
Skanerlovchi zondli mikroskoplar (SZM, ingl. SPM — scanning probe microscope) — sirtning tasvirini va uning mahalliy xususiyatlarini aniqlash uchun mo‘ljallangan mikroskoplar turkumi. Tasvir hosil qilish jarayoni sirtni zond bilan skanerlashga asoslanadi. Odatda, bu usul sirtning yuqori aniqlikdagi uch o‘lchamli tasvirini (topografiyasini) olish imkonini beradi. Skanerlovchi zondli mikroskopning zamonaviy ko‘rinishi (ushbu turkumdagi asboblarning asosiy tamoyillari boshqa tadqiqotchilar tomonidan avvalroq ishlab chiqilgan) Gerd Karl Binnig va Genrix Rorer tomonidan 1981-yilda ixtiro qilingan. Ushbu ixtiro uchun ular fizika bo‘yicha Nobel mukofoti bilan 1986-yilda taqdirlangan. Mukofot ular bilan birga o‘tkazuvchi elektron mikroskop ixtirochisi E. Ruskaga ham berilgan. SZMning o‘ziga xos xususiyati quyidagi qismlarning mavjudligidir:
- zond;
- zondni namunaga nisbatan 2 ta (X-Y) yoki 3 ta (X-Y-Z) koordinata bo‘yicha harakatlantirish tizimi;
- qayd etish tizimi.
Qayd etish tizimi zond va namuna orasidagi masofaga bog‘liq funksiyaning qiymatini qayd qiladi. Odatda, qayd etilgan qiymat manfiy teskari aloqa tizimida qayta ishlanadi. Bu tizim namuna yoki zondning koordinatalardan biri (Z) bo‘yicha holatini boshqaradi. Teskari aloqa tizimi sifatida ko‘pincha PID-regulyatordan foydalaniladi.
Skanerlovchi zondli mikroskoplarning asosiy turlari:
Ishlash prinsipi

Skanerlovchi zondli mikroskopning ishlashi namuna sirti bilan zondning (kantilever, igna yoki optik zond) o‘zaro ta’siriga asoslanadi. Sirt bilan zond orasidagi masofa kichik bo‘lganda, o‘zaro ta’sir kuchlarini (itarilish, tortilish va boshqa kuchlarni), shuningdek, turli hodisalarni (masalan, elektronlarning tunnellanishini) zamonaviy qayd etish vositalari yordamida aniqlash mumkin. Buning uchun sezgirligi kichik o‘zgarishlarni ham qayd eta oladigan turli datchiklardan foydalaniladi. To‘liq rastrli tasvir olish uchun X va Y o‘qlari bo‘yicha skanerlovchi turli qurilmalar (masalan, pyezoelektrik naychalar, tekis-parallel skanerlar) qo‘llanadi.
Skanerlovchi zondli mikroskopni yaratishdagi asosiy texnik qiyinchiliklar:
- Zond uchining o‘lchami tadqiq qilinayotgan obyektlarning o‘lchamiga mos bo‘lishi kerak.
- Mexanik barqarorlikni (jumladan, harorat va tebranishlarga nisbatan) 0,1 angstremdan yaxshiroq darajada ta’minlash.
- Detektorlar qayd etilayotgan parametrning juda kichik o‘zgarishlarini ham ishonchli aniqlashi kerak.
- Yuqori aniqlikdagi skanerlash tizimini yaratish.
- Zondning sirtga bir maromda yaqinlashishini ta’minlash.
Ishlash xususiyatlari


Hozirgi vaqtda ko‘pgina tadqiqot laboratoriyalarida skanerlovchi zondli mikroskopiya va elektron mikroskopiya fizik hamda texnik xususiyatlari tufayli bir-birini to‘ldiruvchi tadqiqot usullari sifatida qo‘llanadi.
