Kvant garmonik ossillyatori

Kvant garmonik ossillyatori — fizik model bo‘lib, kvant mexanikasida parabolik potensial o‘rada joylashgan, massasi m bo‘lgan zarrani tavsiflaydi va oddiy garmonik ossillyatorning analogi hisoblanadi. Bu tizimning xatti-harakatini tahlil qilishda zarraga ta’sir etuvchi kuchlar emas, balki Gamiltonian, ya’ni ossillyatorning to‘liq energiyasi ko‘rib chiqiladi. Bunda potensial energiya koordinatalarga kvadratik bog‘liq deb olinadi. Potensial energiyani koordinata bo‘yicha qatorga yoyishda keyingi hadlarni ham hisobga olish angarmonik ossillyator tushunchasiga olib keladi.

Bir o‘lchamli garmonik ossillyator

Dastlabki sakkizta holatning koordinata tasviridagi to‘lqin funksiyalari, n=0,…,7. Gorizontal o‘qda koordinata q, vertikal o‘qda esa to‘lqin funksiyasining qiymati ψn(q) ko‘rsatilgan. Grafiklar normallashtirilmagan.

Gamiltonian massasi m va xususiy chastotasi ω bo‘lgan kvant ossillyatori uchun quyidagi ko‘rinishga ega:

Ĥ=p̂22m+mω2q̂22

Koordinata tasvirida impuls operatori quyidagicha ifodalanadi: p̂=−iℏ∂/∂x, koordinata operatori q̂=x. Bu yerda ℏ — keltirilgan Plank doimiysi, i — mavhum birlik.

Garmonik ossillyatorning energiya sathlarini aniqlash uchun shunday E qiymatlar topiladiki, ular uchun xususiy hosilali differensial tenglama

−ℏ22m∂2∂x2ψ(x)+mω2x22ψ(x)=Eψ(x)

kvadrati integrallanuvchi funksiyalar sinfida yechimga ega bo‘ladi. Bu yerda ψ(x) — to‘lqin funksiyasi. Agar

E=En=ℏω(n+12) , n=0,1,2,…

bo‘lsa, yechim quyidagi ko‘rinishga ega:

ψ=ψn(x)=12nn!⋅(mωπℏ)1/4⋅exp⁡(−mωx22ℏ)⋅Hn(mωℏx),

Bu yerda Hn — Ermit ko‘phadlari deb ataladigan funksiyalar:

Hn(x)=(−1)nex2dndxne−x2.

Bu E qiymatlar spektri ikki jihatdan diqqatga sazovor. Birinchidan, energiya sathlari diskret va teng oraliqli (ekvidistant), ya’ni qo‘shni ikki sath energiyalari orasidagi farq doimiy bo‘lib, ℏω ga teng; ikkinchidan, energiyaning eng kichik qiymati ℏω/2 ga teng. Bu sath asosiy holat, vakuum yoki nol tebranishlar sathi deb ataladi.

Garmonik ossillyator Gamiltonianini quyidagilarni kiritish orqali ham yozish mumkin: operatorlar — yaratish va yo‘qotish (â+ va â, mos ravishda)

â+=12mℏω(mωx−ip̂),â=12mℏω(mωx+ip̂),

o‘zaro qo‘shma operatorlardir. Ularning kommutatori quyidagiga teng:

[â,â+]=ââ+−â+â=iℏ(p̂q̂−q̂p̂)=1.

Yaratish va yo‘qotish operatorlari yordamida Gamiltonian ixcham ko‘rinishda yoziladi:

Ĥ=ℏω(â+â+12)=ℏω(n̂+12),

bu yerda n̂=â+â — sath raqami (to‘ldirilish soni) operatori. Xos vektorlar ushbu Gamiltonian uchun Fok holatlari hisoblanadi, masalaning bunday yechim tasviri esa «zarralar soni tasviri» deb ataladi.

