Termometr (yunon. θέρμη «issiqlik» + μετρέω «o‘lchayman»), shuningdek, gradusnik — o‘lchov asbobi turli jismlar va muhitlar (havo, tuproq, suv va hokazo) haroratini o‘lchash uchun mo‘ljallangan asbob. O‘lchash prinsipiga ko‘ra, termometrlarning bir necha turi mavjud:

• suyuqlikli — simobli, amalgamali (simob–talliy), galinstanli, spirtli (spirtga biror bo‘yoq, odatda qizil yoki ko‘k rangli bo‘yoq qo‘shiladi);
• mexanik — bimetall va manometrik;
• elektr — termojuft yoki termorezistor — qarshilik termometri;
• optik (pirometrlar);
• gazli
• akustik gaz termometrlari — tovush tezligini bir atomli inert gazda (geliy yoki argon) o‘lchash orqali haroratni aniqlaydi. Ular haroratni o‘lchashda eng aniq etalon vositalar hisoblanadi. Ideal gazda tovush tezligi faqat uning haroratiga bog‘liq. Shu sababli gazdagi tovush tezligini o‘lchab, uning haroratini aniqlash mumkin.
• infraqizil^[ingl.].

Termometr ixtirochisi sifatida odatda Galiley tilga olinadi: uning o‘z asarlarida bu asbob tavsiflanmagan, biroq shogirdlari Nelli va Viviani guvohlik berishicha, u 1597-yildayoq termobaroskopga o‘xshash asbob (termoskop) yaratgan. O‘sha davrda Galiley Iskandariyalik Geronning asarlarini o‘rganayotgan edi. Geron ham shunga o‘xshash qurilmani tasvirlagan, ammo undan haroratni o‘lchash uchun emas, balki suvni qizdirish orqali ko‘tarish uchun foydalangan. Termoskop kichik shisha sharcha va unga kavsharlangan shisha naychadan iborat bo‘lgan. Sharcha biroz isitilib, naychaning uchi suvli idishga tushirilgan. Ma’lum vaqt o‘tgach, sharcha ichidagi havo sovib, bosimi pasaygan va atmosfera bosimi ta’sirida suv naycha bo‘ylab ma’lum balandlikka ko‘tarilgan. Keyinchalik havo isiganida sharcha ichidagi bosim ortib, naychadagi suv sathi pasaygan. Termoskop yordamida jismning qanchalik qiziganidagi o‘zgarishnigina bilish mumkin edi: uning shkalasi bo‘lmagani uchun haroratning sonli qiymatini ko‘rsatmagan. Bundan tashqari, naychadagi suv sathi nafaqat haroratga, balki atmosfera bosimiga ham bog‘liq edi. 1657-yilda Florensiya olimlari Galileyning termoskopini takomillashtirdilar. Ular asbobni munchoqlardan yasalgan shkala bilan jihozlab, rezervuar (sharcha) va naycha ichidagi havoni chiqarib tashladilar. Bu jismlarning haroratini nafaqat sifat jihatidan, balki miqdor jihatidan ham taqqoslashga imkon berdi. Keyinchalik termoskop o‘zgartirildi: sharchasi pastga qaratildi, naychaga suv o‘rniga brendi quyildi va alohida idish olib tashlandi. Asbob jismlarning issiqlik ta’sirida kengayishiga asoslanib ishlagan; «doimiy» nuqtalar sifatida yozning eng issiq kuni va qishning eng sovuq kunidagi haroratlar olingan.

Termometr ixtirosini, shuningdek, lord Bekon, Robert Fladd, Santorio, Skarpi, Kornelius Drebbel, Porta va Salomon de Koss nomlari bilan ham bog‘lashadi. Ular o‘z asarlarini keyinroq yozgan, ayrimlari esa Galiley bilan shaxsan aloqada bo‘lgan. Bu termometrlarning barchasi havoli bo‘lib, naychali idishdan iborat edi. Ichidagi havo atmosfera havosidan suv ustuni bilan ajratilgan. Shuning uchun asbobning ko‘rsatkichlari ham harorat, ham atmosfera bosimi o‘zgarganda o‘zgarardi.

