Termometriya nima

Termometriya — amaliy fizika va metrologiyaning haroratni o‘lchash usullari va vositalarini ishlab chiqishga bag‘ishlangan bo‘limi. Bu sohaning vazifalari haroratni o‘lchash uchun harorat shkalalarini belgilash, etalonlar yaratish, shuningdek, haroratni o‘lchash asboblarini darajalash va kalibrlash usullarini ishlab chiqishni qamrab oladi.

Tarix

Haroratni bevosita o‘lchab bo‘lmaydi. Shu sababli termometriya rivojlanish davomida harorat o‘lchovlarining yagona tizimiga erishish uchun uzoq va murakkab yo‘lni bosib o‘tgan. Qadimdan haroratni teginish sezgisi yordamida sifat jihatidan baholash usuli ma’lum bo‘lgan. Issiq, iliq va sovuq tushunchalari shundan kelib chiqqan. Tabiat hodisalarini sezgi orqali idrok etish asosida qishning sovug‘i, yozning jaziramasi, kechki salqinlik, qizil va oq cho‘g‘lanish, shuningdek, kasallik paytida tana haroratining ko‘tarilishi ma’nosidagi isitma tushunchalari shakllangan.

O‘rta asrlarda bir qo‘lni issiq suvda, ikkinchi qo‘lni esa sovuq suvda tutib turish, so‘ng ikkala qo‘lni aralashtirilgan suvga botirish taklif etilgan tajriba ko‘p bor tasvirlangan. Natijada birinchi qo‘l aralash suvni sovuq, ikkinchi qo‘l esa iliq deb sezgan. Inson organizmi tana haroratining o‘zgarishiga nihoyatda sezgir bo‘lsa-da (hatto 0,1K), sezgi yordamida haroratni hatto juda tor oraliqda ham miqdoriy o‘lchab bo‘lmaydi.

Haroratni bilish va amaliy maqsadlarda o‘lchashga ehtiyoj XVI asr o‘rtalarida paydo bo‘lgan. Bunday o‘lchash uchun kuzatishlardan ma’lum bo‘lgan biror kattalikning haroratga funksional bog‘liqligidan foydalanish zarur edi. Havo qizdirilganda kengayishi milodiy I asrdayoq Aleksandriyalik Geronga ma’lum bo‘lgan. U olov nima uchun yuqoriga ko‘tarilishini shu hodisa bilan izohlagan. 1597-yilda Galiley haroratni tadqiq etish uchun termoskopni taklif qilgan. U havo bilan to‘ldirilgan, ingichka naycha orqali rangli suyuqlik solingan idishga ulangan shisha sharchadan iborat edi. Sharcha haroratining o‘zgarishi suyuqlik sathining o‘zgarishiga olib kelgan. Bunday termometrlarning jiddiy kamchiligi ko‘rsatkichlari atmosfera bosimiga bog‘liq bo‘lganidadir. Zamonaviy shishali suyuqlik termometrlariga o‘xshash asbobning yaratilishi Galileyning shogirdi, Toskana gersogi Ferdinand II nomi bilan bog‘lanadi. Uning termometri spirt bilan to‘ldirilib, og‘zi kavsharlab berkitilgan shisha idish va tik ko‘rsatkich kapillyardan iborat edi. Daraja bo‘linmalari kapillyarning o‘ziga emal tomchilari bilan tushirilgan.

Termometriyaning metrologik asoslariga Paduya shahrilik shifokor Santorio asos solgan. U Galiley termoskopidan foydalanib, qor yog‘ayotgan paytdagi harorat va eng issiq kundagi haroratga mos keladigan ikkita tayanch nuqtani kiritgan. Shuningdek, u barcha Florensiya termometrlari namunaviy asbobga qarab darajalanishini nazarda tutadigan tekshirish tizimini belgilagan. XVIII asr boshida termometrik shkalani oson va ishonchli qayta hosil qilish mumkin bo‘lgan bir nechta nuqtaga bog‘lash bo‘yicha qator takliflar ilgari surilgan. Keyinchalik bu nuqtalar «reper nuqtalari» deb atalgan.