Ko‘p o‘lchamli garmonik ossillyator

Agar tebranishlar uchta Dekart koordinatasi bo‘ylab bir-biridan mustaqil sodir bo‘lsa (x, y, z), Shredinger tenglamasi uch o‘lchamli bo‘ladi. Biroq o‘zgaruvchilarni ajratish mumkin: har bir koordinata o‘qi uchun bir o‘lchamli tenglama olinadi. Natijada to‘lqin funksiyalari quyidagi shaklda yoziladi:

ψnx,ny,nz(x,y,z)=ψnx(x)ψny(y)ψnz(z),

bu yerda o‘ng tomondagi ko‘paytuvchi funksiyalar yuqorida ko‘rib chiqilgan ko‘rinishga ega. Bu holda sathlarning energiyalari quyidagicha bo‘ladi:

Enx,ny,nz=ℏω(nx+ny+nz+32),

bu yerda nx, ny, nz — manfiy bo‘lmagan butun sonlar. Nol sathdan boshqa sathlar degeneratsiyalangan bo‘ladi, chunki bir xil energiya qiymatiga sonlarning turli kombinatsiyalari orqali erishish mumkin.

Angarmonik ossillyator

Angarmonik ossillyator deb potensial energiyasi koordinataga kvadratik bo‘lmagan tarzda bog‘liq ossillyatorga aytiladi. Eng sodda yaqinlashuvda potensial energiya yoyilmasining uchinchi hadigacha hisobga olinadi (Teylor qatori):

Ĥ=p̂22m+12mω2q̂2+λq̂3,

bu yerda λ=const. Bunday ossillyator energiya spektrini aniq topish ancha murakkab. Ammo kubik had kvadratik haddan ancha kichik deb faraz qilinsa, energiyaga tuzatmalarni g‘alayonlar nazariyasi yordamida hisoblash mumkin.

Yaratish va yo‘qotish operatorlari tasvirida (ikkilamchi kvantlash tasviri) kubik had quyidagiga teng:

λ(ℏ2mω)32(â+â+)3.

Bu operatorning diagonal elementlari nolga teng, shuning uchun g‘alayonlar nazariyasidagi birinchi tartibli tuzatma mavjud emas. Ixtiyoriy vakuum bo‘lmagan holatning |ψE⟩ energiyasiga ikkinchi tartibli tuzatma quyidagiga teng:

ΔE(2)=λ2⟨ψE|q31E−ℏω/2q3|ψE⟩.

Ko‘p zarrali kvant ossillyatori

Bir necha zarra o‘zaro ta’sirlashadigan eng oddiy holatda ko‘p zarrali kvant ossillyatori modelini qo‘llash mumkin. Bunda qo‘shni zarralarning o‘zaro ta’siri kvadratik qonunga bo‘ysunadi:

Ĥ=∑i=1Np̂i22m+12mω2∑i<jN(q̂i−q̂j)2

Bu yerda q̂i va p̂i mos ravishda muvozanat holatidan og‘ish va i-zarraning impulsini bildiradi. Yig‘indi faqat qo‘shni zarralar bo‘yicha olinadi.

Ushbu model qattiq jismlarda kuzatiladigan fononlar — Boze-kvazizarralar mavjudligini nazariy jihatdan asoslaydi.

Tashqi kuch ta’siridagi o‘tishlar

Tashqi kuch f(t) ta’sirida kvant ossillyatori bir energiya sathidan (n) boshqa sathga (m) o‘tishi mumkin. Bu o‘tish ehtimoli Wn,m(t) so‘nishsiz ossillyator uchun quyidagi formula bilan ifodalanadi:

Wn,m(t)=n!m!|δ|2(n−m)exp⁡(−|δ2|(Lnm−n(|δ|2))2),

bu yerda δ(t) funksiya quyidagicha aniqlanadi:

δ(t)=−ilℏ∫0tf(τ)exp⁡(iωτ)dτ,

va Lmm−n — Lagerr ko‘phadlari.

Adabiyotlar

Landau L. D., Lifshits Ye. M. Kvant mexanikasi (norelyativistik nazariya). — 3-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Nauka, 1974. — 752 b. — («Nazariy fizika», jild III).