayotgan fotonning) yo‘lini aniqlashga qaratilgan har qanday harakat ikkinchi fotonga ta’sir qiladi va aksincha. Chigallashgan fotonlar juftligi bilan ishlashning afzalligi shundaki, tadqiqotchilar ikki tirqishli plastina joylashgan qismga hech qanday o‘zgarish kiritmasdan interferensiya manzarasini buzishi yoki qayta tiklashi mumkin. Bunga ular chigallashgan ikkinchi foton ustida amallar bajarish orqali erishadi. Bunday amal chigallashgan zarrachalardan biri tirqishlardan va foton manbai bilan detektor ekrani orasidagi boshqa qismlardan o‘tishidan oldin ham, keyin ham bajarilishi mumkin. Ya’ni ikki tirqishli qism fotonning bosib o‘tgan yo‘li haqidagi ma’lumot mavjudligi tufayli interferensiya yuzaga kelmaydigan qilib qurilgan bo‘lsa, kvant o‘chirg‘ichi shu ma’lumotni amalda o‘chirish uchun ishlatilishi mumkin. Bu imkoniyat yordamida tadqiqotchi ikki tirqishli qismni o‘zgartirmasdan interferensiyani qayta tiklaydi.
Ushbu tajribaning bir turi — kechiktirilgan tanlovli kvant o‘chirg‘ichi — chigallashgan zarrachalardan biri (tirqishlardan o‘tadigan zarracha) o‘zi bilan o‘zi interferensiyalashgan yoki interferensiyalashmaganidan keyingina uning yo‘li haqidagi ma’lumotni saqlash yoki yo‘q qilish haqida qaror qabul qilish imkonini beradi. Bunday tajribada kvant effektlari kelajakdagi harakatlar o‘tmishdagi hodisalarga ta’sir qilayotgandek taassurot uyg‘otishi mumkin. Biroq bu holatda o‘lchashlarning vaqt bo‘yicha ketma-ketligi muhim emas.
Tajriba

Dastlab foton maxsus nochiziqli optik qurilma — bariy beta-borati[ingl.] (BBO) kristalidan o‘tkaziladi. Bu kristal bitta fotonni chastotasi pastroq bo‘lgan ikkita chigallashgan fotonga aylantiradi. Bu jarayon spontan parametrik sochilish deb ataladi. Hosil bo‘lgan chigallashgan fotonlar turli yo‘llardan harakatlanadi: bir foton to‘g‘ridan to‘g‘ri detektorga yo‘naladi, ikkinchisi esa ikki tirqishli plastinadan o‘tib, boshqa detektorga boradi. Ikkala detektor ham faqat chigallashgan fotonlar hisobga olinishini ta’minlaydigan mos tushishlarni qayd etish sxemasiga ulangan. Qadamli elektr dvigatel ikkinchi detektorni skanerlanuvchi soha bo‘ylab harakatlantirib, intensivlik xaritasini tuzadi. Bunday tuzilma odatiy interferensiya manzarasini hosil qiladi.

Keyin ikki tirqishli plastinadagi har bir tirqish oldiga doiraviy qutblantirgich qo‘yiladi. U bir tirqishdan o‘tuvchi yorug‘likni soat mili yo‘nalishida, ikkinchisidan o‘tuvchisini esa soat miliga teskari yo‘nalishda qutblantiradi (1-rasmga qarang). Ushbu qutblanish detektorda qayd etilib, fotonlar shu tarzda «belgilanadi» va interferensiya manzarasi buziladi (qarang: Frenel–Arago qonunlari[ingl.]).
Nihoyat, juftlikdagi birinchi chigallashgan foton yo‘liga chiziqli qutblantirgich o‘rnatiladi va foton diagonal qutblanishga ega bo‘ladi (2-rasmga qarang). Kvant chigallashuvi ikki tirqishli plastinadan o‘tuvchi ikkinchi foton ham unga mos diagonal qutblanishga ega bo‘lishini ta’minlaydi. Bu doiraviy qutblantirgichlarning ta’sirini yo‘qqa chiqaradi: har bir foton soat mili yo‘nalishida hamda unga teskari yo‘nalishda qutblangan yorug‘lik aralashmasini beradi. Natijada ikkinchi detektor foton aynan qaysi yo‘ldan o‘tganini aniqlay olmaydi va interferensiya manzarasi tiklanadi.
Ikki tirqish va doiraviy qutblantirgichlar ishtirokidagi tajribani yorug‘likni klassik to‘lqin sifatida qarab ham tushuntirish mumkin. Biroq kvant o‘chirg‘ichi tajribasida chigallashgan fotonlar ishlatiladi va bu hodisa klassik mexanikaga mos kelmaydi.
Keng tarqalgan noto‘g‘ri tushunchalar
Bu tajriba haqidagi keng tarqalgan xato tasavvurlardan biri — undan ikki detektor o‘rtasida axborotni bir zumda uzatish uchun foydalanish mumkin, degan fikrdir. Biroq oddiy sabab-oqibat bog‘liqligi kuzatiladigan natijalarga oldindan belgilangan axborotni majburan kiritish imkonini bermaydi. Ushbu tajriba qurilmasida mos tushishlarni qayd etuvchi sxemaning (detektorning) vazifasini tushunish muhim. Yuqori yo‘ldagi chiziqli qutblantirgich chigallashgan fotonlarning yarmini filtrlab chiqaradi, mos tushish detektori yordamida esa pastki yo‘ldagi ularga mos fotonlar ham ajratib tashlanadi. Mos tushish detektori faqat ikkala datchik ma’lumotlarini solishtirish orqali ishlashi mumkin. Shu sababli ushbu qurilmadan bir zumlik aloqa uchun foydalanib bo‘lmaydi.
Boshqacha aytganda, BBO kristalidan o‘tuvchi yorug‘likning faqat kichik bir qismi chigallashgan fotonlar juftligiga ajraladi. Kristaldan o‘tgan fotonlarning aksariyati ajralmaydi va yakuniy ma’lumotlar to‘plamidan keraksiz shovqin sifatida chiqarib tashlanishi kerak. Detektorlar tutib olingan foton chigallashgan juftlikning bir qismi bo‘lgan-bo‘lmaganini mustaqil aniqlay olmaydi. Shu bois fotonlar qayd etilgan vaqtlar solishtiriladi va ikkinchi detektorda juft fotoni bilan bir vaqtda qayd etilmagan barcha fotonlar filtrlanadi. Shunday qilib, chigallashgan fotonlar juftligi hosil bo‘lib, ulardan biri qutblantirgichda to‘silib yo‘qolsa, uning jufti ham natijaviy ma’lumotlar to‘plamidan go‘yo chigallashmagan foton bo‘lgandek chiqarib tashlanadi. Bunday yondashuvda yuqoridagi yo‘lga kiritilgan o‘zgarishlar pastdagi yo‘l bo‘yicha olingan o‘lchovlarga ta’sir qilishi ajablanarli emas: axir ikkita o‘lchov natijasi solishtiriladi va ular asosida ma’lumotlar filtrlanadi.
E’tibor bering: ushbu tajriba qurilmasining yakuniy holatida pastki yo‘lda olingan ishlov berilmagan o‘lchov ma’lumotlari doimo xira manzarani ko‘rsatadi. Interferensiya manzarasini faqat mos tushish detektori yordamida ma’lumotlarni filtrlash va chigallashgan juftlikning bir qismi bo‘lgan fotonlarnigina ko‘rish orqali kuzatish mumkin.