Haroratni o‘lchash usullarining shakllanishida Farengeyt muhim rol o‘ynagan. U birinchi bo‘lib termometrik modda sifatida simobdan foydalangan va qayta hosil qilish mumkin bo‘lgan harorat shkalasini yaratgan. Farengeyt shkalasida qor bilan nashatir aralashmasining harorati nol deb qabul qilingan, ikkinchi tayanch nuqta esa sog‘lom inson tanasining haroratiga mos kelgan. Shkalaning yakuniy ko‘rinishida muzning erish harorati 32 daraja, inson tanasining harorati 96 daraja, dastlab hisoblab chiqariladigan qiymat bo‘lgan suvning qaynash harorati esa 212 daraja etib belgilangan. Muvaffaqiyatli tadbirkor ham bo‘lgan Farengeyt birinchi marta birxillashtirilgan termometrlarni seriyali ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yishga erishgan. Farengeyt shkalasi hozirgacha AQSHda texnik va kundalik harorat o‘lchovlarida qo‘llanadi.

1742-yilda shved matematigi va geodezisti Selsiy simobli termometrda muzning erish va suvning qaynash nuqtalari orasidagi oraliqni 100 ta teng qismga bo‘lishni taklif qilgan. Shkalaning dastlabki ko‘rinishida suvning qaynash nuqtasi 0 daraja, muzning erish nuqtasi esa 100 daraja deb olingan. 1750-yilda Selsiyning shogirdlaridan biri Stremmer bu shkalani «teskari aylantirgan». XX asr boshlarigacha Reomyur shkalasi ham keng qo‘llangan. Uni 1730-yilda fransuz zoologi va fizigi Reomyur taklif qilgan. Reomyur termometrik modda sifatida etil spirtining 80 foizli eritmasidan foydalangan. Florensiya termometridagi kabi, Reomyur shkalasining bir darajasi ham suyuqlik hajmining mingdan bir qismga o‘zgarishiga mos kelgan. Hisoblashning boshlang‘ich nuqtasi sifatida muzning erish nuqtasi olingan, suvning qaynash harorati esa 80 darajaga teng bo‘lgan.

1848-yilda Tomson (Kelvin) empirik shkalalardan farqli ravishda termometrik moddaning xossalariga bog‘liq bo‘lmagan mutlaq termodinamik shkalani taklif qilgan. Batafsil qarang: Termodinamik harorat.

Haroratni o‘lchashning fizik asoslari

Haroratni bevosita o‘lchab bo‘lmaydi; uning o‘zgarishi haqida jismlarning harorat bilan muayyan qonuniyatlar asosida bog‘langan boshqa xossalari, masalan, hajm, bosim, elektr qarshiligi, termoelektr yurituvchi kuch (termo-EYK), nurlanish intensivligi va shu kabilarning o‘zgarishiga qarab xulosa qilinadi. Haroratni o‘lchash usullari mohiyatan yuqorida sanab o‘tilgan termometrik xossalarni o‘lchash usullaridir. Muayyan usul yoki asbobni ishlab chiqishda tegishli xossasi ishonchli takrorlanadigan va harorat o‘zgarganda sezilarli o‘zgaradigan termometrik modda tanlanadi. Haroratni o‘lchashda foydalaniladigan jismning termometrik xossasi haroratga monoton bog‘liq bo‘lishi va sezilarli gisterezisga ega bo‘lmasligi kerak.

Haroratni o‘lchash uchun o‘lchov birligi va harorat qiymatlari tanlangan boshlang‘ich darajadan hisoblanadigan shkala ham kerak. Empirik harorat shkalasini tuzish tamoyili oson qayta hosil qilinadigan ikkita asosiy reper nuqtani tanlashdan iborat. Ularga haroratning ixtiyoriy t1 va t2 qiymatlari beriladi. Ushbu qiymatlar orasidagi harorat oralig‘i teng N qismga bo‘linadi va 1/N qism haroratning o‘lchov birligi deb qabul qilinadi. Keyin fizik xossa — termometrik kattalik E, masalan, suyuqlik hajmi, gaz bosimi, elektr qarshiligi, termo-EYK va hokazo tanlanadi. Bu kattalik shartli ravishda haroratga chiziqli bog‘liq deb olinadi. Shundan quyidagi tenglama kelib chiqadi:

dt=kdE,

bu yerda k — proporsionallik koeffitsiyenti. Integral shaklda esa:

t=kE+C.