Agar rastrli elektron mikroskop (REM) bilan taqqoslansa, skanerlovchi zondli mikroskop bir qator afzalliklarga ega. Masalan, REM namuna sirtining soxta uch o‘lchamli tasvirini bersa, SZM sirtning haqiqiy uch o‘lchamli relyefini ko‘rsatadi. Bundan tashqari, SZM odatda elektr tokini o‘tkazuvchi ham, o‘tkazmaydigan ham sirtlarni tasvirlay oladi. REM yordamida tok o‘tkazmaydigan obyektlarni o‘rganish uchun esa ularning sirtini metall bilan qoplash kerak. REM vakuum sharoitida ishlaydi, SZMning ko‘p rejimlari esa havoda, vakuumda va suyuqlikda tadqiqot o‘tkazishga mo‘ljallangan. Shu sababli SZM yordamida materiallar va biologik obyektlarni ular uchun tabiiy sharoitlarda o‘rganish mumkin. Masalan, biologik makromolekulalar va ularning o‘zaro ta’siri, shuningdek, tirik hujayralar tadqiq qilinadi. Nazariy jihatdan SZM REMga qaraganda yuqoriroq ajrata olish qobiliyatiga ega. Jumladan, tebranishlar bo‘lmagan o‘ta yuqori vakuum sharoitida SZM haqiqiy atom darajasidagi ajrata olish qobiliyatini ta’minlashi ko‘rsatilgan. O‘ta yuqori vakuumda ishlaydigan SZMning ajrata olish qobiliyati o‘tkazuvchi elektron mikroskopnikiga yaqin.
REM bilan taqqoslaganda SZMning kamchiliklaridan biri — skanerlash maydonining kichikligidir. REM gorizontal tekislikda bir necha millimetrlik sirt maydonini, vertikal yo‘nalishda esa balandlik farqi bir necha millimetr bo‘lgan yuzalarni skanerlashi mumkin. SZMda balandlikning eng katta farqi bir necha mikrometrni, odatda, 25 mkm dan oshmaydi; skanerlash maydonining eng katta o‘lchami esa, eng yaxshi holatda, taxminan 150×150 mikrometrga teng. Yana bir muammo — tasvir sifati zond uchining egrilik radiusiga bog‘liq. Zond noto‘g‘ri tanlansa yoki shikastlansa, olingan tasvirda artefaktlar yuzaga keladi. Biroq SZM uchun namunalarni tayyorlash REMga qaraganda kamroq vaqt oladi.
Oddiy SZM sirtni REM kabi tez skanerlay olmaydi. SZM tasvirini olish uchun bir necha daqiqadan bir necha soatgacha vaqt kerak bo‘ladi. REM esa vakuum hosil qilingach, tasvir sifati nisbatan past bo‘lsa-da, deyarli real vaqt rejimida ishlay oladi. SZMda skanerlash tezligining pastligi sababli olingan tasvirlar harorat ta’siridagi siljish (termik dreyf) tufayli buziladi, bu esa skanerlangan relyef elementlarini o‘lchash aniqligini kamaytiradi. SZMning ishlash tezligini oshirish uchun bir necha konstruksiya taklif etilgan. Ular orasida videoAKM deb nomlangan zondli mikroskop ajralib turadi. VideoAKM televizion skanerlash chastotasida sirtning qoniqarli sifatdagi tasvirlarini olishga imkon beradi. Bu hatto oddiy REMdan ham tezroq. Biroq VideoAKMdan foydalanish cheklangan: u faqat kontakt rejimida va balandlik farqi nisbatan kichik bo‘lgan namunalar bilan ishlaydi. Termik dreyf keltirib chiqaradigan buzilishlarni tuzatish uchun bir necha usul taklif qilingan.