Suyuqlikli termometrlar ilk bor 1667-yilda «Saggi di naturale esperienze fatte nell’Accademia del Cimento» asarida tasvirlangan. Unda bunday asboblarni «Confia» deb ataluvchi mohir ustalar anchadan buyon tayyorlab kelishi aytiladi. Ular shishani puflab kuchaytirilgan chiroq alangasida qizdirib, undan ajoyib va nihoyatda nozik buyumlar yasagan. Dastlab bu termometrlarga suv quyilgan, ammo suv muzlaganda ular yorilib ketgan. 1654-yildan boshlab Toskana buyuk gersogi Ferdinand II ning taklifi bilan suv o‘rniga vino spirti ishlatila boshlandi. Florensiya termometrlari «Saggi» asarida tasvirlangan bo‘libgina qolmay, ularning bir necha nusxasi hozirgacha Florensiyadagi Galiley muzeyida saqlanib qolgan. Asarda ularni tayyorlash usuli ham batafsil bayon qilingan.

Avval usta naycha va sharchaning nisbiy o‘lchamlarini hisobga olib, naychaga shkala bo‘linmalarini tushirishi kerak edi. Buning uchun chiroqda qizdirilgan naychaga eritilgan emal bilan belgilar qo‘yilgan: har o‘ninchi bo‘linma oq nuqta, qolganlari qora nuqtalar bilan ko‘rsatilgan. Odatda 50 ta bo‘linma shunday joylashtirilganki, qor eriganda spirt sathi 10 dan pastga tushmagan, quyoshda esa 40 dan yuqoriga ko‘tarilmagan. Mohir ustalar yasagan termometrlar bir xil sharoitda aynan bir xil haroratni ko‘rsata olgan. Biroq aniqlikni oshirish uchun naycha 100 yoki 300 bo‘lakka bo‘linganida bunday natijaga erishib bo‘lmagan. Termometrlarni to‘ldirishda sharcha qizdirilib, naychaning uchi spirtga botirilgan. To‘ldirish jarayoni kengroq naychaga bemalol sig‘adigan, uchi ingichka qilib cho‘zilgan shisha voronka yordamida yakunlangan. Suyuqlik miqdori sozlangach, naychaning teshigi «germetik» deb ataluvchi surg‘uch bilan berkitilgan. Bundan ko‘rinadiki, bunday termometrlar katta bo‘lgan va havo haroratini aniqlashga xizmat qilgan, lekin boshqa xilma-xil tajribalar uchun hali noqulay edi. Bundan tashqari, turli termometrlarning darajalarini bir-biri bilan solishtirib bo‘lmagan.

1703-yilda Amonton (ingl. Giyom Amonton) Parijda havoli termometrni takomillashtirdi. U naychaning ochiq qismiga simob qo‘shib, turli haroratlarda havo hajmini bir xil saqlagan va havoning kengayishini emas, balki elastikligi (bosimi) ortishini o‘lchagan. Bunda barometrik bosim hamda uning o‘zgarishlari hisobga olingan. Bu shkalaning nolinchi nuqtasi havo butun elastikligini yo‘qotadigan «nihoyatda kuchli sovuqlik darajasi», ya’ni hozirgi mutlaq nol) bo‘lishi, ikkinchi doimiy nuqtasi esa suvning qaynash harorati bo‘lishi kerak edi. O‘sha paytda Amonton atmosfera bosimi suvning qaynash haroratiga ta’sir qilishini bilmagan; uning termometridagi havo ham suv bug‘laridan tozalanmagan. Shu sababli uning ma’lumotlariga ko‘ra, mutlaq nol Selsiy shkalasida −239,5° ga teng chiqqan. Amonton yasagan yana bir havoli termometr ancha nomukammal bo‘lsa-da, atmosfera bosimi o‘zgarishlariga bog‘liq bo‘lmagan. U sifonli barometr shaklida bo‘lib, ochiq tirsagi yuqoriga uzaytirilgan, pastki qismi potashning kuchli eritmasi, yuqori qismi neft bilan to‘ldirilgan va uchida havo saqlovchi kavsharlab berkitilgan rezervuar joylashgan.