O‘zgarmas k va Clarni aniqlash uchun yuqorida ko‘rsatilgan t1 va t2 harorat qiymatlaridan foydalanamiz. O‘zgartirishlardan so‘ng integral tenglama quyidagi ko‘rinishga keladi:

t=t1+t2−t1E2−E1(E−E1).

Oxirgi ifoda shkala tenglamasi deb ataladi. Uning yordamida o‘lchangan E qiymatlar asosida haroratning t. .

1954-yilgacha harorat shkalasi ikkita reper nuqta — muzning normal erish nuqtasi t1 va suvning normal qaynash nuqtasi t2 asosida tuzilgan. Tajribalar shuni ko‘rsatdiki, suvning uchlanma nuqtasini muzning erish va suvning qaynash nuqtalariga qaraganda aniqroq qayta hosil qilish mumkin. Shuning uchun xalqaro kelishuvga binoan harorat shkalasini bitta reper nuqta — suvning uchlanma nuqtasi asosida tuzish belgilangan. Mutlaq termodinamik harorat shkalasi (Kelvin shkalasi) deb ataladigan shkalada bu nuqtaning harorati ta’rif bo‘yicha aynan 273,16K ga teng deb qabul qilingan. Uchlanma nuqta haroratining son qiymati shunday tanlanganki, ideal gaz termometri bilan o‘lchanganda muzning normal erish va suvning normal qaynash nuqtalari orasidagi farq 100K ga imkon qadar yaqin bo‘lsin.

Fizik xossalari haroratga qat’iy chiziqli bog‘liq bo‘lgan jismlar tajribada topilmagan. k koeffitsiyentining o‘zi ham haroratning funksiyasidir. Turli termometrik xossalarga asoslangan harorat shkalalari asosiy t1 va t2 nuqtalarda mos kelsa-da, bu nuqtalar oralig‘ida ham, ularning tashqarisida ham turlicha harorat qiymatlarini beradi. Empirik harorat shkalalarining yana bir kamchiligi uzluksiz emasligidir, chunki bitta termometrik modda haroratning barcha mumkin bo‘lgan qiymatlari oralig‘ida ishlay olmaydi.

Termometrlar

Harorat termometr yordamida o‘lchanadi (yunoncha thérme — issiqlik va metréo — o‘lchayman so‘zlaridan).

O‘lchash usuliga qarab, termometrlar ikkita asosiy guruhga bo‘linadi:

1. Kontaktli termometrlar — ularning sezgir elementlari (datchiklari) harorati o‘lchanayotgan obyektga bevosita tegadi;

2. Kontaktsiz termometrlar — obyektning umumiy issiqlik yoki optik nurlanishi intensivligini masofadan o‘lchaydi;

O‘ta past haroratlarni o‘lchashga mo‘ljallangan maxsus termometrlar alohida guruhni tashkil etadi.

Kontaktli o‘lchash asboblari va usullari ishlash tamoyiliga ko‘ra quyidagilarga bo‘linadi:

a) hajmiy (volyummetrik) kontaktli termometrlar — harorat o‘zgarganda suyuqlik yoki gaz hajmi (volume) qanday o‘zgarishini o‘lchaydi;

b) dilatometrik termometrlar — harorat o‘zgarishi sababli qattiq jismning chiziqli o‘lchamlari o‘zgarishiga qarab harorat aniqlanadi. Ayrim konstruksiyalarda harorat datchigi sifatida chiziqli kengayish koeffitsiyentlari turlicha bo‘lgan ikkita metalldan tayyorlangan bimetall plastinka ishlatiladi. Bu plastinka qizdirilganda yoki sovitilganda egiladi;

c) termoelektr termometrlar — datchik sifatida uchlari o‘zaro payvandlangan turli materiallardan yasalgan ikkita o‘tkazgichdan iborat termoparalar ishlatiladi. Ulangan joylarning harorati turlicha bo‘lsa, termoparada termoelektr yurituvchi kuch (termo-EYK) yuzaga keladi. Harorat termo-EYK kattaligi yoki termopara zanjiridagi tokni o‘lchash orqali aniqlanadi;

d) qarshilik termometrlari — metall yoki yarimo‘tkazgichning haroratga bog‘liq elektr qarshiligi o‘lchanadi.