Nochiziqlilik, gisterezis va surilish (krip) kabi skaner pyezokeramikasining xususiyatlari ham SZM tasvirlarida kuchli buzilishlarga sabab bo‘ladi. Bundan tashqari, buzilishlarning bir qismi skanerning X, Y, Z manipulyatorlari orasidagi o‘zaro parazit bog‘lanishlar tufayli yuzaga keladi. Buzilishlarni real vaqt rejimida tuzatish uchun zamonaviy SZMlarda dasturiy ta’minot (masalan, xususiyatlarga yo‘naltirilgan skanerlash) yoki tarkibida chiziqli holat datchiklari bo‘lgan yopiq kuzatuv tizimlari bilan jihozlangan skanerlar qo‘llanadi. Ba’zi SZMlarda pyezonaychali skaner o‘rniga bir-biriga mexanik jihatdan bog‘lanmagan XY va Z elementlari ishlatiladi. Bu ayrim parazit bog‘lanishlarni bartaraf etadi. Ammo ayrim hollarda, masalan, elektron mikroskop yoki ultramikrotomlar bilan birlashtirilganda, aynan pyezonaychali skanerlardan foydalanish konstruktiv jihatdan maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Olingan ma’lumotlarni qayta ishlash va tasvirlarni tiklash

Odatda, skanerlovchi zondli mikroskopda olingan tasvirni ushbu usulga xos buzilishlar tufayli talqin qilish qiyin. Dastlabki skanerlash natijalari deyarli har doim matematik qayta ishlanadi. Buning uchun SZM bilan birga yetkazib beriladigan dasturiy ta’minotdan foydalaniladi. Shuningdek, GNU litsenziyasi asosida tarqatiladigan dasturlar ham mavjud. Masalan, Gwyddion.
Skanerlovchi zondli mikroskopiyaning hozirgi holati va rivojlanishi
Hozirgi vaqtda skanerlovchi zondli mikroskoplar ilm-fanning deyarli barcha sohalarida qo‘llanadi. Fizika, kimyo va biologiyada SZM tadqiqot vositasi sifatida ishlatiladi. Xususan, materialshunoslik, biokimyo, farmatsevtika, nanotexnologiyalar, sirt fizikasi va kimyosi, elektrokimyo, korroziya tadqiqotlari, elektronika (masalan, MEMS), fotokimyo va boshqa ko‘plab fanlararo yo‘nalishlarda qo‘llanadi. Skanerlovchi zondli mikroskoplarni boshqa an’anaviy va zamonaviy tadqiqot usullari bilan birlashtirish, shuningdek, mutlaqo yangi turdagi asboblarni yaratish istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi. Masalan, SZMni optik mikroskoplar (an’anaviy va konfokal mikroskoplar), elektron mikroskoplar, spektrometrlar (masalan, kombinatsion (Raman) sochilish spektrometrlari va fluoresans spektrometrlari), ultramikrotomlar.
Rossiya va MDHdagi SZM ishlab chiqaruvchilari alifbo tartibida
«Xalqaro konversiya fondi nanotexnologiyalar instituti» avtonom notijorat tashkiloti
Xalqaro konversiya fondining nanotexnologiyalar instituti. — 1996-yildan buyon nanotexnologik laboratoriya uskunalarini yaratish bilan shug‘ullanuvchi Rossiyadagi notijorat ilmiy-texnik kompaniya. Hozir ishlab chiqarayotgan uskunalari orasida «Umka» nanotexnologik majmuasi bor. U elektr tokini o‘tkazuvchi hamda sust o‘tkazuvchi materiallarni o‘rganish imkonini beradigan skanerlovchi tunnelli mikroskop (STM) asosida yaratilgan. Majmua tarkibiga STM zondlarini charxlash qurilmasi ham kiradi.
«AIST-NT» MChJ
«AIST-NT» MChJ — 2007-yilda Zelenogradda «NT-MDT» yopiq aksiyadorlik jamiyatidan ajralib chiqqan ishlab chiquvchilar guruhi tomonidan tashkil etilgan Rossiya kompaniyasi. Skanerlovchi zondli mikroskoplar ishlab chiqaradi.