Termometrga hozirgi shaklini Farengeyt bergan va 1723-yilda uni tayyorlash usulini tasvirlagan. Dastlab u ham naychalarni spirt bilan to‘ldirgan va keyinchalik simobdan foydalanishga o‘tgan. U o‘z shkalasining nolinchi nuqtasi sifatida qorning nashatir yoki osh tuzi bilan aralashmasi haroratini olgan. «Suv muzlay boshlaydigan» haroratni 32°, sog‘lom odamning og‘iz yoki qo‘ltiq ostida o‘lchangan tana haroratini esa 96° deb belgilagan. Keyinroq u suv 212° da qaynashini va barometr ko‘rsatkichi bir xil bo‘lganda bu harorat o‘zgarmasligini aniqlagan. Farengeyt termometrlarining saqlanib qolgan nusxalari nihoyatda puxta ishlanganligi bilan ajralib turadi.

Muzning erish va suvning qaynash haroratini ikki doimiy nuqta sifatida shved astronomi, geologi va meteorologi Anders Selsiy 1742-yilda uzil-kesil belgilagan. Biroq u dastlab qaynash nuqtasini 0°, muzlash nuqtasini esa 100° deb olgan. Selsiy o‘zining «Termometrdagi ikki doimiy daraja haqidagi kuzatishlar» nomli asarida muzning erish harorati (100°) bosimga bog‘liq emasligini ko‘rsatuvchi tajribalarini bayon qilgan. Shuningdek, u suvning qaynash harorati atmosfera bosimiga qarab qanday o‘zgarishini hayratlanarli aniqlikda hisoblagan. U 0 belgisini (suvning qaynash nuqtasini) termometrning dengiz sathiga nisbatan qanday balandlikda joylashganini bilgan holda kalibrlash mumkinligini taklif qilgan.

Keyinchalik, Selsiy vafotidan so‘ng uning zamondoshlari va vatandoshlari — botanik Karl Linney hamda astronom Morten Shtremer bu shkaladan teskari ko‘rinishda foydalanganlar (muzning erish haroratini 0°, suvning qaynash haroratini esa 100° deb olganlar). Shu ko‘rinishdagi shkala juda qulay bo‘lib chiqdi, keng tarqaldi va hozirgacha qo‘llanmoqda.

Ba’zi ma’lumotlarga ko‘ra, Selsiy o‘z shkalasini Shtremerning maslahati bilan o‘zi teskari aylantirgan. Boshqa manbalarda esa 1745-yilda bu ishni Karl Linney bajargani aytiladi. Uchinchi talqinga ko‘ra, shkalani Selsiyning davomchisi M. Shtremer teskari aylantirgan. XVIII asrda bunday termometr «shved termometri», Shvetsiyaning o‘zida esa «Shtremer termometri» nomi bilan keng tarqalgan. Biroq mashhur shved kimyogari Iogann Yakob «Kimyodan qo‘llanma» asarida M. Shtremer shkalasini yanglishib Selsiy shkalasi deb atagan. Shundan beri yuz darajali shkala Anders Selsiy nomi bilan yuritiladi.

Reomyurning tadqiqotlari 1736-yilda 80° li shkalaning yaratilishiga olib kelgan bo‘lsa-da, Farengeyt erishgan natijaga nisbatan ortga qadam bo‘lgan: Reomyur termometri juda katta, ishlatishga noqulay, uning shkalasini darajalarga bo‘lish usuli esa noaniq va murakkab edi.

Farengeyt va Reomyurdan keyin termometrlar savdo mahsulotiga aylangani sababli ularni tayyorlash bilan asosan hunarmandlar shug‘ullana boshlagan.