Haroratni kontaktsiz o‘lchash usullariga quyidagilar kiradi:

a) radiometriya — jismlarning o‘z issiqlik nurlanishi asosida haroratni o‘lchash. Past va xona haroratlarida bu nurlanish infraqizil to‘lqin uzunliklari diapazonida bo‘ladi. Bunday o‘lchash asbobi radiometr deb ataladi.

b) termografiya (issiqlik tasvirlash) — fazoviy ajrata olish imkoniyati bilan haroratni radiometrik o‘lchash va o‘lchangan harorat maydonini termovizor ekranidagi tasvirga aylantirish. Bu usul harorat gradientlarini, yopiq bo‘shliqlardagi muhit haroratini, masalan, rezervuar va quvurlardagi suyuqlik haroratini o‘lchashga imkon beradi.

c) pirometriya — o‘zidan yorug‘lik chiqaradigan jismlar, jumladan, alanga, plazma va astrofizik obyektlar haroratini o‘lchash. Bunda obyekt yorqinligini yorqinlik etaloni bilan solishtirish (yorqinlik pirometri va yorqinlik harorati), obyekt rangini etalon rang bilan solishtirish (rang pirometri va rang harorati) yoki obyekt chiqaradigan issiqlik energiyasini etalon nurlatgich chiqaradigan energiya bilan solishtirish (radiatsion pirometr va radiatsion harorat) tamoyillari qo‘llanadi.

Termometriya asoslanadigan asosiy tenglamalar

1. Mendeleyev–Klapeyronning gaz holati tenglamasi. Bu tenglama ideal gazga asoslangan harorat shkalasini tuzishda ishlatiladi:

pV=mMRT.

2. Suyuqlik va gazlar hajmining haroratga chiziqli bog‘liq issiqlik kengayishi tenglamasi — haroratni hajmiy usulda o‘lchashning asosi:

Vt=V0(1+α0t).

3. Qattiq jismlarning haroratga bog‘liq chiziqli issiqlik kengayishi tenglamasi — haroratni dilatometrik usulda o‘lchashning asosi:

Lt=L0(1+βt).

4. O‘tkazgichlar elektr qarshiligining haroratga chiziqli bog‘liqligi tenglamasi — qarshilik termometrlari bilan haroratni o‘lchashning asosi:

Rt=R0(1+γt).

5. Stefan–Bolsman qonuni — issiqlik nurlanishining umumiy energiyasi bilan haroratni bog‘laydi va haroratni kontaktsiz o‘lchash usullariga asos bo‘ladi:

F=σT4,

bu yerda F — mutlaq qora jismning integral nurlanish qobiliyati, σ — Stefan–Bolsman doimiysi.

Magnit termometriyasi

1 K dan past haroratlarni o‘lchashda magnit sezuvchanlikning paramagnetik moddalarda haroratga bog‘liqligidan (Kyuri qonuni) foydalaniladi. Magnit sezuvchanlikning o‘lchangan qiymati asosida magnit harorati aniqlanadi; u termodinamik haroratdan Kyuri qonunidan chetlanish darajasiga bog‘liq bo‘lgan miqdorga farq qiladi.

GOST 8.157-75 «Amaliy harorat shkalalari» standarti 0,01 dan 0,8 K gacha bo‘lgan haroratlarda magnit sezuvchanlikning haroratga bog‘liqligiga asoslangan termometr shkalasini belgilaydi; bunda seriy-magniy nitratidan foydalaniladi.

Adabiyotlar