«Nano Skan Texnologiya» MChJ
«Nano Skan Texnologiya» MChJ — 2007-yilda Dolgoprudniy shahrida tashkil etilgan kompaniya. Ilmiy tadqiqot va ta’lim uchun skanerlovchi zondli mikroskoplar hamda ular asosidagi majmualarni ishlab chiqish va ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Hozirda kompaniya ilmiy tadqiqot darajasidagi skanerlovchi zondli mikroskoplarning 2 ta modelini va SZM asosidagi 4 ta ilmiy-tadqiqot majmuasini ishlab chiqqan hamda ishlab chiqarmoqda. Bu majmualar tadqiq qilinayotgan obyektlarning xususiyatlarini har tomonlama o‘rganish uchun SZM, optik va spektral uskunalarni o‘z ichiga oladi.
«NT-SPb» MChJ
«NT-SPb» MChJ — Sankt-Peterburgda Rossiya Fanlar akademiyasi Analitik asbobsozlik institutining zondli mikroskopiya laboratoriyasi negizida tashkil etilgan kompaniya. U 2003-yildan beri nanotexnologik uskunalar bozorida faoliyat yuritadi va hozirda ITMO universiteti texnoparkining rezidentidir. «NT-SPb» tomonidan ishlab chiqilgan va ishlab chiqarilgan o‘quv zondli mikroskopi Rossiyada hamda xorijda keng ommalashgan. Kompaniya skanerlovchi zondli mikroskoplar ishlab chiqaradi, shuningdek, maktablar, oliy ta’lim muassasalari va texnoparklarda ta’lim faoliyati bilan shug‘ullanadi. Hozir kompaniya quyidagilarni taklif etadi:
- NanoTutor o‘quv-ta’lim majmuasi.
- Optik mikroskop uchun MicProbe SZM moduli.
- Elektron mikroskop uchun ProBeam SZM moduli.
- SZM uchun qo‘shimcha uskunalar va aksessuarlar.
«Mikrotestmashinalar», Belarus
Ilmiy tadqiqotlar uchun uskunalar, jumladan, skanerlovchi zondli mikroskopning bir modelini ishlab chiqaradigan kompaniya.
«NT-MDT»
«NT-MDT» yopiq aksiyadorlik jamiyati — 1989-yilda Zelenogradda tashkil etilgan Rossiya kompaniyasi. Ta’lim, ilmiy tadqiqot va kichik seriyali ishlab chiqarish uchun skanerlovchi zondli mikroskoplar ishlab chiqaradi. Hozirda kompaniya 4 ta model qatori, shuningdek, keng turdagi aksessuarlar va sarflash materiallarini ishlab chiqaradi: kantileverlar, kalibrlash panjaralari, sinov namunalari.
«O‘ta qattiq va yangi uglerod materiallari texnologiya instituti» (TISNUM federal davlat budjet ilmiy muassasasi), Rossiya
TISNUM federal davlat budjet ilmiy muassasasi.
- Materiallarning nanoo‘lchamdagi fizik-mexanik xususiyatlarini o‘lchashning yangi yondashuvlarini ishlab chiqish va rivojlantirish.
- O‘lchashning original uslublari va asboblarini yaratish.
- Skanerlovchi nanoqattiqlik o‘lchagichlarning «NanoSkan» turkumini ishlab chiqarish. Bu asboblar klassik nanoindentorlar va skanerlovchi zondli mikroskoplar imkoniyatlarini birlashtiradi hamda bir qator qo‘shimcha noyob imkoniyatlarga ega.
- Nanoindentorlar ishlab chiqarish.
«Istiqbolli texnologiyalar markazi» ilmiy-ishlab chiqarish korxonasi MChJ
«Istiqbolli texnologiyalar markazi» ilmiy-ishlab chiqarish korxonasi MChJ — nanotexnologiyalar sohasida faoliyat yurituvchi Rossiya korxonasi. 1990-yilda tashkil etilgan. «FemtoSkan» skanerlovchi zondli mikroskoplarini, atom tarozilarini va aksessuarlarni ishlab chiqarishga, shuningdek, dasturiy ta’minot yaratishga ixtisoslashgan. Skanerlovchi zondli mikroskopni internet orqali boshqarishga mo‘ljallangan dasturlar majmuasini birinchi bo‘lib taklif etgan kompaniyadir.