1848-yilda ingliz fizigi Uilyam Tomson (lord Kelvin) nolinchi nuqtasi suvning yoki termometr ichidagi moddaning xossalariga bog‘liq bo‘lmagan mutlaq harorat shkalasini yaratish mumkinligini isbotladi. «Kelvin shkalasida» boshlang‘ich nuqta sifatida mutlaq nolning −273,15° C qiymati qabul qilindi. Bu haroratda molekulalarning issiqlik harakati to‘xtaydi. Demak, jismlarni bundan ham ko‘proq sovitishning imkoni yo‘q.

Keyinchalik ham turli maxsus termometrlar ishlab chiqilishi davom etdi (masalan, 1975-yilda chaqaloqlarning tana haroratini o‘lchash uchun so‘rg‘ich shaklidagi tibbiy termometr yaratilib, patentlangan, 1978-yilda esa suyuq kristalli termometr ishlab chiqilgan).

Suyuqlikli termometrlar ichiga quyilgan suyuqlikning (odatda spirt yoki simob) hajmi atrof-muhit harorati o‘zgarganda o‘zgarishiga asoslanib ishlaydi.

Suyuqlikli termometrlar ichidagi termometrik suyuqlik turiga qarab simobli va simobsiz suyuqlik bilan to‘ldirilgan termometrlarga bo‘linadi. Ikkinchi turdan iqtisodiy sabablarga ko‘ra hamda kengroq harorat oralig‘ida ishlatish yoki xavfsizlikni oshirish maqsadida foydalaniladi. Termometriyada simob o‘rniga quyidagi moddalar ishlatiladi: spirtlar (etil, metil, propil spirtlari), pentan, toluol, uglerod disulfid, atseton, talliy amalgamasi va galliy.

Vazifasiga ko‘ra, ular bevosita ko‘rsatuvchi (joriy haroratni ko‘rsatadi), maksimal (o‘lchash paytidagi eng yuqori haroratni qayd etadi; tibbiy termometrlar shular jumlasidan), minimal (o‘lchangan eng past haroratni ko‘rsatadi), elektr kontaktli (faqat simobli bo‘lib, termostat kabi laboratoriya jihozlarida ishlatiladi), metastatik Bekman termometrlari (haroratning kichik farqlarini o‘lchashga mo‘ljallangan o‘ta aniq asboblar), dengizda ag‘dariluvchi termometrlar (chuqurlikdagi haroratni o‘lchash uchun) va tuproqning chuqur qatlamlari haroratini o‘lchovchi termometrlarga bo‘linadi.

Simob minus 38,8 °C haroratda muzlaydi. Bunday sovuqlar Sibirda va Yerning ayrim boshqa hududlarida tez-tez uchraydi. Shu sababli bu joylarda qishki meteorologik kuzatuvlarda simobli termometrlar yaramaydi va ularning o‘rniga talliy amalgamali (uning muzlash harorati sof simobnikidan past) yoki platinali qarshilik termometrlari ishlatiladi.

Turli sohalarda simobdan foydalanishni bosqichma-bosqich to‘xtatish jarayoni (Rossiyada 2020-yildan boshlab) ketayotgani sababli maishiy termometrlar uchun xavfsiz muqobil moddalar izlanmoqda.

Bunday muqobil modda sifatida galinstan (metallar qotishmasi: galliy, indiy va qalay) tanlandi. Galinstanli termometr tashqi ko‘rinishi, ishlatish usuli va aniqligi jihatidan simobli termometrga o‘xshaydi, biroq galinstanning simobga nisbatan qovushoqligi yuqoriroq bo‘lgani uchun uni uzoqroq silkitish talab etiladi.

Galliy va uning qotishmalari maxsus termometrlar va pirometrlarda, jumladan, ilmiy asboblarda yuqori haroratlarni o‘lchash uchun ishlatiladi. Chunki simobdan farqli ravishda galliyning ayrim qotishmalari bug‘lanmasdan ancha yuqori haroratgacha qizdirishga chidamli.