Adabiyotlar
- R. Wiesendanger, «Skanerlovchi zondli mikroskopiya va spektroskopiya», Cambridge University Press, Kembrij (1994)
- D. Sarid, «Skanerlovchi kuch mikroskopiyasi», «Optika va tasvirlash fanlari» Oksford turkumi, Oxford University Press, Nyu-York (1991)
- R. Dagani, «Sirtning alohida atomlari aniqlandi», Chemical & Engineering News, 5-mart 2007-yil, 13-bet. Amerika kimyo jamiyati tomonidan nashr etilgan
- Q. Zhong, D. Innis, K. Kjoller, V. B. Elings, Surf. Sci. Lett. 290, L688 (1993).
- V. J. Morris, A. R. Kirby, A. P. Gunning, «Biologlar uchun atom-kuch mikroskopiyasi». (Kitob) (1999-yil dekabr). Imperial College Press.
- J. W. Cross SPM — skanerlovchi zondli mikroskopiyaga bag‘ishlangan veb-sayt
- P. Hinterdorfer, Y. F. Dufrêne, Nature Methods, 3, 5 (2006)
- F. Giessibl, «Atom-kuch mikroskopiyasidagi yutuqlar», Reviews of Modern Physics 75 (3), 949—983 (2003).
- R. H. Eibl, V.T. Moy, «Tirik hujayralarda oqsil va ligandlarning o‘zaro ta’sirini atom-kuch mikroskopiyasi yordamida o‘lchash». Methods Mol Biol. 305:439-50 (2005)
- P. M. Hoffmann, A. Oral, R. A. Grimble, H. Ö. Özer, S. Jeffery, J. B. Pethica, Proc. Royal Soc. A 457, 1161 (2001).
- Eibl RH, «Tirik hujayrada VLA-4 ning SDF-1 ta’sirida fiziologik faollashuvini birinchi marta yagona molekula darajasida o‘lchash». Kitobda: «Biologiya va nanofan uchun yagona molekula tadqiqotlaridagi yutuqlar». Hinterdorfer P, Schuetz G, Pohl P (muharrirlar), Trauner, ISBN (2007).
- West P, «Atom-kuch mikroskopiyasiga kirish: nazariya, amaliyot va qo‘llanilishi» — www.AFMUniversity.org
- Suslov A. A., Chijik S. A. Skanerlovchi zondli mikroskoplar (sharh) // Materiallar, texnologiyalar, asboblar — 2-jild (1997), № 3, 78-89-betlar
Havolalar
- Nobel qo‘mitasi saytidagi ma’lumotlar (ingl.)
- Zondli mikroskopiyaga oid maqolalar arxivi
- NT-MDT kompaniyasi saytidagi AKM usullarining tavsifi Arxivlangan nusxa 31-iyul 2012-yildagi, Wayback Machine
- Jon U. Krossning skanerlovchi zondli mikroskopiya haqidagi materiali
- Oziq-ovqat tadqiqotlari institutida skanerlovchi zondli mikroskopiya
- Nanotexnologiyalarda tavsiflash usullari: ayrim PDF hujjatlar
- STM/AKM/SYOM ishlash prinsiplari: o‘rgatuvchi Flash animatsiyalari bilan sharh
- SZM tasvirlari galereyasi — AKM, STM, REM, MFM, SYOM va boshqalar
- SZM qanday ishlaydi
- SZM skanerlagan tasvirlar galereyasi
- SZM atamalari lug‘ati
- SZM galereyasi: sirt skanlari, kollajlar, illyustratsiyalar, fon rasmlari
- SZM tasvirlari galereyasi
- SZMning ishlashi, tezkor skanerlash rejimi