Simobli termometrlar, shuningdek, tobora ko‘proq platinali yoki misli qarshilik termometrlari bilan muvaffaqiyatli almashtirilmoqda. Termometrlarning boshqa turlari ham kengroq qo‘llanilmoqda.

Singan termometrdan to‘kilgan simobni tozalash haqida «Demerkurizatsiya» maqolasida ma’lumot berilgan

• 
  Tashqi muhitga mo‘ljallangan suyuqlikli termometr
• 
  Simobli tibbiy termometr
• 
  Galinstanli tibbiy termometr

Bunday termometrlar suyuqlikli termometrlar bilan bir xil prinsipda ishlaydi, lekin sezgir element sifatida odatda metall sterjen yoki bimetall tasma qo‘llaniladi; tasma spiral shaklida o‘ralgan bo‘ladi. Harorat o‘zgarganda sterjen uzunligi o‘zgarib, ijro mexanizmini harakatga keltiradi.

Bimetall plastina egilish radiusini o‘zgartiradi. U spiral shaklida o‘ralgani uchun bu holat spiral uchining aylanishidek ko‘rinadi. Ko‘rsatkich strelkasi ham aynan shu uchga mahkamlanadi.

• 
  Derazaga o‘rnatiladigan mexanik termometr
• 
  Mexanik termometrning ishlashini namoyish etish

Elektron termometrlarning ishlash prinsipi atrof-muhit harorati o‘zgarganda o‘tkazgichning elektr qarshiligi o‘zgarishiga asoslangan.

Kengroq harorat oralig‘ida ishlaydigan elektron termometrlar termojuftlarga asoslanadi (elektrmanfiyligi turlicha bo‘lgan metallar tutashganda haroratga bog‘liq kontakt potensiallar farqi yuzaga keladi).

Eng aniq va vaqt o‘tishi bilan eng barqaror bo‘lib qoladigan asboblar — qarshilik termometrlari bo‘lib, ular platina sim yoki keramika yuzasiga purkalgan platina qatlami asosida ishlaydi. Eng ko‘p tarqalgan turlari: PT100 (0 °C da qarshiligi — 100Ω) PT1000 (0 °C da qarshiligi — 1000Ω) (IEC751). Qarshilikning haroratga bog‘liqligi deyarli chiziqli bo‘lib, musbat haroratlarda kvadratik qonunga, manfiy haroratlarda esa 4-darajali tenglamaga bo‘ysunadi (tegishli konstantalar juda kichik, shuning uchun birinchi yaqinlashuvda bu bog‘liqlikni chiziqli deb hisoblash mumkin). Harorat oralig‘i −200 — +850 °C.

Bundan kelib chiqadiki, haroratdagi qarshilik, T °C, 0 °C dagi qarshilik va konstantalar (platina qarshiligi uchun) —

• qarang: Peltye effekti

• 
  Ko‘chadagi termometrli elektron soat
• 
  Devorga o‘rnatiladigan termometrli elektron soat
• 
  Uy meteorologik stansiyasi
• 
  Elektron tibbiy termometr

Optik termometrlar harorat o‘zgarganda yorqinlik darajasi, spektr va boshqa ko‘rsatkichlar o‘zgarishiga qarab haroratni qayd etadi (qarang: Tolali-optik usulda haroratni o‘lchash). Masalan, tana haroratini o‘lchaydigan infraqizil asboblar.

Texnik termometrlar korxonalarda, qishloq xo‘jaligi, neft-kimyo, kimyo, kon-metallurgiya sanoati, mashinasozlik, uy-joy kommunal xo‘jaligi, transport, qurilish, tibbiyot va umuman hayotning barcha sohalarida ishlatiladi.

Texnik termometrlarning quyidagi turlari mavjud:

• suyuqlikli texnik termometrlar;
• ТБ, ТБТ, ТБИ bimetall termometrlar;
• ТС-7А-М qishloq xo‘jaligi termometrlari;
• СП-83 maksimal termometrlar;
• СП-100 maxsus kameralar uchun past haroratli termometrlar;
• СП-1 maxsus tebranishga chidamli termometrlar;
• ТПК simobli elektr kontaktli termometrlar;
• ТЛ laboratoriya termometrlari;
• ТН neft mahsulotlari uchun termometrlar;
• ТИН neft mahsulotlarini sinovdan o‘tkazish termometrlari.

Haroratning chegaraviy qiymatini qayd etishiga ko‘ra termometrlar maksimal, minimal va qayd etmaydigan turlarga bo‘linadi. Minimal/maksimal termometr qayta boshlang‘ich holatga keltirilgan paytdan boshlab erishilgan eng past/eng yuqori haroratni ko‘rsatadi. Masalan, simobli tibbiy termometr maksimal termometrdir — u o‘lchash jarayonida erishilgan eng yuqori haroratni ko‘rsatadi. Bunga simob rezervuari bilan kapillyar orasidagi tor «bo‘yincha» sabab bo‘ladi: harorat pasayganda simob ustuni shu joyda uziladi va simob kapillyardan rezervuarga qaytmaydi. O‘lchashdan oldin qayd etuvchi (maksimal yoki minimal) termometrni boshlang‘ich holatga qaytarish, ya’ni ko‘rsatkichini o‘lchanadigan haroratdan aniq pastroq yoki yuqoriroq qiymatga keltirish kerak.

Gaz termometri — haroratni Sharl qonuni asosida o‘lchaydigan asbob.

1787-yilda Sharl hajmi o‘zgarmas qolganida istalgan gazni bir xil darajada qizdirish bosimning deyarli bir xil darajada ortishiga olib kelishini aniqlagan. Harorat Kelvin shkalasi bo‘yicha o‘zgarganda ideal gazning o‘zgarmas hajmdagi bosimi haroratga to‘g‘ri proporsional bo‘ladi. Demak, gaz bosimini (V = const) haroratning miqdoriy o‘lchovi sifatida qabul qilish mumkin. Gazli idishni manometrga ulab, asbob shkalasini darajalarga bo‘lgandan so‘ng haroratni manometr ko‘rsatkichlari orqali o‘lchash mumkin.

Gazlarning konsentratsiyasi va harorat keng oraliqda o‘zgarganda hamda bosim past bo‘lganda turli gazlarning bosim bo‘yicha harorat koeffitsiyenti taxminan bir xil bo‘ladi. Shu bois gaz termometri yordamida haroratni o‘lchash usuli undagi ishchi moddaning xossalariga uncha bog‘liq emas. Ishchi modda sifatida vodorod yoki geliy ishlatilganda eng aniq natijalar olinadi.

2024-yilda Rossiyada 11,2 milliondan ortiq tibbiy termometr 3,5 milliard rublga sotilgan. Bu ma’lumot RNC Pharma kompaniyasining «Rossiyada tibbiy texnikaning chakana savdosi auditi (total sell out)» ma’lumotlar bazasidan olingan.

• Gelfer Ya. M. Termodinamika va statistik fizika tarixi hamda metodologiyasi. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Visshaya shkola, 1981. — 536 bet
• Lermantov V. V. Termometr // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
• Sivuxin D. V. Umumiy fizika kursi. — II jild. Termodinamika va molekulyar fizika. — 5-nashr, tuzatilgan. — M.: FIZMATLIT, 2005. — 544 bet — ISBN 5-9221-0601-5.

Tashqi rasmlar
	Bekman differensial termometri

• Yevropa termometrlarda simob ishlatishni taqiqladi / membrana, 11-iyul 2007
• Yuqori aniqlikdagi raqamli tibbiy termometr / «O‘lchovlar olami», 01.09.2010^{[ishonchli bo‘lmagan manba]}
• Simobli termometr («Uy maslahatchisi») ^{[ishonchli bo‘lmagan manba]}